سرگیجه عصبی چگونه ایجاد می‌شود؟ راهنمای تشخیص و درمان آن

سرگیجه ممکن است به‌دلایل مختلفی اتفاق بیفتد، اما بعضی از سرگیجه‌ها دلیل مشخصی ندارند و فقط حسی مبهم از شناور بودن یا تلوتلو خوردن را ایجاد می‌کنند که ریشه فیزیکی ندارد. چنین سرگیجۀ کلافه‌کننده‌ای ممکن است به‌جای بدن، ریشه در روان و اعصاب داشته باشد و مداخلات خاص خودش را‌ بطلبد. ما در این مبحث از دکتردکتر می‌خواهیم سراغ سرگیجه عصبی برویم و روش‌های تشخیص و درمان آن را بررسی کنیم.

سرگیجه عصبی چیست؟

سرگیجه عصبی ممکن است با نام‌های مختلفی شناخته شود، از سرگیجه سایکوژنیک (Psychogenic) گرفته تا سرگیجه عصبی و سرگیجه وضعیتی ادراکی ماندگار (Persistent Postural-Perceptual Dizziness) یا به‌اختصار PPPD. فارغ از نامی که به این سرگیجه داده‌ می‌شود، مشخصه‌های سرگیجه عصبی مثل احساس مداوم تلوتلو خوردن، تاب خوردن، ناپایداری یا نوعی منگی بدون چرخش می‌تواند حسابی کلافه‌کننده باشد.

در واقع، در سرگیجه عصبی برخلاف سرگیجه‌های واقعی (ورتیگو) دنیا دور سر بیمار نمی‌چرخد، فقط احساس مداومی از شناور بودن به او دست می‌دهد که ممکن است با ایستادن، راه رفتن، حرکت کردن یا قرار گرفتن در محیط‌های شلوغ و پرتحریک بیشتر شود. سرگیجه عصبی ریشه در مشکل ساختاری مغز ندارد، بلکه اغلب با اضطراب، استرس و اختلال در نحوه پردازش پیام‌های مربوط به تعادل در مغز مرتبط است.

علت سرگیجه عصبی چیست؟

علت سرگیجه عصبی خیلی اوقات به اتفاقی ناگهانی و حاد برمی‌گردد که تعادل فرد را برای مدتی مختل می‌کند، مثل عفونت گوش داخلی، بیماری‌های مرتبط با تعادل یا یک دوره استرس و اضطراب شدید مثل حملات پانیک. پس از این اتفاق، مغز ممکن است در پردازش پیام‌های مربوط به تعادل حساس‌تر شود و احساس سرگیجه یا ناپایداری ادامه پیدا کند.

حتی وقتی مشکل اولیه برطرف می‌شود، این حساسیت گاهی ادامه پیدا می‌کند و باعث احساس مداوم سرگیجه، ناپایداری یا شناور بودن می‌شود. اضطراب و استرس شدید هم می‌توانند این علائم را تشدید و ماندگار کنند. همچنین، افرادی که هوشیاری و حساسیت بالایی دارند یا اساساً از محیط‌های اجتماعی اجتناب می‌کنند، خیلی بیشتر مستعد ابتلا به این بیماری مزمن می‌شوند، چون اضطراب و توجه بیش‌ از حد به علائم بدنی می‌تواند حساسیت مغز به نشانه‌های مربوط به عدم تعادل را افزایش دهد و باعث ماندگار شدن علائم شود.

