کندر صمغ معطری است که با ایجاد شکاف در پوست درختان جنس بوسولیا (Boswellia) به دست میآید. این درختان بیشتر در هند، عمان، یمن، سومالی و بعضی از کشورهای آفریقایی و خاورمیانه رشد میکنند. شیرهای که از تنه درخت خارج میشود در مجاورت هوا سفت میشود و بهصورت دانههایی به رنگ زرد، کهربایی یا قهوهای درمیآید.
استفاده از کندر سابقهای طولانی در طب سنتی دارد. از کندر برای کمک به درمان آرتروز، آسم و سایر بیماریهای مزمن استفاده میشود، ولی آیا کندر برای لاغری نیز مفید است؟ برخی مطالعات نشان دادهاند که کندر میتواند به کاهش وزن کمک کند. در ادامه، بیشتر با خواص کندر و روش مصرف آن برای لاغری آشنا میشویم و مقدار مصرف روزانه و عوارض جانبی احتمالی آن را بررسی میکنیم.
کندر چیست؟
کندر از صمغ درختان بوسولیا گرفته میشود. این صمغ پس از برداشت، خشک شده و به انواع روغن اسانسی، عصاره و مکمل تبدیل میشود.
استفاده از کندر سابقهای طولانی در بسیاری از فرهنگها دارد. از دوران باستان، کندر بهعنوان کالایی گرانبها معامله میشده است. کندر در درمان بیماریهای مزمن، التهاب، سلامت دهان و دندان و عفونتهای میکروبی نیز کاربرد داشته است. بهطور سنتی صمغ کندر را بهدلیل عطر دلپذیری که تولید میکند، میسوزانند.
جنس بوسولیا شامل حدود ۳۰ گونه است و معمولاً در مناطق خشک آفریقای گرمسیری، شبهجزیره عربستان و آسیای جنوبی یافت میشود. صمغ کندر هنگام آسیبدیدن درخت بهصورت مایعی شیری و چسبناک ترشح میشود که به آن اولیبانوم (olibanum) نیز میگویند.
-
بیتا معتمدیانمتخصص تغذیه و رژیم3,9 (8)تهراندریافت نوبت آنلاین -
حمید فرزانهمتخصص تغذیه و رژیم5,0 (96)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
هادی منجیمتخصص تغذیه و رژیم4,5 (44)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
رویا وزیری جاویدمتخصص تغذیه و رژیم4,3 (29)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
معصومه مرادیمتخصص تغذیه و رژیم4,5 (64)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
زهرا فاضلی فارسانیمتخصص تغذیه و رژیم4,1 (14)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
پروانه کاظمیمتخصص تغذیه و رژیم4,9 (9)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
مهدی شادنوشمتخصص تغذیه و رژیم4,9 (30)تهراندریافت نوبت آنلاین
بهترین نوع کندر
کندر در اندازهها و رنگهای مختلف موجود است که در این میان کندر سفید اغلب برتر از انواع دیگر در نظر گرفته میشود. بهترین نوع کندر، کندری است که تازه، عاری از ناخالصی و دارای رنگ سفید باشد و بهراحتی خرد نشود.
برای آزمایش خلوص کندر میتوانید تکهای از آن را بسوزانید. کندر خالص بهسرعت مشتعل میشود و بویی شبیه مُر (نوعی صمغ یا سقز طبیعی) تولید میکند. هنگام سوختن، کندر با دود کمتر و احتراق بیشتر نشاندهنده ناخالصی کمتر است.
شباهت ظاهری بین کندر و صمغ موجب شده است که بسیاری این دو را با هم اشتباه بگیرند، ولی آنها کاملاً متفاوت هستند و هرکدام ویژگیهای خاص خود را دارند.
ترکیبات مؤثر کندر برای کاهش وزن
کندر ترکیبات زیستفعال متعددی دارد. براساس مروری جامع که بیش از ۲۵ سال مطالعات را بررسی کرده، تاکنون بیش از ۱۰۴ ترکیب فیتوشیمیایی در کندر شناسایی شده است. مهمترین این ترکیبات شامل اسیدهای بوسولیک (Boswellic acids)، ترپنها (Terpenes) و روغنهای فرار هستند که عامل بخش عمدهای از خواص زیستی و درمانی کندر به شمار میروند. این ترکیبات بهدلیل اثرات ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی خود بیش از سایر اجزای کندر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند.
