لکنت زبان در کودکان مشکل بسیار شایعی در سراسر جهان است. بهنحویکه طبق اعلام مؤسسه ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD)، حدود ۵ تا ۱۰ درصد کودکان در مقطعی از زندگی خود دچار لکنت میشوند و این اتفاق اغلب بین ۲ تا ۶سالگی رخ میدهد. لکنت زبان نوعی مشکل گفتاری است که در آن شکل طبیعی صحبتکردن دچار اختلال میشود و کودک مبتلا به آن صداها، هجاها یا کلمات را تکرار میکند یا آنها را میکشد. در ادامه میگوییم علت لکنت زبان در کودکان چیست و ازنظرِ روانشناسی کودک و لکنت زبان چه راهکارهایی برای کنترل و درمان آن وجود دارد. همراهمان بمانید.
لکنت زبان در کودکان چیست؟
لکنت زبان یا ناروانی گفتار، یکی از انواع اختلالات تکلم و مشکلی پیچیده است که در سنین مختلف، موقعیتهای گوناگون و در کودکان مختلف به شکلهای متفاوت دیده میشود. یادگیری حرفزدن، درست مانند یادگیری راهرفتن، همیشه بدون مکث و اشتباه پیش نمیرود و کودک بهمرور در آن مهارت پیدا میکند. کودکان خردسال هنگام یادگیری گفتار، ممکن است گاهی میان حرفهایشان مکث داشته باشند، جمله را از ابتدا شروع کرده یا بعضی کلمات را نادرست ادا کنند.
ازطرفی، بین سنین ۲ تا ۵سالگی، طبیعی است که کودک هنگام فکرکردن به اینکه در ادامه چه بگوید، بعضی کلمات و عبارتها را تکرار کرده یا با صداهایی مثل «اِم» و «اِ…» مکث کند. بااینحال، اگر این مشکلات ادامهدار باشند، نیاز به توجه و رسیدگی دارند و کودک مبتلا به لکنت زبان است. تعدادی از کودکان بدون کمک تخصصی بر این مشکل غلبه میکنند، برخی از کمک گفتاردرمانگر استفاده کرده و عدهای نیز تا بزرگسالی دچار لکنت زبان خواهند بود.
انواع لکنت زبان در کودکان
نوع لکنت زبان در کودکان در یکی از گروههای زیر قرار میگیرد:
- لکنت رشدی: این نوع در کودکان خردسال و زمانی رخ میدهد که آنها هنوز در حال یادگیری مهارتهای گفتار و زبان هستند. لکنت رشدی شایعترین شکل لکنت زبان است و اغلب بین ۲ تا ۵سالگی دیده میشود. برخی دانشمندان و متخصصان بالینی معتقدند لکنت رشدی زمانی ایجاد میشود که تواناییهای گفتاری و زبانی کودک پاسخگوی نیازهای کلامی او نیست. یعنی کودک میخواهد چیزی را بیان کند، اما مهارت گفتاری او هنوز بهاندازه کافی رشد نکرده است. بیشتر دانشمندان و متخصصان بر این باورند که لکنت رشدی از تعامل پیچیده چندین عامل مختلف به وجود میآید و براساس پژوهشها، عوامل ژنتیکی در بروز آن نقش دارند. طبق بررسی پژوهشگران مؤسسه ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا از سال ۲۰۱۰ به بعد، چهار ژن مرتبط با لکنت شناسایی شده است که بعضی از جهشهای آنها با بروز لکنت رشدی ارتباط دارند.
- لکنت نوروژنیک: ممکن است لکنت نوروژنیک پساز سکته مغزی یا آسیب مغزی ایجاد شود و زمانی رخ میدهد که مغز در ایجاد هماهنگی بین بخشهای مختلفی که در فرایند گفتار نقش دارند، دچار مشکل میشود؛ درنتیجه، فرد نمیتواند کلمات را بهصورت روان و واضح بیان کند. مطالعات جدید تصویربرداری مغزی نیز نشان دادهاند که مغز افراد دارای لکنت در بعضی بخشها با مغز همسالان بدون لکنت آنها تفاوتهایی دارد.