علائم سرگیجه عصبی چیست؟

سرگیجه عصبی ممکن است این نشانه‌ها را داشته باشد:

• احساس مداوم یا عودکننده ناپایداری، تلوتلو خوردن، تاب‌ خوردن یا سرگیجه بدون چرخش؛
• تشدید علائم هنگام ایستادن، راه رفتن یا حرکت کردن و کاهش نسبی آ‌نها هنگام نشستن یا دراز کشیدن؛
• بدتر شدن سرگیجه با حرکت دادن سر یا بدن؛
• تشدید علائم در محیط‌های بصری شلوغ یا پرتحرک مثل پاساژهای شلوغ، فروشگاه‌ها، تماشای الگوهای پیچیده روی کف‌پوش یا استفاده طولانی از نمایشگرها؛
• احساس شناور بودن، بی‌ثباتی یا ناپایداری هنگام حرکت در محیط‌های شلوغ؛
• خستگی و کاهش تمرکز براثر درگیری مداوم با علائم؛ برخی افراد ممکن است احساس «مه‌مغزی» (کاهش وضوح ذهنی) داشته باشند؛
• افزایش اضطراب یا نگرانی درباره تشدید علائم و در برخی افراد، اجتناب از حضور در محیط‌های شلوغ یا فعالیت‌هایی که علائم را بیشتر می‌کنند.

انواع سرگیجه مرتبط با مشکلات عصبی

سرگیجه‌های مرتبط با مشکلات عصبی ممکن است دلایل و الگوهای متفاوتی داشته باشند و هرکدام با علائم و محرک‌های خاصی همراه باشند. برای بررسی انواع سرگیجه مرتبط با مشکلات عصبی، بهتر است نگاه دقیق‌تری به الگوها بیندازیم.

سرگیجه ناشی از اضطراب

سرگیجه ناشی از اضطراب در واقع یک واکنش فیزیکی و مداوم است که در آن، استرس عاطفی و همیشگی به‌طور مستقیم روی حس تعادل جسمی اثر منفی می‌گذارد و باعث می‌شود فرد احساس شناور بودن، منگ شدن یا سبکی سر همراه با ناپایداری داشته باشد.

وقتی فردی دچار اضطراب مزمن می‌شود، سیستم‌های پاسخ به شرایط اضطراری در مغز بیش از حد هوشیار و گوش‌به‌زنگ می‌شوند؛ همین اتفاق باعث می‌شود مغز داده‌های حرکتی و طبیعی ارسالی از چشم‌ها و گوش داخلی را به‌اشتباه به‌عنوان نشانه‌هایی از یک خطر فوری تفسیر کند؛ به‌این‌ترتیب، فرد گرفتار چرخه کلافه‌کننده‌ای از نبود تعادل می‌شود. برخلاف آسیب‌های فیزیکی گوش داخلی، این نوع سرگیجه به‌ندرت حس چرخش واقعی ایجاد می‌کند و بیشتر شبیه به شناور بودن و بی‌ثباتی مبهمی است که با افزایش استرس روزانه، بدتر می‌شود.

سرگیجه ناشی از حملات پانیک

حملات پانیک یکی از عوامل اصلی سرگیجه عصبی هستند؛ این نوع سرگیجه با سبکی سر یا احساس نزدیک بودن به غش احساس می‌شود و نشانه‌های دیگری مثل تپش قلب، تنگی نفس، لرزش، تعریق و احساس از دست دادن کنترل دارد.

در زمان حمله پانیک، واکنش بدن به ترس و استرس به‌شدت فعال می‌شود و تنفس سریع هم می‌تواند احساس سرگیجه و سبکی سر را تشدید کند. این نوع سرگیجه اغلب با فروکش کردن حمله پانیک کاهش پیدا می‌کند؛ اما ترس از تکرار حمله ممکن است باعث افزایش اضطراب و تشدید علائم در دفعات بعد شود یا فرد را درگیر سرگیجه مبهم و مداومی کند که دلیل فیزیکی ندارد.

سرگیجه روان‌زاد یا فوبیک

سرگیجه روان‌زاد یا فوبیک نوع مزمنی از سرگیجه بدون احساس چرخش است. این مشکل اغلب اوقات پس از یک اتفاق واقعی مثل عفونت گوش داخلی یا استرس شدید شروع می‌شود. بعد از برطرف شدن مشکل اولیه، مغز ممکن است همچنان بیش از حد به علائم تعادل و حرکت حساس بماند و فرد احساس کند مدام در حال تاب خوردن یا تلوتلو خوردن است. این نشانه‌ها هنگام ایستادن و راه رفتن و همچنین در محیط‌های شلوغ و پرتحرک، مثل فروشگاه‌های بزرگ یا هنگام تماشای تصاویر متحرک روی صفحه‌نمایش، بیشتر می‌شوند.

