گرمایک بعدازظهر داغ تابستانی را تصور کنید که فرزندتان پساز ساعتی بازی در پارک ناگهان بیحال میشود، بهانه میگیرد و صورتش برافروخته به نظر میرسد. این اولین زنگ خطر گرمازدگی است، اصلا هم شوخیبردار نیست. تا وقتی سیستم تنظیم دمای بدن بچهها تکامل نیافته، بیشتر از ما گرما را جذب و کمتر از ما عرق میکنند؛ بنابراین بدن آنها در برابر موج گرما کاملا بیدفاع است. گرمازدگی کودکان در تابستان باید بهسرعت شناسایی و پیگیری شود، چون یک خستگی گرمایی ساده در بچهها میتواند ظرف چند دقیقه به یک وضعیت بحرانی و اورژانسی تبدیل شود! همراه ما باشید تا بیشتر دربارۀ این عارضه برایتان بگوییم.
گرمازدگی کودکان چیست و چرا در تابستان خطرناکتر میشود؟
قبلاز هرچیز ببینیم گرمازدگی چیست و در بچهها به چه حالتی گفته میشود؟!
وقتی بدن کودک بیشاز حد توانش انرژی گرمایی جذب کند و مکانیسمهای خنککنندهاش از کار بیفتند، کودک گرمازده میشود؛ علت این اتفاق میتواند ماندن طولانیمدت در معرض هوای داغ یا فعالیت بدنی زیاد باشد.
گرمازدگی کودکان در تابستان به ۳ دلیل بیولوژیکی خطرناکتر و حساستر است:
- بدن کودک نسبت به وزنش سطح پوست بیشتری دارد، پس گرما را زودتر جذب میکند؛
- غدد تعریق بچهها هنوز کامل نیست و بدن بچهها بهاندازۀ بزرگسالان قابلیت خنکسازی ندارد؛
- کودک هنگام بازی متوجه میزان کمآبی و داغی بدنش نمیشود و تا وقتی از پا نیفتاده، به فعالیتش ادامه میدهد.
تفاوت گرمازدگی با تب معمولی در کودکان
گرمازدگی ناشی از گرما و رطوبت محیط است و تب ناشی از ورود یک عامل باکتریایی یا ویروسی به بدن. برای درمان تب باید از قرصهای تببر استفاده کرد و برای رفع گرمازدگی باید بدن را خنک کرد.
تفاوت گرمازدگی خفیف، گرمازدگی شدید و گرمازدگی خطرناک
پزشکان آسیبهای ناشی از گرمازدگی کودکان در تابستان را زنجیرهوار و متصل به هم میبینند. آنها معتقدند اگر گرمازدگی در مراحل اولیه و خفیف کنترل نشود، پیشرفت میکند و به وضعیت شدید یا خطرناک تبدیل خواهد شد.
گرفتگی گرمایی (خفیف)
در این مرحلۀ ابتدایی کودک در عضلات پا، دست یا شکم ناگهان احساس درد و انقباض میکند. ممکن است پوستش خیس عرق و دمای داخلی بدن هنوز نرمال باشد. این گرفتگی گرمایی معمولا ناشی از دفع آب و نمک همراه با تعریق است.
خستگی گرمایی (شدید)
در خستگی گرمایی سیستم خنککنندۀ بدن کمکم کم میآورد و کودک دچار تشنگی شدید، ضعف، بیحالی مفرط، سردرد یا تهوع میشود. ممکن است احساس کنید پوست فرزندتان سرد، رنگپریده و نمدار به نظر میرسد و قلبش تند میزند. در این مرحله دمای بدن بالا میرود اما معمولا کمتر از ۳۹ درجه سانتیگراد است.
سکته گرمایی یا گرمازدگی واقعی (خطرناک و اورژانسی)
در این وضعیت بحرانی گرمازدگی کودکان در تابستان، سیستم تنظیم دمای بدن کاملا از کار میافتد و حرارت بدن به بالای ۴۰ درجه سانتیگراد میرسد. احتمالا متوجه میشوید که پوست کودک داغ، سرخ و کاملا خشک شده و بدنش دیگر عرق نمیکند. کودک در این مرحله احساس گیجی دارد، هذیان میگوید و دچار استفراغ مکرر و حتی تشنج یا بیهوشی میشود. حتی ممکن است قادر به تشخیص شما نباشد.