- لکنت روانزاد یا روانشناختی: لکنت روانزاد شایع نیست. این نوع لکنت پساز نوعی آسیب یا ضربه عاطفی ایجاد شده و همراه با مشکلاتی در اندیشیدن یا استدلالکردن دیده میشود. در گذشته تصور میشد تمامی انواع لکنت زبان در کودکان منشأ روانزاد دارند و براثر آسیبهای عاطفی ایجاد میشوند، اما امروزه میدانیم این نوع لکنت نادر است.
این اختلال را بر اساس ویژگیهای آن بهشکل زیر نیز دستهبندی میکنند:
- لکنت تونیک: در این نوع لکنت، کودک هنگام شروع به صحبتکردن نمیتواند کلمات را بهراحتی بیان کند و اغلب شروع بیان کلمات برای او دشوار است.
- لکنت کلونیک: در این نوع لکنت زبان در کودکان، صداها یا هجاها هنگام صحبتکردن تکرار میشوند که اغلب بهدلیل انقباضهای خفیف عضلات درگیر در گفتار است.
- لکنت ترکیبی: این نوع لکنت شامل هر دو حالت تکرار صداها و کشیدهشدن بعضی هجاها است. زمانی که این تکرارها زیاد و پیدرپی شوند، توانایی کودک در برقراری ارتباط را بهطور قابلتوجهی محدود میکند.
تفاوت لکنت زبان موقتی با لکنت پایدار در کودکان
لکنتی که در سالهای نخست یادگیری زبان کودک، یعنی بهطور معمول بین ۲ تا ۶سالگی، آغاز میشود و پیشاز بلوغ خودبهخود از بین میرود، لکنت موقت یا رشدی نام دارد. این نوع لکنت در بسیاری از کودکان بخشی از روند طبیعی رشد گفتار و زبان است و تا ۹۰ درصد کودکانی که دچار آن هستند، تا پیشاز رسیدن به ۱۸سالگی خودبهخود بهبود پیدا میکنند. ازطرفی، اغلب کودک نسبت به آن حساسیت یا ناراحتی خاصی نشان نمیدهد و حتی ممکن است متوجه ناروانی گفتار خود نباشد. لکنت موقت گاهی برای مدتی ظاهر میشود و دوباره کاهش مییابد؛ سپس، بهمرور کمتر میشود تا در بسیاری از موارد بهطور کامل برطرف شود.
در مقابل، لکنتی که ادامه پیدا میکند، شدیدتر میشود یا با گذشت زمان از بین نمیرود، لکنت پایدار نام دارد. این نوع لکنت زبان برای کودکان خجالتآور و چالشبرانگیز است. لکنت پایدار اغلب حتی با درمان نیز بهطور کامل از بین نمیرود و هدف از درمان، کاهش شدت آن، طبیعیتر کردن گفتار و کاهش تنش و حرفزدن دشوار است.
علائم لکنت زبان در کودکان
روند رشد هر کودک با کودک دیگر متفاوت است. گاهی کودک علائمی شبیه لکنت دارد که بخشی از روند طبیعی رشد گفتار و زبان او است. بااینحال، اگر این علائم بهمدت ۳ تا ۶ ماه ادامه پیدا کنند، ممکن است نشانه لکنت رشدی باشد. براساس سن کودکان میتوان علائم مختلفی را در آنها مشاهده کرد.
علائم لکنت زبان در کودکان پیشدبستانی: ۳ تا ۶ سال
در دوران پیشدبستانی، کودکان زبان را با سرعت زیادی یاد میگیرند و بسیاری از آنها هنگام صحبتکردن، گفتاری ناپیوسته یا همراه با وقفه دارند. بعضی از این ناپیوستگیها رایج هستند و نشانه لکنت محسوب نمیشوند، ازجمله:
- اضافهکردن صداها یا کلمات میان جمله: «من اِم… دوست دارم برم پارک.»
- تکرار عبارتها: «من دوست دارم، من دوست دارم، من دوست دارم برم پارک.»
- اصلاح جمله: «من دوست دارم… دیروز رفتم پارک.»
- رهاکردن جمله یا تغییر آن: «من دوست دارم… اسم دوستم سام است.»
