سردرد پس از زایمان، بلافاصله پس از بارداری تا 6 هفته اول رخ میدهد. اگرچه این نوع درد، از مشکلات شایع دوران پس از بارداری است؛ اما در اغلب موارد خطرناک نیست. مهمترین علل این سردردها شامل کاهش هورمونها، کمخوابی، استرس و کمآبی بدن هستند. مصرف داروهای مسکن، کمپرس سرد و گرم و استراحت کافی از موثرترین روشهای درمان آن به شمار میروند.
در این مطلب از مجله پزشکی دکتردکتر به بررسی علل، انواع، روشهای درمانی و پیشگیری از سر درد بعد از سزارین پرداختهایم.
در انتها، هر سوالی در این مورد دارید، در قسمت نظرات مطرح کنید. کارشناس سلامتی دکتردکتر، به آن پاسخ میدهد.
سر درد پس از زایمان چیست؟
با توجه به اصول راهنمای بارداری، شرایط بدن یک مادر پس از اتمام چند ماه بارداری تغییر میکند و به حالت قبل از بارداری بازمیگردد. این تغییرات ممکن است در 6 هفته بعد از زایمان باعث ایجاد سردرد بعد از بارداری شوند. از سوی دیگر، وضعیت جدیدی که با تولد نوزاد شکل میگیرد، میتواند شرایط روانی مادر را تحت تاثیر قرار دهد و موجب استرس و اضطرابی شود که در نهایت به صورت سردرد بروز میکند.
براساس مطالعه انجام شده در سال 2023 توسط موسسه پزشکی جان هاپکینز آمریکا،
تقریبا 70 درصد از زنان پس از زایمان، به نوعی سردرد را تجربه میکنند.
بنابراین، شرایط فیزیکی و روانی میتواند این نوع سردرد را ایجاد کنند. درواقع، میتوان یکی از شایعترین عوارض بارداری را سردرد پس از زایمان دانست. زایمان، چه به صورت طبیعی و چه به صورت سزارین این نوع دردها و عوارض ناشی از بارداری را به دنبال خواهد داشت.
سردردهای پس از زایمان طبیعی
زایمان طبیعی، معمولا با فشار فیزیکی بیشتری همراه است که میتواند به عضلات گردن، شانهها و سر فشار وارد کند و باعث سردرد زایمان طبیعی شود. همچنین، کمآبی بدن و کمخوابی ناشی از مراقبت از نوزاد این نوع دردها را تشدید خواهد کرد.
سردردهای پس از زایمان سزارین
در زایمان سزارین، بیهوشی اپیدورال یا اسپاینال (بیهوشی از ناحیه کمر) و داروهای مسکن استفاده شده در طول عمل باعث سردرد میشوند. بهویژه، نشت مایع مغزی نخاعی در محل تزریق اپیدورال یکی از عوارض بارداری و از دلایل اصلی سر درد بعد از سزارین است. همچنین، استرس و اضطراب ناشی از عمل جراحی هم به سردرد منجر میشود.
سردرد بعد از سزارین چند روز طول میکشد؟
اگر مشتاقید بدانید سر درد بعد سزارین چند روز طول میکشه، باید بگوییم این درد، بهخصوص اگر ناشی از بیحسی نخاعی باشد، معمولا ۳ تا ۷ روز طول میکشد و بهمرور آرام میشود. برای بهبودی سریعتر میتوان مصرف مایعات را افزایش داد، کافئین نوش جان کرد و در محیط تاریک استراحت کرد. اگر سردرد بیشاز یک هفته ادامه پیدا کند یا با تاری دید همراه شود، زمان مراجعه به پزشک است.
علل شایع سردرد پس از زایمان
دلایل متنوعی برای سردردهای بعد از زایمان وجود دارد که از تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی تا عوارض جانبی داروها و مراقبتهای پس از زایمان را شامل میشوند. در این بخش، به بررسی دقیقتر علت سردرد پس از زایمان پرداختهایم:
کاهش سطح هورمونها
در دوران بارداری، سطح هورمونهای استروژن و پروژسترون به میزان قابل توجهی افزایش پیدا میکند تا رشد جنین بهخوبی انجام گیرد. اما پس از 6 هفته از زایمان، سطح این هورمونها به حالت اولیه باز میگردد که این مورد به دلایل زیر میتواند سبب سردرد شود:
- ایجاد فشار در سر و احساس درد به دلیل تنگ شدن رگهای خونی ناشی از کاهش استروژن
- ایجاد التهاب در بافتهای بدن به دلیل تغییرات هورمونی
- اختلال در تعادل انتقالدهندههای عصبی همچون سروتونین ناشی از کاهش استروژن و در نتیجه بروز سردرد
اختلال در انتقالدهندههای عصبی اغلب باعث بروز میگرن میشود. چراکه سردردهای میگرنی نسبت به نوسانات هورمونی حساستر هستند.