علائم گرمازدگی کودکان چیست؟
منتظر نمانید کودک زبان باز کند و از تشنگی شکایت کند یا از احساس گرمازدگی برایتان بگوید. بچهها بیان مناسبی برای توصیف دقیق احوالات خود ندارند. علائم گرمازدگی کودکان را از حالات آنها تشخیص دهید. این علائم جسمانی زودتر از آنکه حتی کلامی از آنها بشنویم، ظاهر میشوند. در روزهای گرم تابستان چهارچشمی مراقب تغییر ناگهانی رفتار، رنگ پوست و سطح انرژی فرزندتان باشید. کوچکترین تغییر میتواند هشداری ازسوی سیستم تنظیم دمای بدن آنها باشد.
علائم اولیه گرمازدگی در کودکان
در این مرحلۀ گرمازدگی کودکان در تابستان، بدن همچنان درحال مبارزه با گرماست و میکوشد با ترشح عرق خود را خنک کند. نشانههای واضحی که در این فاز میبینید عبارتاند از:
- تشنگی شدید و بیقراری: کودک بهانهگیر میشود و مدام آب میخواهد؛
- پوست سرد و مرطوب: پوست کودک خنک و چسبنده است و رنگپریده به نظر میرسد؛
- گرفتگی و درد عضلانی: عضلات ساق پا، بازوها یا شکم بهخاطر دفع نمک منقبض میشوند؛
- سردرد و سرگیجه خفیف: کودک سرش را با دست نگه میدارد یا میگوید که چشمانش تار میبینند؛
- ضعف و خستگی ناگهانی: کودک پرجنبوجوش شما ناگهان دیگر رمقی ندارد و بیشتر مایل است دراز بکشد.
برای آنکه این علائم را با سرماخوردگی تابستانه اشتباه نگیرید، مقالۀ سرماخوردگی در تابستان با چه علائمی همراه است؟ بررسی روشهای درمانی + نکات مهم را در مجلۀ دکتردکتر بخوانید.
علائم گرمازدگی شدید در کودک
اگر در مرحلۀ قبل اقدام به خنککردن کودک و رفع گرمازدگی نکنید، بدن وارد فاز تخلیه انرژی و کمآبی شدید میشود. علائم این فاز عبارتاند از:
- حالت تهوع و استفراغ: معده همهچیز را پس میزند و کودک میلی به خوردن و نوشیدن ندارد؛
- برافروختگی و قرمزی پوست: پوست کودک از حالت رنگپریدگی خارج شده و حسابی سرخ و داغ میشود؛
- تند شدن ضربان قلب و تنفس: تنفس کودک سطحی و سریع میشود و قلبش باسرعت میکوبد؛
- ضعف مفرط و تلوتلو خوردن: کودک هنگام راهرفتن تعادل ندارد و بیحال است؛
- تب خفیف تا متوسط: دمای بدن کودک بالا میرود.
علائم خطرناک که نیاز به اورژانس دارند
در این مرحلۀ پرخطر و اضطراری گرمازدگی کودکان در تابستان، سیستم خنککنندۀ بدن بهطور کامل فروپاشیده و کودک به کمک نیاز دارد. بهمحض مشاهدۀ این علائم با اورژانس تماس بگیرید:
- پوست داغ، سرخ و کاملا خشک: بدن کودک حتی یک قطره عرق هم تولید نمیکند و پوستش مثل کوره داغ است؛
- تب بالای ۳۹٫۵ تا ۴۰ درجه سانتیگراد: دمای بدن بهطرز وحشتناکی بالا میرود.
- رفتارهای غیرعادی و هذیان: کودک گیج است، شما را خوب نمیشناسد، نامفهوم حرف میزند و یا خوابآلود است؛
- استفراغ جهنده و مکرر: حتی قادر به قورتدادن آب دهانش نیست؛
- تشنج، غش یا بیهوشی: کودک به محرکها پاسخ نمیدهد و بیهوش میشود.
علت احساس گرمای زیاد در کودکان چیست؟
برای درک علت گرمازدگی، بدن کودک را فنجان آبی کوچک و بدن خود را یک کتری بزرگ تصور کنید. طبیعتا فنجان آب روی شعله، سریعتر از کتری به نقطه جوش میرسد.
گاهیاوقات والدین از اینکه فرزندشان فقط با چند دقیقه دویدن در هوای تابستانی داغ میشود و عرق میکند، تعجب میکنند. آنها نمیدانند بدن کودک چه دماسنج حساسی است! علاوهبر این ۱۰ دلیل که همیشه احساس گرما می کنید، ریشه داغی ناگهانی بدن و احساس گرمای مفرط را میتوان در موارد زیر جستوجو کرد.