اما علائم لکنت زبان در کودکان ۳ ساله و بالاتر در دوران پیشدبستانی عبارتاند از:
- تکرار کامل کلمه: «من میخوام میخوام میخوام برم پارک.»
- تکرار بخشی از کلمه: «من میمیمیخوام برم پارک.»
- تکرار حرف: «من د-د-د-دوست دارم برم پارک.»
- کشیدن صداها: «من دوووست دارم برم پارک.»
- وقفه یا توقف در گفتار: کودک میخواهد جمله را ادامه دهد، اما تا چند لحظه نمیتواند کلمه بعدی را بیان کند.
علائم لکنت زبان در کودکان مدرسهای ۶ تا ۱۲ سال
بیشتر کودکانی که لکنت دارند، پیشاز ۸سالگی دچار آن میشوند. بسیاری از علائم در این گروه سنی مشابه لکنت زبان در کودکان ۴ ساله یا کوچکتر است مانند تکرار صداها یا کلمات، کشیدن صداها و وقفه در گفتار که شاید ناگهانی ظاهر شوند. لکنت زبان در کودکان ۶ ساله و بالاتر، اغلب نشانههای جسمی نیز دارد مانند:
- پلکزدن سریع؛
- حرکتدادن دستها یا پاها؛
- تنش در فک، لبها و زبان؛
- اضافهکردن صداها هنگام صحبت؛
- قطع تماس چشمی.
کودکان مدرسهای و نوجوانان بیشتر متوجه مشکل خود در حرفزدن میشوند. به همین دلیل، احتمال دارد برای اینکه دچار لکنت نشوند، از حضور در بعضی موقعیتهای اجتماعی یا مشارکت در فعالیتهای مدرسه خودداری کنند.
علل و عوامل ایجاد لکنت
تحقیقات فعلی هنوز نتوانستهاند علت لکنت زبان ناگهانی در کودکان را بهطور دقیق مشخص کنند. به همین دلیل، بسیاری از والدین برای درک علت لکنت زبان در کودکان زیر ۳ سال یا بالاتر خود، با مشکل روبهرو شده و دچار نگرانی میشوند. وقتی آنها میبینند کودکشان هنگام حرفزدن لکنت دارد، دوست دارند سریع به او کمک کنند. بنابراین شناخت عوامل مؤثر در بروز علائم لکنت زبان کودک اهمیت زیادی دارد و به بهبود این اختلال کمک شایانی میکند.
عوامل ژنتیکی و خانوادگی
طبق شواهد علمی، لکنت زبان میتواند زمینه ارثی داشته باشد. به بیان ساده، اگر یکی از اعضای خانواده کودک دچار لکنت باشد، احتمال بروز آن در کودک افزایش مییابد. براساس مطالعات، کودکانی که یکی از بستگان درجهیک آنها مانند پدر، مادر، خواهر یا برادر لکنت دارد، بیشتر از سایرین در معرض این وضعیت قرار میگیرند؛ این احتمال در دوقلوها حتی بیشتر است. همچنین سابقه خانوادگی میتواند یکی از عوامل ماندگاری لکنت تا دوران بزرگسالی باشد.
عوامل روانشناختی و محیطی
باآنکه الگوی ارتباطی اطرافیان و عوامل محیطی بهتنهایی باعث ایجاد لکنت نمیشود، نحوه تعامل کلامی خانواده و نوع گفتگو در خانه فشار زیادی بر گفتار کودک وارد میکند و ناروانی او را شدت میبخشد. مسائلی مانند سرعت بالای صحبتکردن اعضای خانواده، قطعکردن مداوم حرف کودک، اصرار بر تصحیح کلمات او و انتظار برای حرفزدن بدون اشتباه، پویایی گفتار کودک را مختل میکند. وقتی از کودک خواسته میشود سریع و بینقص صحبت کند، او نسبت به نحوه بیان خود حساس میشود و همین محیط پرفشار، مکثها، تکرارها و گیرهای گفتاری او را بیشتر میکند.