سرگیجه عصبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

سرگیجه عصبی آزمایش تشخیصی واحدی ندارد و پزشک بیشتر براساس علائم و سابقه بیمار آن را شناسایی می‌کند. برای این کار، پزشک ممکن است مدت و الگوی علائمی مثل احساس ناپایداری، تاب‌ خوردن یا سبکی سر بدون چرخش را بررسی کند. برای تشخیص سرگیجه عصبی، نشانه‌ها باید در اکثر روزها حداقل به‌مدت ۳ ماه تداوم داشته باشند.

علاوه‌بر این، محرک‌های دیگری مثل شدت گرفتن سرگیجه با ایستادن یا راه رفتن، حرکت بدن یا قرار گرفتن در محیط‌های شلوغ هم بررسی می‌شوند. همچنین، پزشک به‌دنبال رد بقیه بیماری‌ها مثل مشکلات گوش داخلی یا اختلالات عصبی که نشانه‌های مشابه ایجاد می‌کنند هم خواهد بود.

طبیعی بودن آزمایش‌ها و تصویربرداری‌ها به‌تنهایی سرگیجه عصبی را ثابت یا رد نمی‌کند؛ تشخیص نهایی باید براساس معیارهای بالینی و توسط پزشک انجام شود.

درمان سرگیجه عصبی چگونه است؟

غلبه بر سرگیجه عصبی نیازمند رویکردی جامع و چندلایه برای بازآموزی سیستم عصبی بیش از حد هوشیار و شکستن چرخه گیجی است. در ادامه، به چند مورد از راهکارهای اصلی برای درمان سرگیجه عصبی اشاره می‌کنیم.

درمان دارویی سرگیجه عصبی

درمان دارویی سرگیجه عصبی با هدف کاهش حساسیت بیش از حد سیستم عصبی و کمک به مغز برای سازگاری بهتر با پیام‌های مربوط به تعادل و حرکت انجام می‌شود. پزشک ممکن است درصورت نیاز، داروهایی برای کاهش اضطراب و بهبود علائم سرگیجه عصبی تجویز کند.

البته، باید اشاره کنیم که داروهای سرکوب‌کننده علائم سرگیجه اغلب برای کوتاه‌مدت کاربرد دارند و استفاده طولانی‌مدت از آنها در درمان سرگیجه عصبی توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است روند سازگاری طبیعی مغز با حرکت و تعادل را مختل کنند. به همین خاطر، توصیه می‌شود که بیماران از دارودرمانی سرخود پرهیز کنند و حتماً با پزشک متخصص مشورت کنند.

در همین راستا، دکتردکتر هم شرایطی را مهیا کرده تا اگر درگیر سرگیجه عصبی هستید، بتوانید به بهترین پزشکان مغز و اعصاب در سرتاسر ایران دسترسی داشته باشید و تخصصی‌ترین مشاوره‌ها را از آنها بگیرید. همچنین، اگر دارو یا مکملی برای درمان خود احتیاج داشته باشید، کافی است با چند کلیک آن را از داروخانه آنلاین دکتردکتر سفارش دهید و درب منزل تحویل بگیرید.

داروهای مورد استفاده برای کنترل اضطراب و سرگیجه

اکثر داروهای اصلی مورد استفاده برای مدیریت اضطراب و سرگیجه عصبی از خانواده مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) و مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین (SNRI) هستند. این داروها که تحت عنوان داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب شناخته می‌شوند، می‌توانند با تنظیم فعالیت بعضی از پیام‌رسان‌های شیمیایی مغز به کاهش سرگیجه و کاهش حساسیت بیش از حد سیستم عصبی کمک کنند.