کمآبی بدن و تعریق زیاد
یکی از مهمترین دلایل گرمازدگی کودکان در تابستان کمآبی و تعریق زیاد بدن است. بدن عرق میکند تا خود را خنک نگه دارد. اگر این آب و نمک ازدسترفته بلافاصله با نوشیدن مایعات جبران نشود، خون حسابی غلیظ میشود و جریان خون در پوست کم خواهد شد. در نتیجه دمای داخلی بدن بهسرعت بالا میرود و کودک احساس خشکی و گرمای شدید میکند.
اگر مشتاقید بدانید آیا عرق کردن در تابستان باعث لاغری میشود، مقالهاش را در مجلۀ دکتردکتر بخوانید.
ماندن طولانی در آفتاب یا محیط بسته و گرم
نور مستقیم بهمرور سد دفاعی پوست را میشکند و جذب گرما را بالا میبرد. خطرناکتر از آن، حضور در محیطهای بسته و بدون جریان هوا است. همانطور که دمای داخل خودروی پارکشده ظرف ۱۰ دقیقه بیشاز ۱۰ درجه سانتیگراد نسبت به بیرون افزایش مییابد، محیط بسته و گرم نیز مانند کوره عمل میکند و راه فراری برای خروج حرارت بدن باقی نمیگذارد.
لباس نامناسب، فعالیت زیاد و تهویه ضعیف
لباسهای ضخیم، تیره یا از جنس الیاف مصنوعی اجازه نمیدهند جریان طبیعی هوا به پوست تن برسد و عرق تبخیر شود. حال اگر کودک چنین لباسی را هنگام دویدن در اتاقی خفه بپوشد، حرارت سوختوساز عضلات در داخل بدن حبس شده و کودک را به مرز انفجار حرارتی میرساند.
چرا کودکان زودتر از بزرگسالان گرمازده میشوند؟
وقتی همزمان با یک کودک وارد محیطی گرم میشویم، احتمالا قبلاز آنکه ما احساس گرمازدگی کنیم، علائم گرمازدگی کودکان در تابستان ظاهر میشوند. این موضوع ربطی به ضعف بدنی کودکان نداشته و ریشه در تفاوتهای جسمی کودکان و بزرگسالان دارد.
- نسبت سطح پوست به وزن در کودکان بیشتر است و گرما سریعتر جذب بدن میشود؛
- سیستم تعریق کودکان بالغ نیست و بدن آنها بهازای هر کیلوگرم از وزن، عرق کمتری تولید میکند؛
- قلب کودکان توانایی کمتری برای فرستادن خون به سطح پوست دارد و گردش خون آنها ضعیفتر است؛
- بدن بچهها دیرتر به تغییرات آبوهوایی عادت میکند.
درمان خانگی گرمازدگی کودکان
اینکه گرمازدگی به مرحلۀ پرخطر میرسد یا نه، به واکنش والدین بستگی دارد و تلاش آنها برای کنترل گرما با درمانهای خانگی. در مواجهه با اولین نشانههای خستگی گرمایی و گرمازدگی کودکان در تابستان، تلاش کنید با آب خنک، سایه، باد ملایم و یا چند تکه پارچه نمدار دمای بدن کودک را پایین بیاورید.
با این اقدامات اولیه، فشار روی ارگانهای حیاتی کودک مهار میشود و سیستم تنظیم دمای بدن فرصت بازسازی پیدا میکند. خونسردی خود را حفظ کنید و مراحل زیر را بهترتیب پیش ببرید تا کودک به حالت طبیعی بازگردد.
اولین اقدام بعد از مشاهده علائم گرمازدگی کودک
به محض مشاهدۀ اولین نشانههای بیحالی، برافروختگی یا تعریق شدید، زنجیرۀ گرما را قطع کنید:
- کودک را در آغوش بگیرید و از زیر نور مستقیم خورشید یا محیط داغ به یک فضای کاملا خنک با جریان هوای مطبوع منتقل کنید؛
- به کودک آرامش بدهید و از او بخواهید دراز بکشد. هرگونه فعالیت بدنی حرارت داخلی بدنش را بیشتر میکند.
چطور بدن کودک را به شکل ایمن خنک کنیم؟
برای پایین آوردن دمای بدن کودک در خانه، پروتکل زیر را گامبهگام اجرا کنید:
- قدم اول: سبک کردن لباسها. لباسهای اضافه، تنگ، ضخیم یا پلاستیکی کودک را درآورید. بگذارید باد خنک به پوست کودک بخورد.
