بارداری با تغییرات جسمی و عاطفی فراوانی همراه است. شاید تنگی نفس یکی از غیرمنتظرهترین و گاهی ترسناکترین علائمی باشد که بسیاری از زنان در دوران بارداری مشاهده میکنند. نفستنگی در بارداری میتواند با کارهایی مانند بالارفتن از پلهها یا حتی صحبتکردن طولانیمدت ایجاد شود. معمولا تنگی نفس خفیف در بارداری طبیعی است زیرا علت آن تغییراتی است که برای حمایت از جنین درحال رشد در بدن مادر ایجاد میشود. بااینحال، دانستن اینکه چه زمانی این مسئله میتواند نشانه مشکلی اساسی باشد بسیار مهم است. در ادامه علل تنگی نفس در بارداری و نحوه ایجاد آن را بررسی میکنیم. همچنین درمان خانگی تنگی نفس در بارداری و علائمی را که با مشاهده آنها باید به پزشک مراجعه کنید، شرح میدهیم.
تنگی نفس در بارداری چیست؟
با پیشرفت بارداری ممکن است که مادر پس از انجام کارهای روزمره دچار تنگی نفس شود. براساس مطالعهای در سال ۲۰۱۵، تخمین زده میشود که ۶۰ تا ۷۰ درصد از زنان در دوران بارداری دچار تنگی نفس میشوند. این مسئله میتواند بهدلیل تغییرات بیولوژیکی و مکانیکی مرتبط با بارداری باشد. تنگی نفس در بارداری، بهخصوص در سهماهه سوم (هفتههای ۲۷ تا ۴۰) شایع است. در این دوره اندازه رحم و موقعیت جنین میتواند انبساط ریهها را دشوار کند. وزن اضافی جنین در رحم نیز میتواند موجب تنگی نفس شود.
هنگام تنگی نفس هر کاری را که انجام میدهید متوقف کنید و بهآرامی نفس بکشید. در اغلب موارد، هیچ خطری برای جنین وجود ندارد. با نزدیکشدن به پایان بارداری و پایینآمدن جنین در لگن این مشکل باید کاهش یابد.
علت تنگی نفس در بارداری
تغییرات هورمونی و آناتومیکی شایعترین دلایل مشکلات تنفسی در دوران بارداری هستند. بزرگشدن رحم معمولا در تنگی نفس در بارداری نقش دارد. بعضی از تغییرات در نحوه عملکرد قلب نیز میتوانند موجب تنگی نفس شوند. در دوران بارداری میزان خون در بدن مادر بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد. قلب برای انتقال این خون به سراسر بدن و به جفت باید سختتر آن را پمپاژ کند. درنتیجه افزایش حجم کار قلب مادر دچار تنگی نفس میشود.
تغییرات هورمونی (پروژسترون)
زنان باردار اغلب بهدلیل افزایش هورمونهای پروژسترون و استروژن (که هر دو در رشد جنین نقش اساسی دارند) سریعتر نفس میکشند.
افزایش سطح پروژسترون میتواند مستقیما بر مراکز تنفسی مغز تأثیر بگذارد. این منجر به افزایش سرعت تنفس و حساسیت به دیاکسیدکربن میشود. درنتیجه حتی زمانی که سطح اکسیژن طبیعی است، احساس میکنید که هوای کافی دریافت نمیکنید. افزایش پروژسترون منجر به تنفس عمیقتر و مکرر میشود و حتی میتواند موجب تنگی نفس در حالت استراحت شود.
تغییرات بینی ناشی از افزایش هورمون استروژن نیز میتواند در تنگی نفس در بارداری نقش داشته باشد. گرفتگی یا تورم مجاری بینی دراثر افزایش استروژن موجب تشدید احساس تنگی نفس میشود.
افزایش نیاز بدن به اکسیژن
از سهماهه اول، که تقریبا تا هفته ۱۴ ادامه دارد، مصرف اکسیژن مادر بهتدریج افزایش مییابد. در بارداری نیاز بدن به اکسیژن بیشتر میشود. خون و برونده قلبی افزایش مییابد؛ بنابراین قلب و ریهها باید سختتر کار کنند تا اکسیژن موردنیاز مادر و جنین را تأمین کنند. این افزایش حجم کار میتواند موجب تنگی نفسی شود که اغلب در حین ورزش یا دورههای استرس ایجاد میشود.