کمخوابی و خستگی مفرط
مراقبتهای شبانهروزی از نوزاد و شیردهی باعث اختلال در الگوی خواب مادر میشود و در نتیجه خستگی مفرط ایجاد میکند. این خستگی با ایجاد تنش عضلانی، خود عاملی برای ایجاد سردرد است. از سویی دیگر، کمخوابی میتواند حساسیت به درد را افزایش دهد و در نتیجه، سردردها شدیدتر و طولانیتر تجربه میشوند.
کمآبی بدن
بعداز زایمان، کمآبی بدن مادر منجر به کاهش حجم خون او خواهد شد. در نتیجه، اکسیژنرسانی به مغز با اختلال مواجه شده و فرد سردردهای شدیدی را تجربه خواهد کرد. این یکی از دلایل سر درد بعد از سزارین محسوب میشود.
تزریق اپیدورال
اپیدورال مادهای بیحس کننده است که هنگام زایمان در ستون فقرات تزریق میشود. اگر هنگام تزریق اپیدورال، مایع مغزی به دلیل سوراخ شدن غشای اطراف نخاع به بیرون نشت کند، سردرد و سفتی گردن را به دنبال خواهد داشت.
این سردرد، معمولا 5 روز پس از انجام بیهوشی ظاهر میشود و بهبودی آن تقریبا 2 هفته زمان میبرد. گاهی، این اتفاق عوارض دیگری همچون اختلالات عصبی جدی، مننژیت باکتریایی، کمردرد مداوم و افسردگی پس از زایمان را به همراه دارد.
اضطراب و افسردگی پس از زایمان
تغییرات هورمونی این دوران، عملکرد انتقالدهندههای عصبی مغز را با اختلال مواجه میکنند. اضطراب و افسردگی پس از زایمان در نتیجه این تغییرات رخ میدهد که در نهایت به سردرد های پس از زایمان هم منجر میشوند.
فشار خون بالا
پرهاکلامپسی یک عارضه بارداری است که با فشار خون بالا و وجود پروتئین در ادرار مشخص میشود. این بیماری که یکی از بیماری های شایع در دوران بارداری است، میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد و عوارضی مانند آسیب به کلیهها، کبد و مغز را به همراه داشته باشد. یکی از علائم بارز پرهاکلامپسی، سردرد شدیدی است که معمولا در پشت سر احساس میشود و با استراحت بهبود پیدا نمیکند.
شرایط قبل از بارداری
بارداری در سنین بالا یا دفعات زیاد، بیشتر از سایر موارد مادر را در معرض خطر سردرد پس از زایمان قرار میدهد. از سوی دیگر، نیمی از افرادی که قبل از بارداری دچار میگرن هستند، پس از بارداری سردردهای میگرنی را به میزان شدیدتری تجربه خواهند کرد. علائم معمولا در طول سه ماهه دوم و سوم بارداری بهبود مییابند تا پس از زایمان دوباره عود کنند.
سکته مغزی
سکته مغزی پس از زایمان به دلیل افزایش احتمال لخته شدن خون رخ میدهد و با علائمی مانند تشنج، ضعف عضلانی و سردرد همراه خواهد بود.
داروها
سردرد میتواند از عوارض جانبی داروهایی باشد که بهعلتهای مختلفی مثل فشارخون بالا مصرف میشوند. داروهایی همانند پروکاردیا و آلدومت میتوانند باعث سردرد و علائم دیگری مانند سرگیجه شوند.
انواع سردرد پس از زایمان
سردرد های بعد از زایمان در همه افراد به یک شکل ظاهر نمیشوند. بهطور کلی دو نوع سردرد اولیه و ثانویه مادران را پس از زایمان تهدید میکند. سردردهای اولیه خیلی جدی نیستند، اما سردرد ثانویه به علت مشکلات جدیتری همچون ضربه به سر، آسیب گردن، عفونت مغزی، تومور مغزی، فشار خون بالا و آنوریسم بهوجود میآید. از شایعترین سردرد های بعد از زایمان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سردردهای تنشی؛ دردی خفیف تا متوسط همانند فشار دادن دو طرف سر
- سردردهای میگرنی؛ شدیدتر از دردهای تنشی و به صورت کوبنده و ضرباندار در یک طرف سر
- سردردهای خوشهای؛ دردی سوزشی در یک طرف سر و پشت یک چشم و تجربه آن در یک زمان مشخصی از روز
- سردردهای شبانه؛ اغلب در افراد بالای 40 سال
- سردرد نخاعی؛ دردی مبهم و ضرباندار و شدت یافتن درد با ایستادن و نشستن
در میان این نوع سردردها، سردرد تنشی و میگرنی در خانه قابل درمان هستند و فقط در موارد اضطراری باید به پزشک مراجعه کرد.