- قدم دوم: پارچه نمدار روی عروق خونی بزرگ. چند عدد حوله یا دستمال را نمدار کنید و آنها را در نواحی زیر بغل، کشاله ران، پشت گردن و پیشانی قرار دهید.
- قدم سوم: ایجاد جریان هوا. کودک را جلوی باد پنکه بنشانید یا پوست نمدارش را با بادبزن خنک کنید.
- قدم چهارم: پاشویه یا دوش ولرم. اگر کودک هوشیار است و حالت تهوع شدید ندارد، بدنش را با آب ولرم بشویید.
چه نوشیدنیهایی برای کودک گرمازده مناسب است؟
اگر برای رفع گرمازدگی کودکان در تابستان قصد مایعدرمانی دارید، بهآرامی و جرعهجرعه انجامش دهید تا معدۀ کودک تحریک نشود. مثلا هر ۵ دقیقه، چند جرعه از نوشیدنیهای زیر را به کودک بخورانید:
- آب خنک: نوشیدنی ساده و در دسترس برای جبران کمآبی بدن؛
- محلول ORS: انتخاب عالی برای بازگرداندن آب، پتاسیم، سدیم و الکترولیتهای ازدسترفته؛
- دوغ رقیق، خنک و کمنمک: نوشیدنی لذیذ برای جذب بهتر آب در سلولها و تأمین کلسیم بدن؛
- شربتهای سنتی بدون شکر: نوشیدنی طبیعی خاکشیر یا تخمشربتی برای هیدراته نگهداشتن بدن کودک.
نکته! هرچقدر بدن کودک آب بیشتری داشته باشد، راحتتر عرق میکند و زودتر خنک میشود. نگران بوی عرق هم نباشید؛ راهکارهای زیادی برای جلوگیری از بوی بد عرق در تابستان وجود دارد.
چه کارهایی را نباید هنگام گرمازدگی کودک انجام داد؟
گاهی اوقات اشتباهات ناشی از دلسوزی و عجله، وضعیت کودک را وخیمتر میکند. این نبایدها را به خاطر بسپارید:
- استفاده از آب یخ یا قالب یخ ممنوع! قرار دادن یخ روی پوست یا خوراندن آب یخ به کودک، باعث انقباض ناگهانی رگهای خونی میشود. این انقباض، حرارت را در عمق بدن حبس کرده، باعث لرز میشود و دمای بدن را حتی بالاتر میبرد.
- فورا بهسراغ داروهای تببر نروید! مکانیزم گرمازدگی با تب عفونی متفاوت است و این داروها هیچ تأثیری روی کاهش دمای ناشی از گرمازدگی ندارند؛ حتی بار کلیه و کبد را سنگین میکنند.
- نوشیدنیهای خیلی شیرین یا گازدار ممنوع! آبمیوههای صنعتی، نوشابهها و شربتهای غلیظ و شیرین بهدلیل قند بالا، آب سلولها را به داخل روده میکشند و وضعیت کمآبی بدن را وخیمتر میکنند.
- مایعات را یکباره در دهان کودک خالی نکنید. این کار عجولانه پاسخ انعکاسی معده را فعال کرده و با تحریک استفراغ، منجر به دفع آب بیشتر میشود.
دارو برای گرمازدگی کودکان؛ آیا تببرها موثرند؟
والدین اغلب در مواجهه با داغی بدن کودک دستبهدامن شربت استامینوفن یا بروفن میشوند، غافل از آنکه این داروها فقط زمانی مؤثرند که داغی بدن کودک ناشی از ویروس یا باکتری باشد، نه گرمازدگی.
تنها راه نجات کودک گرمازده، خنککردن سریع تن اوست. استفاده خودسرانه و بیدلیل از داروهای شیمیایی خطرناک است و میتواند اوضاع را بحرانی کند.
چرا داروهای تببر همیشه برای گرمازدگی مناسب نیستند؟
وقتی یک عامل بیماری وارد بدن میشود، مرکز تنظیم دمای بدن عامدانه دمای بدن را بالا میبرد. داروهای تببر این مرکز را تحتتأثیر قرار میدهند و بهاینترتیب افزایش دما را کنترل میکنند. این داروها به مغز فرمان میدهند که دمای بدن را پایین بیاورد و همهچیز به حالت عادی برمیگردد.
اما در گرمازدگی کودکان در تابستان، مغز سالم و بیتقصیر است؛ دمای بدن بهخاطر گرما و رطوبت محیط بالا رفته و داروهای تببر در این وضعیت بیاثرند. حتی بدتر از آن، با توجه به کمآبی شدید بدن کودک در این وضعیت، خوردن داروی تببر بار سنگینی به کلیهها و کبد وارد میکند و خطر آسیبدیدن این ارگانهای حیاتی را بالا میبرد.