فشار رحم بر دیافراگم
دیافراگم بافتی عضلانی است که قلب و ریهها را از شکم جدا میکند. حرکت دیافراگم به پرشدن ریهها از هوا کمک میکند. با رشد رحم، بهویژه در سهماهه سوم، رحم به دیافراگم فشار میآورد. این موجب کاهش فضای موجود برای انبساط ریهها میشود و درنتیجه مادر احساس تنگی نفس میکند.
بعضی از زنان با کارهایی بهسادگی خواندن کتاب قبل از خواب یا رفتن بهسمت صندوق پستی دچار تنگی نفس میشوند. فشار رحم بر دیافراگم طبیعی است و معمولا نشانه آسیب نیست، مگر اینکه احساس تنگی نفس بهطور ناگهانی تغییر کند یا شدید شود.
کمخونی در بارداری
کمخونی در دوران بارداری، بهویژه کمخونی ناشی از فقر آهن، ظرفیت حمل اکسیژن خون را کاهش میدهد. فقر آهن موجب کاهش هموگلوبین خون و درنتیجه اکسیژنرسانی ضعیف میشود. این میتواند منجر به خستگی، رنگپریدگی، ضعف و تنگی نفس در هنگام فعالیت بدنی جزئی شود.
بیماریها و مشکلات سلامتی
اگرچه تنگی نفس در بارداری معمولا طبیعی است و بهدلیل تغییرات فیزیولوژیکی و مکانیکی در بدن رخ میدهد، بعضی از بیماریها نیز میتوانند در این مشکل نقش داشته باشند. گاهی علت تنگی نفس در بارداری ابتلا به یکی از بیماریها و مشکلات سلامتی زیر است.
آسم
بارداری میتواند علائم آسم را بدتر کند. آسم درماننشده تنگی نفس را تشدید میکند و میتواند برای مادر و جنین خطر ایجاد کند. اگر به آسم مبتلا هستید باید درمورد درمانهای ایمن در دوران بارداری، مانند درمانهای استنشاقی یا داروها، با پزشک خود صحبت کنید.
کاردیومیوپاتی پس از زایمان
نوعی نارسایی قلبی است که ممکن است در دوران بارداری یا بلافاصله پس از زایمان رخ دهد. علائم آن شامل تورم مچ پا، فشارخون پایین، خستگی و تپش قلب است. بسیاری از زنان در ابتدا علائم خود را به بارداری نسبت میدهند ولی این بیماری میتواند بهطور جدی بر سلامت فرد تأثیر بگذارد و اغلب به درمان نیاز دارد.
بعضی از زنان در دوران بارداری دچار مشکلات قلبی مانند بیماری دریچهای قلب یا آریتمی میشوند. این مسئله میتواند منجر به مشکلات شدید تنفسی در دوران بارداری شود.
آمبولی ریوی
آمبولی ریوی بیماری است که میتواند زندگی فرد را تهدید کند. آمبولی ریوی زمانی اتفاق میافتد که یک لخته خون در پا، به نام ترومبوز ورید عمقی (DVT)، به ریهها منتقل میشود. آمبولی ریوی میتواند موجب علائمی مانند سرفه خونی، درد ناگهانی قفسه سینه، تپش قلب و تنگی نفس در بارداری شود. لختهشدن خون در زنان باردار بیشتر اتفاق میافتد بنابراین آمبولی ریوی در آنها بیشتر رخ میدهد.
عفونتهای تنفسی
عفونتهای تنفسی مانند برونشیت، ذاتالریه، آنفولانزا و کووید-۱۹ بر تنفس تأثیر میگذارند. اگر بیش از ۲ تا ۳ روز است که سرفه میکنید به پزشک مراجعه کنید. حتی عفونتهای ساده نیز در دوران بارداری میتوانند جدی شوند. به همین دلیل توصیه میشود که:
- در دوران بارداری واکسن آنفولانزا بزنید؛
- بررسی کنید که آیا به واکسن کووید-۱۹ نیاز دارید یا خیر.
پرهاکلامپسی
افزایش فشارخون، تورم، سردرد و احتمالا مشکل در تنفس، ترکیبی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. پرهاکلامپسی وضعیتی است که در آن فشارخون مادر در دوران بارداری یا کمی پس از زایمان افزایش مییابد. این میتواند موجب تنگی نفس شود، بهویژه اگر علائم دیگر پرهاکلامپسی مانند موارد زیر را داشته باشید:
- سردرد؛
- تاری دید؛
- درد بالای شکم؛
- حالت تهوع؛
- استفراغ؛
- تورم دستها، پاها، مچ پا، صورت یا گردن.
اگر ترکیبی از این علائم را دارید، به پزشک خود مراجعه کنید. بیشتر افرادی که پرهاکلامپسی در آنها تشخیص داده میشود، بارداری سالمی خواهند داشت ولی اگر پرهاکلامپسی درمان نشود، میتواند برای مادر و نوزاد خطرناک و حتی کشنده باشد.
تنگی نفس در بارداری از چه ماهی شروع میشود؟
در پاسخ به این سؤال که تنگی نفس در بارداری از کی شروع میشود باید بگوییم که بروز این مشکل در هر زمانی از دوران بارداری ممکن است ولی دلایل آن بسته به زمانی که رخ میدهد متفاوت خواهد بود.
تنگی نفس در سهماهه اول
بسیاری از مردم فکر میکنند که تنگی نفس در اواخر بارداری رخ میدهد ولی تنگی نفس در واقع میتواند در اوایل بارداری، یعنی در سهماهه اول یا دوم، رخ دهد. تنگی نفس در اوایل بارداری بهدلیل تغییرات هورمونی در بسیاری از زنان شایع است. در سهماهه اول بارداری افزایش هورمون پروژسترون میتواند موجب تنگی نفس شود. هورمون پروژسترون مغز را تحریک میکند تا پیامهایی به ریهها ارسال کند تا هوای بیشتری وارد بدن شود. درنتیجه زنان باردار اغلب احساس میکنند که باید بیشتر و عمیقتر نفس بکشند. بدن از این روش برای سازگاری با بارداری و تأمین اکسیژن بیشتر برای جنین استفاده میکند.
تنگی نفس در ماههای آخر بارداری
در طول سهماهه سوم، که از حدود هفته ۲۹ شروع میشود، بسته به موقعیت سر جنین درحالرشد، تنفس مادر میتواند آسانتر یا دشوارتر شود. قبل از اینکه جنین شروع به چرخیدن و پایینآمدن بهسمت لگن کند، ممکن است سرش زیر دنده قرار گرفته، به دیافراگم فشار وارد کند و موجب دشوارترشدن تنفس مادر شود.
همانطور که در راهنمای ماه هشتم بارداری اشاره کردهایم در سهماهه سوم پیامدهای مکانیکی بزرگشدن رحم اهمیت بیشتری پیدا میکنند. وقتی رحم به قفسه سینه فشار میآورد، انبساط ریه محدود میشود و تنفس، بهویژه هنگام درازکشیدن یا بعد از ورزش، دشوارتر میشود. معمولا با چرخیدن و پایینآمدن جنین ریهها فضای بیشتری پیدا میکنند و تنفس آسانتر میشود.
طبق گفته مرکز ملی منابع سلامت زنان، این نوع تنگی نفس معمولا بین هفتههای ۳۱ تا ۳۴ رخ میدهد. گاهی این تنگی نفس با سرفه خشک و مداوم همراه است.
تنگی نفس در بارداری چه زمانی خطرناک است؟
اگرچه تنگی نفس خفیف طبیعی است، باید آن را از علائم خطر دوران بارداری که به مداخله پزشکی فوری نیاز دارند، تشخیص دهیم. علائم زیر نشاندهنده تنگی نفس طبیعی در بارداری هستند:
- تنگی نفس پس از فعالیت بدنی سبک یا جزئی؛
- نیاز به نفسگرفتن هنگام بالارفتن از پلهها یا هنگام پیادهروی سریع؛
- تنگی نفس خفیف که با استراحت بهتر میشود.
علائم هشداردهنده
درصورت بروز هریک از علائم زیر فورا به پزشک مراجعه کنید:
- تنگی نفس ناگهانی یا شدید، ازجمله در حالت استراحت؛
- درد مداوم قفسه سینه، گرفتگی یا دردی که با تنفس بدتر میشود؛
- ضربان قلب نامنظم یا تپش قلب شدید؛
- سرگیجه، گیجی، ازحالرفتن؛
- تورم غیرمعمول در صورت، انگشتان، پاها و گردن؛
- کبودی لبها یا انگشتان (سیانوز نامیده میشود)؛
- سرفه شدید یا خونی؛
- سردرد، تغییرات بینایی یا درد بالای شکم که فروکش نمیکند.
راههای کاهش و درمان تنگی نفس در بارداری
تنگی نفس در بارداری آزاردهنده است و فعالیت بدنی فرد را محدود میکند. برای پشتیبانی از درمانهای خاص برای تنگی نفس در بارداری پژوهشهای کافی انجام نشده است ولی با انجام اقداماتی میتوانید از شدت این مشکل بکاهید.
به کیفیت هوا توجه کنید. مکانهایی با تهویه هوا تنگی نفس را کاهش میدهند درحالیکه هوای پر از دود یا مملو از مواد شیمیایی علائم را بدتر میکند. از دود سیگار، مواد شوینده قوی و اتاقهایی با هوای گرفته یا تهویه ضعیف دوری کنید. اگر دچار اضطراب شدید آن را بپذیرید؛ سعی کنید با تنفس آهسته، تصاویر آرامشبخش یا موسیقی ملایم اضطراب خود را کاهش دهید.
اصلاح وضعیت نشستن و خوابیدن
وضعیت بدنی مناسب به رحم اجازه میدهد که تاحدامکان از دیافراگم فاصله بگیرد. با کمربندهای طبی بارداری راحتتر میتوانید وضعیت بدنی مناسبی داشته باشید. این کمربندها در فروشگاههای تخصصی و آنلاین موجود هستند.
سعی کنید صاف بنشینید یا بایستید تا ریههایتان فضای بیشتری داشته باشند. از قوزکردن، بهویژه در اواخر بارداری، خودداری کنید. هنگام استراحت یا خواب، بالشهای اضافی زیر بالاتنه خود قرار دهید. خوابیدن با بالشهایی که قسمت فوقانی بدن را بالا نگه میدارند موجب میشود که جاذبه رحم را بهسمت پایین بکشد و فضای بیشتری به ریهها بدهد. کمی کجشدن بهسمت چپ در این حالت نیز میتواند به دور نگهداشتن رحم از آئورت (شریان اصلی که خون اکسیژندار را در بدن به جریان میاندازد) کمک کند.
تمرینهای تنفسی ساده
برای درمان تنگی نفس در بارداری میتوانید تکنیکهای تنفسی معمول در زایمان مانند تنفس لاماز را امتحان کنید. با تمرین این تکنیکها در دوران بارداری میتوانید از آنها در طول زایمان نیز استفاده کنید. تمرینات پرانایاما نیز میتوانند بدن را برای استفاده بهتر از اکسیژن و کاهش اضطراب (که علائم را تشدید میکند) آماده کنند.
انجام ورزشهای سبک میتواند بهطور غیرمستقیم به کاهش مشکلات تنفسی در دوران بارداری کمک کند. یوگای ملایم دوران بارداری، شنا یا پیادهروی قبل از زایمان کارایی ریه را افزایش و اضطراب را کاهش میدهند. همچنین میتوانید تنفس شکمی (یا تنفس دیافراگمی) را امتحان کنید. برای تمرین تنفس شکمی دستتان را روی شکم خود قرار دهید و با بینی نفس بکشید. هنگام تنفس باید شکمتان بالا و پایین برود، نه قفسه سینه.
درمان کمخونی
آب کافی بنوشید و رژیم غذایی متعادلی داشته باشید. نوشیدن آب کافی و مصرف غذاهای غنی از آهن میتواند به کاهش کمخونی و افزایش سطح کلی انرژی کمک کند.