استرس و فشارهای روانی
واکنشهای عاطفی، هیجانات حاد و رویدادهای استرسزای زندگی کودک نیز کارکرد سیستم گفتاری او را تحتتأثیر قرار میدهند. فشارهای روانی ناشی از تغییرات ناگهانی مانند جابهجایی محل زندگی، ورود به مهدکودک یا مدرسه جدید، تنشهای عاطفی در خانه و حتی تجربه نوعی ترس حاد، لکنت را شدت میبخشند. علاوهبر این، نوسانات هیجانی روزمره مثل خستگی مفرط یا هیجانزدگی بیش از حد نیز هماهنگی عضلات گفتاری را کاهش میدهد و تکرار کلمات، کشیدن صداها یا مکثهای گفتاری کودک بیشتر میشود.
البته باید توجه داشت که وجود لکنت به این معنا نیست که کودک دچار اختلال روانی است. بسیاری از کودکان دارای لکنت ازنظرِ ذهنی و روانی سالم هستند. باوجوداین، اگر کودک بهدلیل لکنت دچار اضطراب، خجالت، ترس از صحبتکردن یا دوری از جمع شود، حمایت عاطفی و کمکگرفتن از متخصص نقش مهمی در روند درمان او دارد. توصیه میکنیم از دکتردکتر وقت برای مراجعه حضوری به متخصص روانشناسی بگیرید و از او بخواهید به رفع این دسته از مشکلات کودک شما کمک کند.
سن شروع لکنت زبان و اهمیت تشخیص زودهنگام
لکنت زبان در کودکان اغلب از سنین ۲ تا ۴سالگی شروع میشود؛ یعنی زمانی که آنها بهتدریج کلمات را کنار هم قرار میدهند و جملههای طولانیتری میسازند. البته، در برخی کودکان، لکنت دیرتر و در سالهای بعدی کودکی رخ میدهد. همچنین نحوه شروع لکنت در کودکان همیشه یکسان نیست. گاهی بهصورت ناگهانی آغاز میشود؛ مثلاً کودک یک روز از خواب بیدار میشود و هنگام صحبتکردن دچار لکنت است. گاهی نیز لکنت بهتدریج شکل میگیرد یا با گذشت زمان بیشتر به چشم میآید.
بااینحال، اگر فکر میکنید کودک شما لکنت دارد، بهتر است هرچه زودتر از دکتردکتر وقت برای مراجعه حضوری به متخصص گفتاردرمانی بگیرید. چون مداخله زودهنگام احتمال ادامهیافتن لکنت را کاهش میدهد و به کودک کمک میکند با فشار و نگرانی کمتری صحبت کند. در شرایط زیر بهتر است مراجعه به گفتاردرمانگر را جدی بگیرید:
- لکنت کودک ۶ تا ۱۲ ماه یا بیشتر ادامه داشته باشد.
- لکنت پساز ۳/۵سالگی شروع شده باشد.
- لکنت بهمرور بیشتر یا شدیدتر شود.
- کودک هنگام حرفزدن دچار تنش، تقلا یا فشار زیاد شود.
- کودک از صحبتکردن اجتناب کند یا بگوید حرفزدن برایش سخت است.
- در خانواده سابقه لکنت وجود داشته باشد.
نحوه تشخیص نیز به این شکل است که گفتاردرمانگر یا آسیبشناس گفتار و زبان، لکنت را با بررسی گفتار کودک در موقعیتهای مختلف تشخیص میدهد؛ مثلاً هنگام گفتوگوی معمولی، بلندخوانی یا بازیهای نمایشی. گفتاردرمانگر از کودک هنگام صحبتکردن فیلم یا صدا ضبط میکند یا به روشهای دیگر الگوهای گفتاری او را تحتنظر میگیرد. گاهی کودک به معاینه جسمی یا آزمایشهای دیگر هم نیاز دارد تا مشکلاتی که بر رشد گفتار اثر میگذارند، مانند مشکلات شنوایی، رد شوند.