چه زمانی نباید به کودک خودسرانه دارو داد؟
خوراندن خودسرانۀ داروها به کودکان تقریبا در هیچ شرایطی عاقلانه نیست. اگر بحث گرمازدگی است، در شرایط زیر دست نگه دارید و از تجویز دارو خودداری کنید:
- زمانی که کودک دچار تهوع یا استفراغ است: چون داروهای خوراکی معده را بیشتر تحریک میکنند؛
- هنگام خوابآلودگی شدید یا عدم هوشیاری: چون خطر ورود دارو به مجرای تنفسی و خفگی کودک وجود دارد؛
- زمانی که پوست کودک کاملا خشک و داغ است: این یعنی کودک وارد مرحله سکته گرمایی شده و فورا باید به اورژانس منتقل شود. فرصتی برای گشتن بهدنبال دارو ندارید!
آیا سرم، ORS یا محلول آبرسانی برای کودک لازم است؟
چنانچه با گرمازدگی کودکان در تابستان مواجه شدید، برای جبران مایعات ازدسترفته میتوانید از سرمها و محلولهای آبرسانی استفاده کنید. تعریق شدید فقط آب بدن را کم نمیکند، بلکه نمکهای حیاتی را هم پودر میکند. فرمولاسیون ORS این تعادل را سریعا برمیگرداند و برای گرمازدگی خفیف تا متوسط معجزه میکند.
اما اگر کودک بهدلیل استفراغ مکرر قادر به قورتدادن مایعات نباشد یا اگر علائم گرمازدگی پرخطر را در او میبینید، درمان با ORS خانگی کافی نیست؛ معمولا پزشک اورژانس تزریق فوری سرم وریدی را تجویز میکند تا آب و الکترولیتها مستقیما وارد خون شوند و بدن از شوک خارج شود.
درمان گرمازدگی کودکان در طب سنتی؛ کدام روشها بیخطرند؟
اگر برای درمان گرمازدگی کودکان در طب سنتی بهدنبال راهوچاه میگردید، مراقب باشید. مرز بین ترفندهای نجاتبخش و اشتباهات پرخطر باریک است. بدن بچهها نمیتواند مواد گیاهی سنگین و تغییرات ناگهانی را مثل ما بزرگترها هضم و تحمل کند. ترجیحا به روشهای آبرسانی ملایم و بیخطر پایبند بمانید.
نوشیدنیها و خوراکیهای خنککننده مجاز برای کودک
برای رفع گرمازدگی کودکان در تابستان، این نوشیدنیها و خوراکیهای خنککنندۀ طبیعی، ملایم و امن را امتحان کنید:
- لعاب بهدانه: این دانه در دستگاه گوارش شبیه یک لایه ژلاتینی خنک و آبرسان است که آب را به تدریج در بدن آزاد میکند.
- عرق کاسنی و شاهتره (موضعی): بهجای خوراندن عرقهای گیاهی غلیظ به کودک، پارچهای را به مخلوط آب ولرم و کمی عرق کاسنی آغشته کنید و روی پیشانی یا شکم کودک بگذارید.
- ماست کمچرب همراه با کدو سبز یا خیار رندهشده: این میانوعده خنک دمای معده را پایین میآورد و پتاسیم ازدسترفته را جبران میکند.
- هندوانه و طالبی: پوره یا آب این میوهها بهدلیل بافت سبک و آب فراوان، طراوت را به کودک گرمازده برمیگرداند.
روشهای سنتی خطرناک که نباید امتحان شوند
برخی رفتارهای درمانی قدیمی طب سنتی شاید برای بزرگسالان بیخطر به نظر برسند، اعمال آنها روی کودکان عوارضی دارد. در ادامه به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
- خوراندن جوشاندههای گیاهی سنگین و غلیظ: دمکردۀ غلیظ عناب، بابونه یا چای گیاهی سنگین بار کاری کلیه کودک گرمازده را بیشتر میکنند و سبب تشدید اسهال یا حساسیت فصلی تابستان میشوند.
- استفاده از سرکه یا الکل در پاشویه: یک باور قدیمی و پرخطر افزودن سرکه یا الکل به آب پاشویه است. پوست اطفال این مواد را جذب میکند و خطر مسمومیت خون یا تحریک پوستی بالاست.