اثر داروهای SSRI و SNRI روی افراد مختلف، متفاوت است، اما اکثر آنها برای اثرگذاری کامل به مصرف منظم و چند هفته زمان احتیاج دارند. مدت مصرف و نحوه قطع دارو هم باید توسط پزشک تعیین شود و قطع ناگهانی این داروها به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.

درمان مشکلات زمینه‌ای ایجادکننده سرگیجه

برای درمان سرگیجه‌های طولانی‌مدت، به‌خصوص سرگیجه‌های عصبی بهتر است علت یا مشکل اولیه‌ای که سرگیجه را شروع کرده، شناسایی و درمان شود. برای مثال، اگر جابه‌جایی کریستال‌های گوش داخلی (BPPV)، التهاب اعصاب، حمله پانیک یا ضربه خفیف به سر جرقه‌ای برای سرگیجه‌های عصبی بوده است، بهتر است تمرکز درمان روی رفع این مشکلات زمینه‌ای باشد تا حساسیت سیستم عصبی کاهش پیدا کند و پردازش پیام‌های تعادلی بهتر شود.

درمان خانگی سرگیجه عصبی

بااینکه درمان‌های پزشکی بخش اصلی درمان هستند، چند کار ساده در خانه هم می‌تواند به کاهش علائم و روند بهبودی سرگیجه عصبی کمک کند. ازآنجاکه سبک زندگی و عادات فرد علت بسیاری از مشکلات اعصاب و روان هستند، توجه به درمان‌های خانگی که در ادامه آنها را توضیح می‌دهیم، اهمیت ویژه‌ای دارد.

تکنیک‌های آرام‌سازی و کاهش استرس برای درمان خانگی سرگیجه عصبی

اضطراب و استرس می‌توانند علائم سرگیجه عصبی را تشدید کنند؛ بنابراین، مدیریت استرس به کمک مدیتیشن، ذهن‌آگاهی، تمرین‌های آرام‌سازی عضلانی و فعالیت‌های ملایمی مثل یوگا بخش مهمی از کنترل این مشکل محسوب می‌شوند.

این روش‌ها کمک می‌کنند فرد با علائمش بهتر کنار بیاید و به‌تدریج نسبت به سرگیجه و حرکت حساسیت کمتری پیدا کند. به‌این‌ترتیب، مغز دوباره فرصت پردازش سیگنال‌های جهت‌یابی فضایی را به دست می‌آورد.

تمرین تنفس عمیق برای کنترل سرگیجه

تمرین‌های تنفسی می‌توانند به‌ویژه زمانی که سرگیجه با اضطراب یا حمله پانیک همراه است، به کاهش علائم کمک کنند. هنگام سرگیجه و اضطراب ممکن است فرد سریع و سطحی نفس بکشد و این موضوع احساس سبکی سر را بیشتر کند. در این شرایط، تنفس آرام و منظم با روش دم از بینی و بازدم آهسته از دهان به آرام شدن بدن و کاهش اضطراب کمک می‌کند.

بهتر است تنفس بدون حبس طولانی‌مدت نفس و با سرعتی راحت انجام شود. این کار ضربان قلب را کمتر می‌کند و اکسیژن‌رسانی به مغز دوباره تنظیم می‌شود.

مدیتیشن و تمرکز ذهنی برای درمان سرگیجه عصبی

تمرین‌های مدیتیشن و ذهن‌آگاهی به مدیریت سرگیجه و کاهش اضطراب کمک می‌کنند. در این روش‌ها، فرد یاد می‌گیرد احساساتی مثل ناپایداری یا شناور بودن را بدون ترس و واکنش شدید فقط مشاهده کند و نگرانی بیش از اندازه‌ای در این خصوص نداشته باشد. این کار به آرام شدن سیستم عصبی و کاهش نگرانی درباره علائم کمک می‌کند. با تمرین منظم، فرد به‌تدریج احساس کنترل بیشتری روی علائم خودش پیدا می‌کند و تعادل‌ ازدست‌رفته را بازمی‌یابد.