برای تنگی نفس در بارداری چی بخوریم؟
- غذاهای غنی از آهن مانند عدس، گوشت بدون چربی، اسفناج؛
- آب کافی بنوشید و افزایش وزن را در محدوده توصیهشده نگه دارید: وزن اضافی فقط تنفس را سختتر میکند.
مصرف مکملهای آهن و رژیم غذایی مناسب اثرات نفسگیر هموگلوبین پایین را خنثی میکنند. وعدههای غذایی رنگارنگ و غنی از مواد مغذی داشته باشید. برای افزایش جذب آهن مصرف ویتامین C در کنار آن را فراموش نکنید.
چه زمانی برای تنگی نفس در بارداری باید به پزشک مراجعه کرد؟
گرچه بسیاری از افراد در دوران بارداری دچار تنگی نفس میشوند، بعضی از علائم به رسیدگی ویژه نیاز دارند. درصورت بروز علائم زیر فورا به پزشک مراجعه کنید:
- کبودی لبها، انگشتان دست یا پا؛
- تپش قلب یا ضربان قلب بسیار بالا؛
- تنگی نفس شدید که به نظر میرسد روبهوخامت است؛
- خسخس سینه؛
- تنگی نفس در حالت استراحت یا درازکشیدن؛
- درد قفسه سینه یا سرفه خونی؛
- بیماری تنفسی یا قلبی ثابتی که حس میکنید درحالپیشرفت است.
ممکن است که پزشک برای بررسی احتمال لختهشدن خون از آزمایشهای تصویربرداری مانند سونوگرافی پاها استفاده کند. پزشکان میتوانند از ابزارهایی مانند پالس اکسیمتری، آزمایش خون، عکسبرداری از قفسه سینه یا اکوکاردیوگرام برای تعیین علت و درمان مستقیم استفاده کنند.
درمانهای پزشکی میتواند شامل دریافت اکسیژن اضافی در موارد تنگی نفس شدید باشد. درمان به این بستگی دارد که تنگی نفس بهدلیل تأثیرات بارداری بر بدن فرد ایجاد شده است یا علت زمینهای دیگری وجود دارد. برای نمونه زنان باردار مبتلا به آلرژی یا آسم (که تنگی نفس را تشدید میکنند) ممکن است برای کاهش احتقان به اسپریهای بینی سالین یا استروئیدهای بینی تجویزی نیاز داشته باشند. در عفونتهای شدید، پرهاکلامپسی یا آمبولی نیز ارزیابی فوری پزشکی و گاهی بستری در بیمارستان ضروری است.
آیا تنگی نفس در بارداری به جنین آسیب میزند؟
احساس تنگی نفس میتواند نگرانکننده باشد. در بیشتر موارد، تنگی نفس خفیف یا متوسط که دراثر تغییرات بارداری مانند بزرگشدن رحم یا تغییرات هورمونی ایجاد شده است جنین را در معرض خطر قرار نمیدهد. بدن مادر بهطور طبیعی خود را وفق میدهد تا مادر و نوزاد اکسیژن کافی دریافت کنند. اگر تنگی نفس شما شدید، مداوم یا همراه با علائم دیگری مانند درد قفسه سینه یا بیحالی است، حتما به پزشک مراجعه کنید.
کلام آخر دکتردکتر
تنگی نفس علامتی شایع است که در بسیاری از زنان در دوران بارداری ایجاد میشود. این مشکل میتواند در سهماهه اول شروع شود و بهدلیل افزایش فشار جنین بر دیافراگم و تغییرات هورمونی بهمرور زمان بدتر شود. معمولا تنگی نفس در بارداری بیضرر است. این مشکل معمولا با بعضی از داروهای خانگی درمان میشود و پس از زایمان باید خودبهخود از بین برود. ولی در بعضی موارد تنگی نفس علل زمینهای دیگری دارد و ممکن است شدیدتر باشد. با تماس با پزشک میتوانید متوجه شوید که آیا به درمان پزشکی نیاز دارید یا خیر.
اگر بهطور مداوم یا غیرطبیعی احساس تنگی نفس میکنید آن را نادیده نگیرید. برای مراقبتهای فردی و اطمینان خاطر میتوانید از ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید و درصورت نیاز به مراجعه حضوری در دکتردکتر نوبت مطب بگیرید.