- حجامت فوری در اوج گرمازدگی: زمانی که بدن کودک دچار کمآبی و افت حجم خون است، انجام حجامت یا هرگونه خونگیری با خطر شوک و غشکردن کودک همراه خواهد بود.
آیا خاکشیر، تخم شربتی یا شربتهای خانگی برای کودک مناسباند؟
پاسخ کوتاه است: بله، اما با رعایت دو شرط حیاتی: سن کودک و میزان شکر افزودنی.
تخم شربتی و خاکشیر از بهترین راهکارهای طبیعی برای درمان گرمازدگی بهشمار میروند و جلوی کمآبی بدن در تابستان را میگیرند، بهشرطی که بدانید:
- مصرف آنها برای کودکان زیر یک سال ممنوع است. دستگاه گوارش نوزادان توانایی هضم این دانهها را ندارد و به آنها آسیب میزند.
- نوشدنیها باید بدون شکر یا بسیار کمشکر باشند. شربتهای خانگی را نباید شیرین و غلیظ درست کنید. قند زیاد آب را از سلولها بهسمت روده میکشد و وضعیت کمآبی را بهطرز عجیبی وخیمتر میکند.
گرمازدگی در کودکان چند روز طول میکشد؟
اینکه آثار گرمازدگی در بدن کودک چند ساعت یا چند روز ماندگار است، به سرعت شناسایی علائم گرمازدگی کودکان در تابستان بستگی دارد و اینکه چقدر سریع برای خنککردن کودک دست جنبانده باشید. معمولا بعداز یک دوره آسیب گرمایی، بازیابی کامل انرژی و تنظیم مجدد سیستم دمای بدن کودک ۲۴ تا ۴۸ ساعت زمان میبرد.
بدن ظریف کودک پس از مواجهه با گرما، درست مانند فردی که از یک پیادهروی سنگین بازگشته، نیاز به استراحت مطلق و هیدراتاسیون مداوم دارد تا التهاب درونی سلولها کاملا فروکش کند.
گرمازدگی خفیف چقدر طول میکشد؟
اگر در مرحله گرفتگی گرمایی یا مراحل اولیۀ خستگی گرمایی کودک را به یک فضای خنک منتقل کنید، علائم حاد گرمازدگی معمولا ظرف ۲ تا ۶ ساعت ناپدید میشوند. هرچند ممکن است کودک دلبندتان تا پایان روز کمی بیحوصله و زودرنج باشد که این کاملا طبیعی است.
چه علائمی بعد از چند ساعت باید بهتر شوند؟
با شروع درمانهای خانگی و خنککردن تن کودک، روند بهبودی گرمازدگی کودک در تابستان باید ساعتبهساعت بهتر شود. علائم زیر ظرف ۱ تا ۳ ساعت بهشکل واضح بهبود پیدا میکنند:
- داغی شدید پوست باید کمتر شود و سرخی چهره به حالت طبیعی برگردد؛
- نفسهای سطحی کودک باید آرام شود و ریتم ضربان قلبش دوباره منظم شود؛
- سطح هوشیاری و پاسخدهی کودک باید بهتر شود؛ یعنی کمتر بهانه بگیرد، راحتتر صحبت کند و چشمانش را باز نگه دارد.
- عطش مفرط باید رفع شده و میل زیاد کودک به نوشیدن آب باید تعدیل شود.
چه زمانی طولانی شدن علائم نگرانکننده است؟
اگر بیشاز ۸ تا ۱۲ ساعت از انتقال کودک به محیط خنک و انجام پاشویه و مایعدرمانی کودک گذشته و همچنان شاهد علائمی مثل داغی بدن، استفراغ مداوم، کمشدن شدید ادرار و بیحالی مفرط یا خوابآلودگی غیرعادی کودک هستید، این نشانهها را زنگ هشدار یک اختلال جدی بمانید و بهجای انتظار در خانه، راهی بیمارستان شوید.
چه کودکانی بیشتر در معرض گرمازدگی هستند؟
گرمازدگی کودکان در تابستان ممکن است هر کودکی را درگیر کند، اما خطرش برای همه بهیکاندازه نیست. بعضی از بچهها بهخاطر سنوسال یا ویژگیهای جسمانی و رفتاری خاص خود، نسبت به افزایش دمای محیط حساسترند و شدیدتر واکنش نشان میدهند. در ادامه این گروهها را معرفی میکنیم.