تنظیم خواب و استراحت کافی و درمان خانگی سرگیجه عصبی

داشتن خواب کافی و منظم به کنترل علائم سرگیجه کمک می‌کند. خستگی حساسیت فرد به حرکت و محرک‌های محیطی را افزایش می‌دهد و پیامدهایی مثل سرگیجه و کاهش تمرکز به همراه دارد. به همین خاطر، به بیمار توصیه می‌شود که هر روز در ساعت‌های به‌نسبت مشخصی بخوابد و بیدار شود. استراحت کافی به کاهش خستگی و بهتر شدن توانایی بدن برای مقابله با نشانه‌های سرگیجه عصبی کمک می‌کند.

ورزش مناسب برای کاهش سرگیجه عصبی

انجام فعالیت بدنی منظم به کاهش ترس از حرکت و بهبود علائم سرگیجه کمک می‌کند. بهتر است فعالیت‌ها به‌تدریج و متناسب با توان فرد شروع شوند؛ برای مثال، ورزش‌هایی مثل پیاده‌روی، یوگای ملایم یا تای‌چی گزینه‌های مناسبی برای شروع هستند. حرکت‌های آرام و کنترل‌شده به فرد کمک می‌کنند به‌تدریج به فعالیت‌های روزمره عادت کند و اعتمادبه‌نفس بیشتری در حفظ تعادل بدنش داشته باشد.

البته، اگر علائم سرگیجه حین انجام فعالیت‌های فیزیکی بیشتر شود، بهتر است تمرین بدنی متوقف شود تا در فرصتی مناسب، نوع و شدت آن با پزشک یا فیزیوتراپیست بررسی شود.

درمان سرگیجه عصبی در طب سنتی

طب سنتی درمان‌های مختلفی برای سرگیجه ارائه کرده است، از طب سوزنی که در طب سنتی چین رایج است تا استفاده از گیاهان دارویی مثل آشواگاندا و بابونه که بیشتر با هدف کاهش اضطراب و کمک به حفظ آرامش استفاده می‌شوند.

بااین‌همه، به این نکته توجه کنید که این درمان‌های مکمل گیاهی هرگز جای ارزیابی و درمان پزشکی را نمی‌گیرند و اولویت با تشخیص پزشکی است. در نظر داشته باشید پیش از استفاده از هرگونه درمان مکمل، علت‌های دیگر سرگیجه، به‌خصوص مشکلات گوش داخلی و اختلالات عصبی باید بررسی شوند تا ریشه مشکل مشخص شود و درمان مناسب آن به تأخیر نیفتد.

همچنین، بعضی از گیاهان دارویی ممکن است با داروهای مصرفی تداخل داشته باشند؛ بنابراین، بهتر است پیش از مصرف آنها با پزشک مشورت کنید.

نقش تغذیه در کنترل سرگیجه عصبی

تغذیه به‌تنهایی نمی‌تواند سرگیجه عصبی را درمان کند، اما رعایت چند نکته غذایی به بهبود وضعیت بیمار کمک می‌کند. برخی از این نکات شامل این موارد می‌شوند:

• نوشیدن آب کافی و هیدراته نگه داشتن بدن
• داشتن وعده‌های منظم و متعادل غذایی برای جلوگیری از افت‌وخیز قند خون و فشار خون
• محدود کردن محرک‌هایی مثل کافئین و الکل
• کاهش مصرف غذاهای محرک مثل غذاهای حاوی نمک یا گوشت‌های فراوری‌شده

بعضی از غذاهای خاص برای بعضی افراد محرک سرگیجه عصبی هستند یا آن را تشدید می‌کنند. اگر بیمار بتواند غذاهای مصرفی و علائم روزانه خود را ثبت کند، می‌تواند خوراکی‌هایی که علائم را تشدید می‌کنند، شناسایی و آنها را از برنامه غذایی خود حذف یا محدود کند.