سردرد تنشی
سردرد تنشی شایعترین سر درد بعد از سزارین است و معمولا ریشه در فشارهای فیزیکی و روانی دارد.
- علت: کمخوابی شدید، استرس ناشی از مراقبت از نوزاد، کمآبی و وضعیت نامناسب بدن هنگام شیردهی که باعث کشیدگی عضلات گردن و شانه میشود، از دلایل این نوع سردرد بعد از زایمان سزارین بهشمار میروند.
- علائم: این سر درد بعد از سزارین حسی شبیه بستن یک نوار محکم دور پیشانی را دارد. درد آن معمولا مبهم است و در دو سمت سر احساس میشود.
- مدیریت: با استراحت در اتاق تاریک، نوشیدن آب و بهکارگیری تکنیکهای تمدد اعصاب میتوان درد را آرام کرد. همچنین برای درمان سردرد و گردن درد بعد از سزارین میتوان از مسکنهای بدون نسخه مثل استامینوفن استفاده کرد.
میگرن پس از زایمان
علت سردرد بعد از زایمان سزارین از نوع میگرنی ممکن است تغییرات شدید هورمونی پس از زایمان باشد.
- علت: افت ناگهانی سطح استروژن بلافاصله پس از زایمان شایعترین علت سردرد بعد از سزارین از نوع میگرنی است. زنانی که پیشاز بارداری سابقه میگرن داشتهاند، در هفته اول پساز زایمان بیشتر مستعد عود حملۀ میگرن هستند.
- علائم: درد ضرباندار و معمولا متمرکز در یک طرف سر متمرکز، غالبا همراه با تهوع، استفراغ و حساسیت شدید به نور و صدا، از علائم این سر درد بعد از سزارین است.
- مدیریت: شیردهی بهتدریج سطح هورمونها را ثابت میکند و دفعات حملات میگرن را در درازمدت کاهش میدهد.
سردرد ناشی از بیحسی نخاعی
سردرد ناشی از بیحسی نخاعی از عوارض جانبی بیهوشی برای زایمان سزارین بهشمار میرود.
- علت: اگر حین تزریق داروی بیهوشی غشای اطراف نخاع سوراخ شود، نشت مایع مغزینخاعی باعث کاهش فشار در اطراف مغز و ایجاد سردرد میشود.
- علائم: ویژگی بارز این سردرد وضعیتی بودن آن است. یعنی در حالت نشسته یا ایستاده شدت مییابد و با دراز کشیدن تقریبا به طور کامل بهبود پیدا میکند.
- درمان: این سردرد در موارد خفیف با مصرف مایعات و کافئین قابلمدیریت است، ولی در موارد شدیدتر پزشک پچ خون اپیدورال را پیشنهاد میکند.
سردرد ناشی از فشار خون بالا
این جدیترین نوع سردرد پس از زایمان است و حتی ممکن است زنگ هشدار پرهاکلامپسی باشد.
- علت: افزایش ناگهانی فشار خون و تورم عروق مغزی از دلایل این سر درد بعد از سزارین بهشمار میروند. این وضعیت احتمالا تا ۶ هفته پساز زایمان ادامهدار است، حتی اگر فشار خون مادر در بارداری نرمال بوده باشد.
- علائم: سردرد بسیار شدید، مداوم و غالبا ضرباندار که با مسکنهای معمولی بهبود نمییابد. این درد احتمالا با تاری دید، دیدن جرقههای نور، ورم دست و صورت یا درد در ناحیه بالای شکم همراه خواهد بود.
- هشدار: سردرد ناشی از فشار خون بالا یک فوریت پزشکی است و درصورت عدم درمان سریع ممکن است منجر به تشنج (اکلامپسی) یا سکته مغزی مادر شود.
روشهای درمان سر درد بعد از سزارین
برای درمان سردرد پس از زایمان سزارین یا طبیعی میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
- داروهای مسکن بدون نسخه؛ مصرف داروهایی مانند پاراستامول (استامینوفن) و ایبوپروفن برای کاهش سردردهای خفیف تا متوسط
- آبرسانی و تغذیه؛ نوشیدن مقدار کافی مایعات و رعایت رژیم غذایی متعادل برای جلوگیری از سردردهای ناشی از کمبود آب و قند خون پایین
- استراحت و خواب؛ کاهش شدت و تکرار سردردها با برخورداری از استراحت و خواب کافی
- مدیریت استرس؛ استفاده از تکنیکهای آرامسازی مانند تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگا
- کمپرس سرد یا گرم؛ کاهش درد با قرار دادن کمپرس سرد یا گرم روی پیشانی یا گردن
درمان این نوع سردرد بسته به علت و شدت آن میتواند متفاوت باشد.