نوزادان و کودکان زیر ۵ سال
بیشترین خطر گرمازدگی کودکان در تابستان مربوط به همین گروه است. کوچکترین کمآبی بهسرعت کل سیستم بدنی آنان را مختل میکند، چون نوزادان و کودکان نوپا چنین شرایطی دارند:
- از هر نظر به اطرافیان وابستهاند و نمیتوانند به زبان بیاورند که تشنهاند یا لباسشان گرم است؛
- سیستم تنظیم دمای مرکزی بدنشان نیز هنوز نابالغ است؛
- غدد تعریق آنها هنوز تکمل نیافته و حجم خون کمتری دارند؛
- سرعت متابولیسم آنها بیشتر است و بدنشان گرمای بیشتری تولید میکند.
کودکان دارای بیماری زمینهای
کودکانی که با چالشهای سلامتی و بیماریهایی زیر دستوپنجه نرم میکنند، در برابر موج سرما و گرما آسیبپذیرترند:
- بیماریهای تنفسی (مانند آسم): هوای داغ و شرجی تابستان تنفس را برای این کودکان سخت کرده و استرس حرارتی بدنشان را بالا میبرد.
- دیابت و بیماریهای کلیوی: بهدلیل ماهیت بیماری یا دارودرمانی، آب بدن این بچهها زودتر از کودکان سالم دفع میشود.
- کودکان مبتلا به چاقی مفرط: بافت چربی مانند یک لایه عایق حرارتی عمل میکند و نمیگذارد گرمای بدن ازطریق پوست دفع شود.
کودکان فعال، ورزشکار یا در سفر
آندسته از والدینی که فرزندشان تحرک زیاد دارد یا مدام در محیط جدید قرار میگیرد، بهمراتب بیشتر درگیر گرمازدگی کودکان در تابستان هستند! دویدن، بازیکردن، دوچرخهسواری و هرگونه فعالیت بدنی در فضای باز حرارت بدن را بالا میبرد و احتمال گرمازدگی وجود دارد.
همچنین سفر به مناطق گرمسیری یا تغییر ناگهانی اقلیم بدن کودک را غافلگیر میکند. بدن اطفال برای سازگاری با آبوهوای جدید به حداقل ۱۰ تا ۱۴ روز زمان نیاز دارد و در این بازۀ زمانی آسیبپذیر است.
پیشگیری از گرمازدگی کودکان در تابستان
گرچه سازوکار تنظیمی بدن کودکان چندان منعطف نیست، والدین و مربی میتوانند با چند اقدام کوچک اما مؤثر، بدن کودک را در برابر گرمای سوزان تابستان اندکی مقاوم کنند. فقط باید یاد بگیرید نوع پوشش و زمانبندی فعالیت کودک را با گرمای هوا هماهنگ کنید.
بهترین زمان بیرون بردن کودک در روزهای گرم
احتمال گرمازدگی کودکان در تابستان در ساعات اوج تابش خورشید بیشتر و در ساعات خنکی کمتر است؛ بنابراین برای بازی در پارک، پیادهروی یا هر فعالیت دیگر باید زمانهای ممنوعه و طلایی را بلد باشید:
- ساعتهای ممنوعه: از ساعت ۱۰ صبح تا ۴ عصر زاویه تابش خورشید عمودی و شاخص فرابنفش و دما در بالاترین سطح است، پس کودک را از خانه بیرون نبرید.
- ساعتهای طلایی: بهترین زمان فعالیت بیرون از خانه ساعات اولیه صبح (قبلاز ۱۰) یا عصرها بعداز خنکشدن هوا (بعداز ساعت ۵ یا ۶ عصر) است.
لباس مناسب کودک در هوای گرم
نوع پوشش کودک تعیین میکند پوستش چقدر راحت نفس بکشد و حرارت دفع کند! هنگام انتخاب لباس تابستانی برای کودکان، به این سه اصل توجه کنید:
- جنس پارچه: فقط لباسهای نخی، کتان و پنبهای به تن کودک بپوشانید. الیاف پلاستیکی و مصنوعی مثل پلیاستر، گرما و عرق را حبس میکنند.
- قواره و رنگ: لباسها را گشاد، آزاد و به رنگ روشن انتخاب کنید تا نور خورشید را منعکس کنند. لباسهای تنگ جریان خون سطح پوست را مختل میکنند.
- اکسسوریهای حفاظتی: برای کودک کلاه لبهدار و عینک آفتابی استاندارد تهیه کنید.
پیشگیری از گرمازدگی کودک در ماشین
برای حفظ ایمنی کودک در فضای خودرو و پیشگیری از گرمازدگی کودکان در تابستان، این چند نکته را همیشه رعایت کنید:
- کودک دلبندتان را در ماشین پارکشده رها نکنید، حتی اگر شیشه ماشین پایین یا کولر روشن است. دمای اتاق ماشین در تابستان ظرف ۱۰ دقیقه از بیرون هم داغتر میشود.
- پیشاز آنکه کودک را سوار ماشین کنید، درها را باز بگذارید، کولر را روشن کنید و چند دقیقه صبر کنید هوای اتاق خودرو عوض شود. صندلی کودک را چک کنید تا داغ نباشد و پوستش را نسوزاند.
- روی شیشههای عقب ماشین آفتابگیرر توری استاندارد بگذارید تا نور خورشید مستقیم به بدن و صورت کودک نتابد.
- در طول مسیر جرعهجرعه به کودک آب بدهید.
نکات مهم برای سفر، پارک، مدرسه و مهدکودک
- در پارک و فضای باز: قانون «هر ۲۰ دقیقه آب» را اجرا کنید. کودکان غرق بازی میشوند و تشنگی را فراموش میکنند. هر ۲۰ دقیقه بازی را متوقف کرده و چند جرعه آب خنک به کودک بدهید. همیشه یک بطری اسپری آب همراه داشته باشید تا در صورت داغ شدن صورت کودک، آب را روی پوستش اسپری کنید.
- در مهدکودک و مدرسه: از تهویه مناسب کلاس درس یا اتاق مهد مطمئن شوید. یک قمقمه آب در کیف کودکتان بگذارید و از مربی بخواهید او را به نوشیدن آب تشویق کند.
- در سفر و تفریحات تابستانی: اگر به مناطق ساحلی یا گرمسیری سفر میکنید، حداقل تا ۱۰ روز اول فعالیت بدنی سنگین نداشته باشید تا بدن کودک با اقلیم جدید سازگار شود. در صندوق عقب ماشین جعبه کمکهای اولیه حاوی پودر ORS و چند بطری آب اضافه داشته باشید.
چه زمانی برای گرمازدگی کودک باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم؟
والدین باید بدانند درمان خانگی گرمازدگی کودکان در تابستان چهموقع گرهگشاست و چهموقع باید مدیریتش را به پزشک سپرد. اگر سیستم خنککنندۀ بدن کودک کاملا از کار بیفتد، هر ثانیه تأخیر در مراجعه به پزشک عوارض جبرانناپذیر بهدنبال خواهد داشت. اگر نشانههای زیر را در کودک دلبندتان میبینید، وقت را هدر ندهید و فورا به اورژانس مراجعه کنید:
- تغییر در سطح هوشیاری و رفتار: خوابآلودگی شدید کودک، گیجی و منگی، کلام نامفهوم و هذیان؛
- داغی، سرخی و خشکی پوست: بدن داغ مثل کوره، بدون آثار عرق روی پوست؛
- تب سوزان: دمای بدن بالای ۳۹٫۵ یا ۴۰ درجه سانتیگراد و بیاثربودن پاشویه؛
- استفراغ مکرر و جهنده: ناتوانی معده در نگهداشتن حتی یک جرعه آب؛
- تشنج یا غش: لرزش شدید و ناگهانی عضلات، حرکت چشمها رو به بالا و بیهوشی؛
- علائم کمآبی شدید: عدم تخلیه ادرار بهمدت بیشاز ۶ تا ۸ ساعت، اشکنریختن هنگام گریه، خشکی و چسبناکی دهان و زبان کودک.
کلام آخر دکتردکتر!
گرمازدگی نه برای کودک و نه برای بزرگسال موضوع کماهمیتی نیست، اما کودکان بیشتر از آن آسیب میبینند. اگر فرزند دلبندتان درگیر این چالش همهگیر است و گاهگدار در اوج بازی و شادی دچارش میشود، در روزهای داغ پیش رو نسبت به علائم، دلایل و راههای مدیریت این اتفاق آگاهتر باشید. شما بهعنوان یک والد آگاه باید بدانید چطور با تنظیم ساعت بازی، انتخاب لباسهای نخی و رطوبترسانی مداوم جلوی گرمازدگی کودکان در تابستان را بگیرید و فرزندتان را از پیامدهای گرمازدگی شدید در امان نگه دارید.
مشتاقید دراینباره بیشتر بدانید؟ یک جلسه گفتوگوی آنلاین با پزشکان و متخصصان کارکشتۀ دکتردکتر برای آگاهی کافی است. بشنوید، رعایت کنید و تابستانی امن، خنک و خاطرهانگیز برای خانواده خود رقم بزنید.