در میان این ترکیبات، اسیدهای بوسولیک مهمترین ترکیبات مؤثر کندر محسوب میشوند. این گروه از تریترپنهای پنجحلقهای شامل ترکیباتی مانند اسید بوسولیک (Boswellic acid)، استیلبوسولیک اسید (Acetyl-boswellic acid)، ۱۱-کتو-بوسولیک اسید (11-keto-boswellic acid) و بهویژه استیل-۱۱-کتو-بتا-بوسولیک اسید (acetyl-11-keto-β-Boswellic Acid ،AKBA) هستند. در میان آنها AKBA قویترین ترکیب شناختهشده است و نقش اصلی را در بسیاری از اثرات زیستی کندر ایفا میکند.
مطالعات نشان میدهند اسیدهای بوسولیک با مهار آنزیم ۵-لیپواکسیژناز (5-LOX) تولید لوکوترینها را کاهش میدهند. لوکوترینها از مهمترین واسطههای التهاب هستند که از اسید آراشیدونیک ساخته میشوند و در تداوم التهاب نقش دارند. علاوهبر این، اسیدهای بوسولیک و سایر ترپنهای موجود در کندر میتوانند فعالیت مسیرهای التهابی مهمی مانند NF-κB، COX-2 و iNOS را مهار کرده و تولید سیتوکینهای پیشالتهابی ازجمله TNF-α، IL-1β و IL-6 را کاهش دهند. ازآنجاکه التهاب مزمن یکی از عوامل مؤثر در بروز چاقی، مقاومت به انسولین و سایر اختلالات متابولیک است، این مکانیسمها میتوانند به بهبود سلامت متابولیک کمک کنند.
ترپنها نیز گروه مهم دیگری از ترکیبات فعال کندر هستند که علاوهبر ایجاد رایحه مشخص این رزین در اثرات ضدالتهابی آن نقش دارند. پژوهشها نشان دادهاند که ترپنها با کاهش تولید سیتوکینهای التهابی و مهار مسیر NF-κB شدت التهاب را کاهش میدهند. همچنین روغنهای فرار کندر، که حاوی ترکیباتی مانند آلفا-پینن (α-pinene)، بتا-پینن (β-pinene)، لیمونن (Limonene) و اینسنسول استات (Incensole acetate) هستند، با مهار بعضی واسطههای التهابی، اثرات ضدالتهابی اسیدهای بوسولیک را تکمیل میکنند.
البته، باید توجه داشت که شواهد موجود نشان نمیدهند که اسیدهای بوسولیک، ترپنها یا سایر ترکیبات کندر بهطور مستقیم موجب کاهش وزن یا افزایش چربیسوزی در انسان میشوند. آنچه تاکنون بیشتر مشخص شده، نقش این ترکیبات در کاهش التهاب مزمن، بهبود وضعیت متابولیک و حمایت از عملکرد طبیعی بدن است، عواملی که میتوانند در کنار رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی به مدیریت وزن کمک کنند.
خواص کندر برای لاغری و کاهش وزن
نقش سیتوکینهای پیشالتهابی در ایجاد و پیشرفت چاقی بهخوبی شناخته شده است. مطالعات متعددی نیز اثرات ضدالتهابی و ضدهیپرگلیسمی صمغ کندر (Boswellia serrata) را گزارش کردهاند. بر همین اساس، پژوهشگران در یک مطالعه پتانسیل ضدچاقی عصاره این گیاه را در موشهای تغذیهشده با رژیم غذایی پرچرب بررسی کردند.
نتایج نشان داد که عصاره کندر فعالیت لیپاز پانکراس را مهار میکند، هرچند این اثر نسبت به داروی اورلیستات ضعیفتر بود. بااینحال، برخلاف اورلیستات، عصاره کندر توانست مصرف تجمعی غذا (مجموع مقدار غذایی که در بازه زمانی مشخصی مصرف شده است) را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد. همچنین، مصرف عصاره کندر یا اورلیستات در موشهای چاق موجب کاهش معنیدار افزایش وزن و وزن بافت چربی سفید احشایی شد.
علاوهبر این، درمان با عصاره کندر موجب کاهش قابلتوجه گلوکز خون، کلسترول تام (TC)، تریگلیسرید (TG)، کلسترول LDL، اسیدهای چرب آزاد (FFA)، سیتوکینهای التهابی TNF-α و IL-1β، انسولین و لپتین شد. درمقابل، سطح کلسترول HDL و آدیپونکتین بهطور معنیداری افزایش یافت. در بررسیهای بافتشناسی نیز عصاره کندر در کاهش کبد چرب (استئاتوز) و بزرگشدن سلولهای چربی (هیپرتروفی آدیپوسیتها) حتی از اورلیستات نیز مؤثرتر بود.
درمجموع، نتایج این مطالعه حیوانی نشان میدهد که عصاره کندر در پیشگیری از چاقی، بهبود اختلالات چربی خون، کاهش کبد چرب و مقاومت به انسولین اثری مشابه داروی اورلیستات دارد. به نظر میرسد این اثرات ازطریق کاهش مصرف غذا، مهار سیتوکینهای پیشالتهابی مانند TNF-α و IL-1β، کاهش مقاومت به لپتین و افزایش سطح آدیپونکتین ایجاد میشوند.
اگرچه این نتایج نشاندهنده خواص کندر برای لاغری هستند باید توجه داشته باشید که این مطالعه روی موشهای چاق انجام شده است و نمیتوان نتیجه گرفت که کندر در انسان نیز بهاندازه داروی کاهش وزن اورلیستات مؤثر است.
نحوه مصرف کندر برای لاغری
در طب سنتی معمولاً کندر به یکی از روشهای زیر مصرف میشود:
- جویدن تکههای کوچک کندر؛
- خیساندن چند تکه کندر در آب و نوشیدن آب آن؛
- مصرف پودر کندر بهمقدار کم همراه آب یا عسل.
دستور بوعلی سینا برای لاغری با کندر
در آثار شناختهشده ابوعلی سینا دستور مشخصی در مورد طرز استفاده کندر برای لاغری وجود ندارد. توصیههای ابنسینا برای کاهش وزن بیشتر بر اصلاح سبک زندگی تأکید دارند. ابنسینا کاهش وزن را بیشتر بر پایه اصلاح رژیم غذایی، کاهش حجم غذا و افزایش فعالیت بدنی میدانست.
در آثار ابنسینا از کندر (لبان) بهعنوان داروی گیاهی ارزشمندی یاد شده است. ابنسینا برای کندر خواص متعددی ذکر میکند، ولی مصرف آن را متناسب با نوع بیماری، مزاج فرد و مقدار مشخص توصیه میکند و آن را یک داروی روزمره برای همه افراد نمیداند. او بر این باور بود که هر دارو باید باتوجهبه شرایط بیمار، مزاج و بیماری تجویز شود، نه بهصورت عمومی.
در منابع طب سنتی گفته شده است که طبع کندر گرم و خشک است و به همین دلیل از تجمع بلغم در بدن جلوگیری میکند و موجب افزایش متابولیسم میشود.
ترکیب روغن زیتون و کندر برای لاغری شکم
در بعضی از سایتها و منابع طب سنتی ادعا شده است که میتوان از ترکیب روغنزیتون و کندر برای لاغری شکم استفاده کرد. براساس این منابع ماساژ شکم و پهلوها با روغنزیتون و کندر موجب تحریک گردش خون و تسریع سوزاندن چربیهای موضعی میشود. به گفته آنها روغنزیتون جذب ترکیبات فعال کندر را افزایش میدهد.
بااینحال، ازنظر علمی شواهد معتبری وجود ندارد که نشان دهد ماساژ شکم با ترکیب روغنزیتون و کندر موجب لاغری شکم یا کاهش چربیهای موضعی میشود. اگرچه کندر و روغنزیتون بهدلیل خواص ضدالتهابی خود در بهبود سلامت متابولیک مؤثرند، مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد ترکیب آنها موجب لاغری شکم میشود.
برای کاهش چربی شکم، همچنان ایجاد کسری کالری ازطریق انواع رژیم غذایی اصولی، فعالیت بدنی منظم و اصلاح سبک زندگی مؤثرترین و اثباتشدهترین روشها هستند. بسته به شرایط هر فرد، الگوهایی مانند رژیم لو کرب یا رژیم گیاهخواری میتوانند در کاهش وزن مؤثر باشند، ولی انتخاب بهترین رژیم باید براساس وضعیت سلامتی و ترجیحات فرد انجام شود. حتی اگر هدف شما کاهش وزن زیاد با رژیمهایی مانند رژیم لاغری ۲۰ کیلویی باشد، کاهش وزن باید بهصورت تدریجی و تحت یک برنامه غذایی متعادل انجام شود.
خواص جویدن کندر برای لاغری
یکی از سادهترین روشهای استفاده از کندر برای لاغری جویدن آن است. در استفاده سنتی، رزین کندر برای تقویت دندان و لثه و خوشبو کردن دهان جویده میشود. کندر بهدلیل خواص آنتیبیوتیکی خود برای عفونتهای دندان و لثه مفید است.
جویدن کندر موجب میشود که مواد فعال موجود در آن ازطریق بزاق وارد بدن شوند. البته بیشتر مطالعاتی که اثرات ضدچاقی کندر را گزارش کردهاند از عصاره استانداردشده Boswellia serrata در مدلهای حیوانی استفاده کردهاند، نه از کندر خامی که جویده میشود.
مقدار کمی کندر، بهاندازه یک نخود، را در دهان خود قرار دهید و حدود بیست دقیقه آن را مانند آدامس بجوید، سپس باقیمانده را دور بریزید. طعم اولیه ممکن است تلخ و ناآشنا باشد، ولی با گذشت زمان، بهخصوص پس از تجربه فواید آن برای سلامتی، قابلتحملتر خواهد شد.
طرز مصرف کندر بهصورت دمنوش برای لاغری
دمنوش کندر از خیساندن یا جوشاندن قطعات کوچک صمغ کندر در آب تهیه میشود. در این روش بخشی از ترکیبات محلول در آب، بهویژه برخی ترکیبات فنولی و مقدار کمی از اسیدهای بوسولیک، وارد نوشیدنی میشوند. البته اسیدهای بوسولیک محلولیت کمی در آب دارند، بنابراین دمنوش کندر نسبت به عصارههای استاندارد یا مکملهای حاوی اسیدهای بوسولیک، مقدار کمتری از این ترکیبات فعال را دارد.
دمنوش کندر طبع گرمی دارد و در طب سنتی برای تقویت حافظه، کاهش التهاب، بهبود عملکرد سیستم گوارش و تسکین درد مفاصل استفاده میشود.
برای تهیه دمنوش کندر میتوانید یک قاشق چایخوری کندر خوراکی را در یک استکان آب جوش بریزید و ظرف را روی بخار کتری قرار دهید یا مواد داخل آن را هم بزنید تا کندر در آب حل شود. پس از حلشدن کندر مایع بهدستآمده را بنوشید.
روش دیگر مصرف کندر برای لاغری خیساندن آن در آب است. در این روش نسبت معمول دانههای کندر به آب حدود یک قاشق چایخوری به ۴ فنجان یا یک لیتر آب است.
برای خیساندن کندر دانههای آن را در ظرفی بریزید. دانههای بزرگ را با هاون خرد کنید تا به اندازه عدس یا نخود دربیایند (آنها را پودر نکنید). یک لیتر آب با دمای محیط را اضافه کنید. ظرف را با نعلبکی یا پلاستیک بپوشانید و بگذارید یک شب بماند. صبح مخلوط را هم بزنید تا یکدست شود. مقدار موردنیاز از مایع را در یک فنجان یا لیوان بریزید و در طول روز بعد جرعهجرعه بنوشید.
اگر مقدار زیادی از این مایع را آماده کردید، میتوانید آن را بهمدت یک یا دو روز در یخچال نگه دارید. در کاربردهای سنتی توصیه میشود که در طول روز مقدار کمی از این مایع مصرف شود.
معمولاً کندر را میتوان دستکم یکبار دیگر در آب خیساند و همچنان به آب رنگ میدهد. وقتی آب دیگر تغییر رنگ نداد، میتوانید تکههای کندر را بهعنوان بخور مصرف کنید یا بسوزانید.
همه انواع کندر برای خیساندن مناسب نیستند. بعضی از رزینهای کندر صمغ محلول در آب ندارند و هنگام خیساندن در آب امولسیون ایجاد نمیکنند و تجزیه نمیشوند.
میزان مصرف کندر برای لاغری چقدر است؟
میزان مصرف سنتی و رایج کندر برای لاغری و بهبود متابولیسم حدود ۱ تا ۲ گرم در روز (یا معادل اندازه یک نخود) است. در بعضی از منابع دُز خوراکی پودر آن حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیگرم تا چند نوبت در روز نیز پیشنهاد شده است. بهترین زمان مصرف کندر برای لاغری معمولاً صبح ناشتاست، زیرا بدن بهتر میتواند مواد مغذی آن را جذب کند.
عوارض مصرف کندر برای لاغری
عوارض جانبی گزارششده در مطالعات علمی عبارتاند از:
- سوءهاضمه؛
- یبوست؛
- حالت تهوع.
در بعضی از تحقیقات گزارش شده است که کندر ممکن است خطر سقطجنین را افزایش دهد. کندر همچنین ممکن است با بعضی از داروها، بهویژه رقیقکنندههای خون مانند وارفارین و احتمالاً داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، تداخل داشته باشد.
کندر ممکن است موجب واکنشهای آلرژیک شدید و جدی شود. درصورت مشاهده هریک از علائم زیر، که نشاندهنده واکنش آلرژیک جدی هستند، مصرف کندر را متوقف کرده و فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- مشکلات تنفسی یا خسخس سینه؛
- تپش قلب؛
- تب یا احساس ناخوشی عمومی؛
- تورم غدد لنفاوی؛
- تورم صورت، لبها، دهان، زبان یا گلو؛
- مشکل در بلع یا گرفتگی گلو؛
- خارش یا بثورات پوستی؛
- برآمدگیهای روی پوست به نام کهیر که بسته به رنگ پوست میتوانند قرمز، صورتی، سفید یا قهوهای باشند؛
- حالت تهوع یا استفراغ؛
- سرگیجه، احساس سبکی سر یا غش؛
- گرفتگی معده؛
- درد مفاصل؛
- واکنشهای پوستی.
استفاده از کندر روی پوست میتواند موجب واکنشهای پوستی مانند بثورات، تاول و سوختگی شود. در بعضی از افراد این واکنشهای پوستی براثر آلرژی به کندر (درماتیت تماسی) ایجاد میشود.
چه کسانی نباید برای کاهش وزن کندر مصرف کنند؟
کندر میتواند در گروههای خاصی مانند زنان باردار، و همچنین افرادی که داروهای خاصی مصرف میکنند، عوارض جانبی ایجاد کند.
زنان باردار و شیرده
مطالعهای که روی ۱۰۰ زن باردار انجام شد، نشان داد که استفاده طولانیمدت از کندر (بهمدت ۳ تا ۴ ماه) قبل از زایمان منجر به بیشفعالی در فرزندانشان شده است. درمقابل، زنانی که کندر را مدت کوتاهتری (مثلاً یک ماه یا کمتر) استفاده میکردند، چنین مشکلاتی را در فرزندانشان مشاهده نکردند. البته این کودکان اغلب تواناییهای شناختی بالاتری از خود نشان دادند.
بهطور کلی، پزشکان استفاده از کندر را برای افزایش هوش کودک فقط از ماه چهارم بارداری و حداکثر بهمدت یک ماه توصیه میکنند. زنان باردار و شیرده باید از مصرف دُزهای بالای کندر بهدلیل خواص درمانی آن خودداری کنند.
افرادی که به کندر آلرژی دارند
افرادی که روزانه از کندر استفاده میکنند گاهی بهدلیل حساسیت به این ماده یا مصرف بیش از حد آن دچار مشکلاتی مانند رفلاکس اسید، حالت تهوع و اسهال میشوند. برای جلوگیری از این مشکلات، توصیه میشود ابتدا از سازگاری کندر با بدن خود مطمئن شوید و آن را بهصورت متناوب استفاده کنید، نه مداوم.
افرادی که داروهای خاصی مصرف میکنند
کندر ممکن است با بعضی از داروها تداخل داشته باشد. مثلاً ممکن است با کُندکردن تجزیه داروهایی که توسط کبد متابولیزه میشوند، بر آنها تأثیر بگذارد. علاوهبر این، استفاده از کندر در کنار این داروها ممکن است اثرات و عوارض جانبی آنها را افزایش دهد.
بعضی از داروهایی که ممکن است با کندر تداخل داشته باشند عبارتاند از:
- داروهای ضدافسردگی: فلووکسامین، ایمیپرامین، پاکسیل (پاروکستین) و زولوفت (سرترالین)؛
- داروهای فشارخون و آریتمی: پروپرانولول؛
- داروهای بیماری آلزایمر: تاکرین؛
- مسکنها و آرامبخشها: دیازپام؛
- داروهای ضدانعقاد: وارفارین؛
- کاهشدهندههای درد: دیکلوفناک؛
- داروهای ضدالتهاب: ایبوپروفن، آسپرین.
اگر هریک از داروهای بالا را مصرف میکنید، قبل از استفاده از کندر با پزشک خود مشورت کنید.
استفاده موضعی از کندر ممکن است در بعضی از افراد موجب سوزش خفیف پوست شود. بیماران مبتلا به گاستریت باید با احتیاط از کندر استفاده کنند.
افراد مبتلا به بیماریهای خودایمنی
استفاده از کندر در افرادی که به بیماریهای خودایمنی مانند اماس، لوپوس و آرتریتروماتوئید مبتلا هستند ممکن است سیستم ایمنی را بیشتر فعال کند. این فعالسازی میتواند علائم این بیماریها را بدتر کند. بنابراین اگر بیماری خودایمنی دارید توصیه میشود از مصرف کندر خودداری کنید.
افراد گرممزاج
طبع کندر گرم و خشک است. بنابراین، افراد گرممزاج باید در مصرف آن احتیاط کرده و اعتدال را رعایت کنند. مصرف بیش از حد آن ممکن است منجر به سردرد و بعضی مشکلات سلامتی ازجمله بعضی از بیماریهای پوستی شود. مصرف بیش از حد کندر ممکن است موجب برهمخوردن تعادل اخلاط بدن شود و با عوارضی مانند تهوع، درد شکم و کاهش اشتها همراه باشد.
قبل از استفاده از کندر برای لاغری به خاطر داشته باشید که برای تأیید ایمنی، اثربخشی و تداخل آن با سایر داروها تحقیقات بیشتری لازم است. قبل از استفاده از کندر، بهخصوص اگر بیماری خاصی دارید، باردار هستید یا داروهای خاصی مصرف میکنید، با پزشک خود مشورت کنید.
کلام آخر دکتردکتر
کندر رزین معطری است که با ایجاد شکاف در تنه درخت بوسولیا به دست میآید و سابقهای طولانی در طب سنتی، مناسک مذهبی و عطرسازی دارد. کندر حاوی ترکیبی پیچیده از ترکیبات شیمیایی، ازجمله ترپنها، اسیدهای بوسولیک و روغنهای فرار است. مشخص شده است که این ترکیبات اثرات بیولوژیکی متنوعی ازجمله فعالیت ضدالتهابی، ضددرد و ضدمیکروبی دارند.
در کنار همه این فواید کندر برای لاغری نیز مفید است. البته کندر بهطور غیرمستقیم موجب کاهش وزن میشود و نمیتوان آن را مادهای چربیسوز و لاغرکننده دانست. میتوانید پودر کندر را با آب یا عسل مخلوط کنید، آن را یک شب در آب خیس کنید و سپس آب آن را بنوشید، از دمنوش کندر برای لاغری استفاده کنید یا تکه کوچکی از آن را مانند آدامس بجوید. از هر روشی که برای مصرف کندر استفاده میکنید فراموش نکنید که نباید در استفاده از آن زیادهروی کنید.
اگر در مورد استفاده از کندر برای لاغری به راهنمایی نیاز دارید در دکتردکتر میتوانید از پزشکان طب سنتی کمک بگیرید. دکتردکتر با «مشاوره پزشکی آنلاین» و «دریافت نوبت مطب» برقراری ارتباط و مراجعه به پزشکان را سادهتر کرده است.