روشهای درمان لکنت زبان
چیزی به اسم درمان قطعی لکنت زبان در کودکان وجود ندارد؛ اما مراجعه به متخصص گفتار و زبان مفید است. بااینحال، دقت کنید تمامی متخصصان بهطور تخصصی روی درمان لکنت زبان کودکان کار نمیکنند و شاید راهنماییهای آنها همیشه بهاندازه کافی دقیق نباشند. ازطرفی نگرانی والدین فقط به نحوه صحبتکردن کودک محدود نمیشود، چون لکنت زبان ناگهانی در کودکان ۳ ساله و بالاتر، روی اعتمادبهنفس، احساسات، روابط اجتماعی و حتی مشارکت آنها در جمع اثر میگذارد. به همین دلیل، باید برای کنترل و کاهش این مشکل از مجموعهای از راهکارهای مختلف کمک گرفت، ازجمله:
- رواندرمانی: رواندرمانی به بررسی و کاهش ناراحتیهای عاطفی، اضطراب یا تجربههای آسیبزایی کمک میکند که در بروز یا تشدید لکنت نقش دارند.
- درمان شناختی-رفتاری یا CBT: این روش به فرد کمک میکند الگوهای فکری منفی درباره صحبتکردن را شناسایی و اصلاح کند و محرکهایی را که باعث افزایش اضطراب میشوند، کاهش دهد.
- تمرینهای آرامسازی و تنفس: این تمرینها به جریانیافتن بهتر هوا هنگام صحبتکردن کمک میکنند و تنش در حنجره و عضلات گفتاری را کاهش میدهند.
- گفتاردرمانی: در این روش، فرد یاد میگیرد آهستهتر، آگاهانهتر و با کنترل بیشتر صحبت کند تا دفعات لکنت کاهش پیدا کند.
- شروع آرام و ملایم کلمات: در این تکنیک، فرد تشویق میشود کلمات یا عبارتها را با فشار کمتر و بهصورت ملایمتر آغاز کند تا احتمال مکث در گفتار کمتر شود.
- حمایت خانواده: اعضای خانواده و اطرافیان باید با صبوری به صحبتهای فرد دارای لکنت گوش دهند، تماس چشمی خود را حفظ کرده و از کاملکردن جملههای او خودداری کنند.
- کاهش استرس در خانه: ایجاد فضایی آرام، امن و بدون قضاوت در خانه محرکهای عاطفی لکنت زبان در کودکان را کاهش میدهد.
- ذهنآگاهی و مدیتیشن: این روشها به کودکان یا بزرگسالان کمک میکنند استرس خود را بهتر کنترل کنند، و درنتیجه، دفعات بروز لکنت کاهش یابد.
- اصلاح سبک زندگی: خواب کافی، تغذیه متعادل و فعالیت بدنی منظم به کاهش تنش، بهبود خلقوخو و مدیریت بهتر فشارهای روانی کمک میکند.
- دارو: برای درمان لکنت داروی اختصاصی وجود ندارد، اما گاهی پزشک برای کاهش اضطراب یا استرس همراه با لکنت، داروهایی را تجویز میکند.
- دستگاههای الکترونیکی: بعضی دستگاهها مانند سمعک در گوش قرار میگیرند و صدای گفتار فرد را با تغییراتی به خودش بازمیگردانند. این بازخورد در برخی افراد برای بهبود روانی گفتار مفید است.
کلام آخر دکتردکتر
لکنت زبان یا ناروانی گفتار، نوعی اختلال در روانی گفتار است که با نشانههایی مانند تکرار صداها، هجاها یا کلمات، کشیدهشدن صداها و مکث یا وقفههای ناخواسته هنگام صحبتکردن همراه است. این مشکل اغلب در سالهای اولیه کودکی و همزمان با رشد مهارتهای گفتار و زبان بروز پیدا میکند؛ بهویژه در سنین ۲ تا ۶سالگی. بسیاری اوقات، لکنت زبان در کودکان بهمرور و همراه با رشد طبیعی گفتار کاهش پیدا میکند یا از بین میرود.
باوجوداین، اگر این اختلال ادامه یابد، شدت پیدا کند یا با تنش، اضطراب و اجتناب از حرفزدن همراه باشد، هرچه زودتر باید از گفتاردرمانگر کمک گرفت. شما میتوانید از دکتردکتر برای گفتاردرمانگر یا متخصصان دیگر وقت برای مراجعه حضوری بگیرید تا مشکل فرزند خود را هرچه زودتر برطرف کنید. همچنین، اگر سؤالی دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی شما باشند.