آیا سرگیجه عصبی خطرناک است؟

خیر، خودِ سرگیجه عصبی بیماری خطرناکی نیست و ریشه در عوامل خطرناکی مثل تومور مغزی، بیماری قلبی‌عروقی یا سکته ندارد. همچنین، این سرگیجه نمی‌تواند علت غش کردن یا هر مشکل جسمی جدی دیگری باشد. اما احساس مداوم شناور بودن و ناپایداری، ریسک اتفاقاتی مثل زمین خوردن، سوانح رانندگی یا حوادث کار با ماشین‌آلات صنعتی را بالا می‌برد. به همین خاطر، تشخیص درست و درمان مناسب برای کنترل علائم و حفظ ایمنی فرد اهمیت دارد.

عوارض سرگیجه عصبی طولانی‌مدت

اگر سرگیجه سایکوژنیک برای مدت طولانی درمان نشود، ممکن است روی زندگی روزمره و سلامت روان فرد اثر بگذارد. از عوارض احتمالی سرگیجه عصبی طولانی‌مدت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اختلال در راه رفتن و ترس از زمین خوردن
• گرفتگی گردن، سردرد و خستگی که ناشی از تلاش مداوم برای حفظ تعادل است.
• افزایش اضطراب و نگرانی به خاطر ترس از تشدید سرگیجه و محدود کردن فعالیت‌های روزمره
• دوری از محیط‌های شلوغ و فعالیت‌های روزانه خارج از منزل

در موارد شدید، سرگیجه عصبی می‌تواند به کاهش چشمگیر کیفیت زندگی، انزوای اجتماعی و مشکلات خلقی مانند افسردگی منجر شود.

راه‌های پیشگیری از سرگیجه عصبی

پیشگیری از سرگیجه عصبی مزمن تا حد زیادی به درمان سریع علت اولیه و مدیریت استرس بستگی دارد. برای مثال، اگر سرگیجه شدید به‌خاطر عفونت گوش داخلی یا حمله پانیک رخ دهد، مراجعه به پزشک و درمان مناسب می‌تواند از ادامه‌دار شدن علائم جلوگیری کند. همچنین، استفاده از روش‌هایی مانند ذهن‌آگاهی و درمان‌های شناختی‌رفتاری نقش مؤثری در کنترل اضطراب و کاهش حساسیت سیستم عصبی دارد.

در دوران بهبودی پس از سرگیجه‌های عصبی هم پیشنهاد می‌شود فرد برای جلوگیری از ترس و اضطراب بیشتر، فعالیت‌های روزمره و حرکت‌های طبیعی خودش را از سر بگیرد و به‌طور کامل از محیط‌های شلوغ دور نماند. البته، فعالیت‌های فرد باید متناسب با شرایط زندگی‌اش باشد و بهتر است از مشاوره تخصصی پزشک مغز و اعصاب کمک گرفته شود.

کلام آخر دکتردکتر

گاهی ممکن است آزمایش‌های پزشکی بگویند بدن سالمی داریم، درحالی‌که اعصاب بدن آسیب‌پذیر و بیش از حد حساس هستند؛ اما خبر خوب این است که سرگیجه‌های عصبی با راهکارهایی مثل مدیریت استرس یا مصرف داروهای تنظیم‌کننده اعصاب قابل‌مدیریت و قابل‌درمان هستند. پس، به‌جای ناامیدی یا خانه‌نشینی که فقط حساسیت مغز را بیشتر می‌کند، همین‌حالا سراغ پلتفرم دکتردکتر بروید.

در دکتردکتر، می‌توانید متخصصانی را در هر زمینه و تخصص پزشکی که می‌خواهید، پیدا کنید و از آنها نوبت حضوری یا آنلاین بگیرید. همچنین، اگر دارو یا مکملی برای شما تجویز شد، به‌راحتی چند کلیک می‌توانید آن را از داروخانه آنلاین دکتردکتر سفارش دهید و درب منزل تحویل بگیرید تا تمام تمرکزتان فقط روی بهبودی کامل باشد.

سؤالات متداول

منابع

National Library of Medicine

Medline Plus

VeDA

Cleveland Clinic

Mayo Clinic