روشهای درمان سردرد ناشی از بیحسی نخاعی
برای درمان این نوع سردردها، از روشهای درمانی ذکرشده در جدول زیر استفاده میشود:
| روش درمانی | نحوه اثرگذاری |
| کافئین | کاهش شدت سردرد به دلیل اثرگذاری بر عروق |
| پچ خون اپیدورال | بازگرداندن فشار طبیعی و کاهش درد با لخته شدن خون تزریقی خود بیمار به فضای اپیدورال |
| درمان دارویی | مصرف متیلگزانتینها، آتروپین و نئواستیگمین |
استفاده از سوزن نخاعی با قطر کوچکتر و نوک مدادی توسط پزشک در ابتلا به این نوع سردردها میتواند نقش داشته باشد.
پیشگیری از سردردهای بعد از بارداری
بهغیر از سردردهای ناشی از تغییرات هورمونی، سردردهایی که در اثر سبک زندگی ایجاد میشوند، قابل پیشگیری هستند. در ادامه، به مهمترین روشهای کنترل این نوع دردها اشاره کردهایم:
- تنظیم ساعات استراحت و خواب؛ فرصت دادن به بدن برای ترمیم و تجدید انرژی
- برخورداری از تغذیه مناسب؛ شامل سبزیجات برگ سبز، مغزها و دانهها، ماهیهای چرب، آووکادو، موز، تخم مرغ و نوشیدن آب کافی
- مدیریت استرس و اضطراب؛ به کمک روشهایی مانند یوگا، ورزشهای سبک و ماساژ
همچنین، مراجعه منظم به پزشک برای بررسی مداوم شرایط بدن و انجام معاینات بالینی و آزمایشهای مهم جهت جلوگیری از سر درد بعد از سزارین لازم است.
چه زمانی سردرد پس از زایمان نیاز به مراجعه فوری دارد؟
سردرد پس از زایمان بهخودیخود نگرانکننده نیست. اما اگر سردردی که تجربه میکنید، با علائم هشداردهنده زیر همراه شد، حتما باید به پزشک مراجعه کنید. برخی شرایط همچون پره اکلامپسی را باید جدی بگیرید.
این حالت که پس از 48 ساعت بعد از زایمان رخ میدهد، گاهی نشانهای از مشکلات جدی همچون لخته شدن خون در مغز است. بنابراین در صورت مواجه شدن با شرایط زیر حتما آن را جدی بگیرید:
- تاری دید، حساسیت شدید به نور یا دیدن جرقههای نورانی؛
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی که با مسکنهای معمول بهبود نمییابد یا بهتدریج بدتر میشود؛
- علائم عصبی شامل احساس کرختی، گزگز دست و پا، ضعف عضلانی یا دشواری در تکلم؛
- تغییرات جسمی مانند فشار خون بالا (۱۴۰/۹۰ میلیمتر جیوه یا بالاتر)، ورم ناگهانی دست و صورت، تب، سفتی گردن، تهوع و استفراغ شدید یا درد در ناحیه فوقانی شکم.
این نوع سردردها نسبت به درمانهای خانگی و حتی مصرف مسکنهایی همچون استامینوفن مقاوم هستند و بهبود پیدا نمیکنند.
مدیریت سردرد های پس از زایمان
تغییرات هورمونی، فیزیولوژیکی و روانی از شایعترین عوامل ایجادکننده سردرد پس از زایمان هستند. این سردردها به شکل دردهای تنشی، میگرنی و خوشهای ظاهر میشوند. برای مدیریت این نوع دردها، اغلب روشهایی همچون مصرف استامینوفن و پروفن، استراحت کافی، هیدراتاسیون، تغذیه سالم، کمپرس سرد یا گرم و تکنیکهای آرامسازی موثر هستند.
در صورت شدت یافتن سردرد یا همراه شدن آن با تاری دید، تهوع و استفراغ، حتما باید به پزشک مراجعه کنید. ممکن است پزشک درمان سردرد بعد از سزارین با بی حسی را پیشنهاد کند که روشی تهاجمی است. با مراجعه به سایت دکتردکتر امکان دریافت نوبت آنلاین برای شما فراهم شده است. شما میتوانید بدون نیاز به مراجعه حضوری، نوبت خود را دریافت کرده و حتی مشکل خود را تلفنی با پزشک درمیان بگذارید.
منابع:
