هورمونها نقش بسیار مهمی در فرایندهای متابولیکی، میزان انرژی، خلقوخو، قوای جنسی و سلامت کلی بدن دارند. بنابراین، آگاهی از وضعیت هورمونها و پایش دقیق آنها اهمیت زیادی دارد. یکی از رایجترین آزمایشهای هورمونی، آزمایش خون تستوسترون است. بسیاری تصور میکنند تستوسترون یک هورمون مردانه است و فقط مردان باید این آزمایش را انجام دهند. درحالیکه بدن زنان هم تستوسترون تولید میکند و سطح این هورمون بر سلامت آنها هم تأثیر میگذارد. در این مقاله، با آزمایش تستوسترون و کاربردهای آن بیشتر آشنا میشویم.
تستوسترون چیست و چه نقشی در بدن دارد؟
تستوسترون یک هورمون استروئیدی است که چندین وظیفه مهم را در بدن انجام میدهد:
نقش تستوسترون در مردان
تستوسترون نقش کلیدی در رشد و حفظ ویژگیهای مردانه، ازجمله توده عضلانی، تراکم استخوان، موی بدن و کلفتی صدای آنها دارد. همچنین بر سطح انرژی، خلقوخو، میل جنسی و تولید گلبولهای قرمز خون تأثیر میگذارد. سطح تستوسترون در مردان معمولاً در اوایل بزرگسالی به بیشترین مقدار خود میرسد و با افزایش سن بهتدریج (سالانه ۱ تا ۲ درصد) کاهش مییابد. اغلب مردان از ۳۰ سالگی به بعد کاهش تستوسترون را تجربه میکنند.
نقش تستوسترون در زنان
بدن زنان تستوسترون را در مقادیر کمتری تولید میکند که عمدتاً در تخمدانها و غدد فوقکلیوی یافت میشود. این هورمون به استحکام استخوانها، تون عضلانی، انرژی و میل جنسی کمک میکند. بااینکه میزان این هورمون در بدن زنان بهشکل قابلتوجهی کمتر از مردان است، همچنان نقش معناداری در سلامت کلی زنان ایفا میکند.
تغییرات طبیعی تستوسترون با افزایش سن
در مردان و زنان، سطح کل تستوسترون بهشکل طبیعی با گذشت زمان تغییر میکند. این تغییرات مرتبط با سن طبیعی است؛ اما در برخی موارد ممکن است علائمی در شما ظاهر شود که انجام آزمایش تستوسترون ضروری باشد. بسیار مهم است که بدانید آزمایش خون برای تشخیص علل تغییرات در سطح هورمونها نیست و فقط اطلاعات ارزشمندی درباره این تغییرات به ما ارائه میدهد.
آزمایش خون تستوسترون چیست؟
آزمایش سطح تستوسترون یک آزمایش خون ساده است که میزان هورمون تستوسترون در خون شما را اندازهگیری میکند. این آزمایش تصویری از وضعیت هورمونی فعلی شما ارائه میدهد، و میتوان از آن برای درک اینکه آیا سطح آن در محدوده مرجع باتوجهبه سن و جنس شما قرار دارد یا خیر، استفاده کرد.
آزمایش تستوسترون میتواند بهعنوان یک آزمایش مستقل یا بهعنوان بخشی از غربالگری گستردهتر تعادل هورمونی انجام شود. این آزمایش بهویژه هنگامی مفید است که با سایر نشانگرهای هورمونی مثل گلوبولین متصل به هورمون جنسی (SHBG)، هورمون لوتئینیزهکننده (LH) و آزمایش هورمونی FSH ترکیب شود تا تصویر کاملتری از سلامت هورمونی شما ارائه دهد.
این آزمایش با آزمایشهای خون عمومی مانند شمارش کامل خون یا آزمایش عملکرد کبد متفاوت است، زیرا فقط هورمونهای متابولیک و تولیدمثلی را هدف قرار میدهد.
معیارهای قابلاندازهگیری در آزمایش تستوسترون
تستوسترون در خون به دو صورت آزاد و متصل وجود دارد. مقدار بسیار کمی از تستوسترون آزادانه در خون گردش میکند که تستوسترون آزاد (Free Testosterone) نامیده میشود. این بخش از هورمون از نظر بیولوژیکی فعال است و بدن شما از آن استفاده میکند. برعکس، بیشترین مقدار تستوسترون به پروتئین و آلبومین متصل است. وقتی تستوسترون به پروتئین متصل میشود، بدن شما نمیتواند بهراحتی از آن استفاده کند. این برای تندرستی شما ضروری است.
آزمایش خون تستوسترون بسته به پنل انتخابشده، چندین شاخص مختلف را اندازهگیری میکند:
سطح تستوسترون کل
این آزمایش مقدار کل تستوسترون (Total Testosterone) موجود در خون شما را اندازهگیری میکند که شامل هر دو تستوسترون متصل و آزاد است. این آزمایش رایجترین نوع آزمایش تستوسترون است. عدد مربوط به این شاخص، نمای کلی از وضعیت تستوسترون شما را ارائه میدهد.
تستوسترون آزاد
آزمایش تستوسترون آزاد فقط شکل غیرمتصل تستوسترون را اندازهگیری میکند. این آزمایش کمتر رایج است، اما ممکن است به پزشک شما در تشخیص برخی از بیماریهای خاص کمک کند. اندازهگیری تستوسترون آزاد درکنار تستوسترون کل بینش دقیقتری از سطح هورمون شما ارائه میدهد؛ بهویژه اگر سطح تستوسترون کل شما لب مرز باشد.
SHBG
گلوبولین متصل به هورمون جنسی (SHBG) پروتئینی است که به تستوسترون متصل میشود و بر میزان تستوسترون آزاد موجود تأثیر میگذارد. آزمایش خون SHBG معمولاً همزمان با آزمایش تستوسترون انجام میشود. به این دلیل که اگر سطح SHBG بالا باشد، ممکن است به کاهش تستوسترون آزاد بینجامد؛ حتی اگر سطح تستوسترون کل در محدوده نرمال قرار دارد.
تستوسترون آزاد زیستفراهم
آزمایش تستوسترون زیستفراهم (bioavailable testosterone test)، که تستوسترون آزاد و تستوسترون متصل به پروتئینهایی غیر از SHBG را اندازهگیری میکند.
تستوسترون آزاد محاسبهشده (Calculated free testosterone)
برخی از آزمایشگاهها تستوسترون آزاد را با استفاده از فرمولی محاسبه میکنند که سطح تستوسترون کل، SHBG و آلبومین را ترکیب میکند. این روش، تخمینی از هورمون زیستفراهم را بدون نیاز به اندازهگیری جداگانه مستقیم ارائه میدهد.
آزمایش تستوسترون چگونه انجام میشود؟
برای انجام آزمایش تستوسترون، به یک نمونه کوچک خون از ورید بازوی شما نیاز است. چند نکته مهم برای آمادگی قبل از آزمایش تستوسترون وجود دارد:
۱. زمان انجام آن بسیار مهم است
سطح تستوسترون بهطور طبیعی در طول روز نوسان دارد و معمولاً در اوایل صبح به اوج خود میرسد. برای کسب دقیقترین نتایج، توصیه میشود قبل از ساعت ۱۰ صبح این آزمایش را انجام دهید. این نکته بهویژه برای مردان مهمتر است.
۲. ناشتا باشید بهتر است
در برخی موارد، ناشتابودن قبل از آزمایش توصیه میشود. البته، همیشه الزامی نیست، ولی برخی پزشکان بر این باورند که آزمایش تستوسترون با ناشتایی نتیجه دقیقتری دارد. معمولا پزشک به شما دستورالعمل لازم برای انجام این آزمایش را ارائه میدهد.
خونگیری فقط چند دقیقه طول میکشد. حتی میتوانید آن را در منزل انجام دهید و بهخاطر چند دقیقه، تا آزمایشگاه نروید. ما در دکتردکتر خدمات آزمایش در منزل را برای آزمایشهایی که نیازی به مراجعه حضوری ندارند، فراهم کردهایم. این خدمات راحتی و آسایش شما را فراهم میکنند. کافی است در سایت درخواست آزمایش در محل را بدهید و زمان و مکان اعزام نمونهگیرها را مشخص کنید. فلبوتومیستهای حرفهای ما در موعد مقرر به شما مراجعه میکنند، نمونه خون شما را میگیرند و برای تجزیهوتحلیل به آزمایشگاه ارسال میکنند. نتایج معمولاً ظرف ۱ تا ۳ روز کاری در دسترس هستند.
تفسیر نتایج آزمایش تستوسترون
محدودههای مرجع برای سطح هورمون تستوسترون باتوجهبه سن، جنس و آزمایشگاه متفاوت هستند. مسلماً سطح تستوسترون برای یک مرد ۲۵ساله با مرد ۶۰ساله یکی نیست. همچنین، محدودههای مرجع برای زنان بسیار کمتر از مردان است.
اگر در جواب آزمایش شما عدد تستوسترون خارج از محدوده مرجع است، به معنای آن نیست که مشکلی برای سلامتی شما وجود دارد. پزشک شما باید با درنظرگرفتن فاکتورهای مختلف ازجمله علائم، سابقه پزشکی و نتایج آزمایشهای مرتبط دیگر، تفسیر آزمایش تستوسترون شما را انجام دهد. ممکن است بسته به شرایط آزمایش مجدد یا بررسی شاخصهای هورمونی بیشتری نیاز باشد. بنابراین، به خودتان استرس ندهید.
عدد نرمال تستوسترون چقدر است؟
محدوده نرمال آزمایش تستوسترون برای مردان و زنان در بازههای سنی مختلف بهصورت زیر است:
| سن | میزان تستوسترون در آزمایش خون مردان (nmol/L) | میزان تستوسترون در آزمایش خون زنان (nmol/L) |
| ۲ تا ۱۰ سال | ۰٫۲۴ – ۰٫۳۵ | ۰٫۲۴ – ۰٫۴۱ |
| ۱۱ تا ۱۵ سال | ۰٫۲۴ – ۲۶٫۲۵ | ۰٫۲۴ – ۰٫۹۶ |
| ۱۶ تا ۱۷ سال | ۷٫۹۲ – ۲۷٫۰ | ۰٫۴۱ – ۱٫۵۰ |
| ۱۸ تا ۴۹ سال | ۸٫۷ – ۲۹٫۰ | ۰٫۲۹ – ۱٫۶۷ |
| بالای ۵۰ سال | ۶٫۷ – ۲۵٫۷ | ۰٫۱ – ۱٫۴۲ |
پایینبودن تستوسترون در مردان
آزمایش سطح تستوسترون بهتنهایی نمیتواند بیماری خاصی را تشخیص دهد، اما نتایج غیرطبیعی همراه با علائم ممکن است نشانهای از یک مشکل در سلامتی باشد. در مردان، سطح پایین تستوسترون ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد که برخی از آنها عبارتاند از:
- هیپوگنادیسم اولیه، به این معنی که مشکلی در بیضههای شما و توانایی آنها در تولید تستوسترون وجود دارد. بیضهها تولیدکننده اصلی تستوسترون در مردان هستند. هیپوگنادیسم اولیه ممکن است مادرزادی باشد یا اکتسابی؛
- هیپوگنادیسم ثانویه، به این معنی که مشکلی در غده هیپوفیز و/ یا هیپوتالاموس شما وجود دارد. این هم علل مادرزادی و اکتسابی دارد؛
- بیماریهای مزمن مانند بیماری کبد یا کلیه؛
- تومورهای خوشخیم (که سرطانی نیستند)؛
- آسیب به بیضهها؛
- اعتیاد به الکل؛
- بیماریهای ژنتیکی خاص مانند سندرم کلاینفلتر (Klinefelter Syndrome).
پایینبودن سطح تستوسترون در زنان
در زنان، سطح پایین تستوسترون طبیعی است، اما سطح بیش از حد پایین آن ممکن است نشانهای از موارد زیر باشد:
- یائسگی؛
- سندرم ترنر؛
- نارسایی تخمدان؛
- نارسایی آدرنال (بیماری آدیسون)؛
- سوءتغذیه.
بالا بودن تستوسترون در مردان
در مردان، سطح بالای تستوسترون ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:
- تومور در بیضهها؛
- مصرف استروئید؛
- اختلال غده فوقکلیوی، مانند هیپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH).
بالابودن تستوسترون در زنان
در زنان، سطح بالای تستوسترون ممکن است بهخاطر موارد زیر باشد:
- سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) یا تنبلی تخمدان؛
- سندرم تخمدان متابولیک غدد درونریز (PMOS)؛
- سرطان تخمدان؛
- اختلال غده فوقکلیوی (هایپرپلازی مادرزادی آدرنال)؛
- اختلال غده هیپوفیز؛
- تومورهای آدرنال؛
- بیماری کوشینگ (نوعی سندرم کوشینگ).
برخی داروهای مصرفی ازجمله استروئیدهای آنابولیک، پروژستینها و داروهای ضدتشنج ممکن است باعث افزایش سطح تستوسترون در زنان شوند.
نتایج آزمایش شما ممکن است بسته به نوع آزمایش انجامشده، سن شما، علائمی که دارید، نتایج سایر آزمایشها و برخی بیماریها، معانی متفاوتی داشته باشد. اگر نتایج شما طبیعی نیست، دلیل نمیشود که به سالمبودن خود شک کنید. کاهش سطح تستوسترون با افزایش سن طبیعی است؛ بنابراین، بهجای اینکه نگران شوید، بهتر است با پزشک خود صحبت کنید. برخی از علائم از نشانههای استروژن بالا در زنان و مردان هم هستند.
چه زمانی پزشک آزمایش تستوسترون تجویز میکند؟
دلایل مختلفی وجود دارد که چرا ممکن است به بررسی سطح تستوسترون نیاز داشته باشید. در موارد زیر پزشک برای شما آزمایش تستوسترون تجویز میکند:
۱. مشاهده علائمی از ناهنجاری تستوسترون در مردان
برخی از این علائم عبارتاند از:
- انرژی کم یا خستگی مداوم؛
- کاهش قدرت عضلانی یا افزایش چربی بدن؛
- تغییرات خلقی، ازجمله تحریکپذیری؛
- کاهش میل جنسی یا تغییرات در عملکرد جنسی؛
- مشکل در تمرکز یا مه مغزی؛
- اختلالات خواب.
اگر برای ریزش مو به پزشک مراجعه کردهاید و او برای شما آزمایش تستوسترون نوشته است، باید بدانید که تستوسترون بهشکل مستقیم باعث ریزش مو نمیشود. درواقع، این هورمون با آنزیم ۵-آلفا ردوکتاز به دی هیدروتستوسترون (DHT) تبدیل میشود. اگر از نظر ژنتیکی مستعد طاسی با الگوی مردانه هستید، افزایش DHT باعث میشود فولیکولهای مو بهمرور زمان کوچک شوند و درنتیجه نازکشدن و ریزش مو رخ دهد.
۲. مشاهده علائمی از ناهنجاری تستوسترون برای زنان
بااینکه تستوسترون اغلب در زمینه سلامت مردان در نظر گرفته میشود، زنان هم در مواقعی باید آزمایش تستوسترون انجام دهند. برخی از علائمی که ممکن است نشانه تغییرات در هورمون تستوسترون زنان باشد عبارتاند از:
- خستگی مداوم یا کمبود انرژی که با عوامل دیگر توضیح داده نمیشود؛
- کاهش میل جنسی؛
- تغییرات در خلقوخو یا انگیزه؛
- نگرانی درباره تعادل هورمونی، بهویژه در دوران قبل از یائسگی یا یائسگی.
توجه به این نکته مهم است که محدوده مرجع تستوسترون برای زنان بهطور قابلتوجهی با محدوده مرجع تستوسترون برای مردان متفاوت است. سطحی که در یک مرد پایین در نظر گرفته میشود، ممکن است برای یک زن کاملاً طبیعی باشد. به همین دلیل، بسیار مهم است که پزشک متخصص آزمایش شما را تفسیر کند.
آزمایش تستوسترون برای زنان معمولاً در کنار سایر شاخصهای هورمونی ازجمله استرادیول، پروژسترون و SHBG در نظر گرفته میشود تا دیدگاه جامعی از سلامت هورمونی آنها ارائه دهد. گاهی آزمایش تستوسترون ممکن است بخشی از آزمایش چکاپ زنان باشد.
۳. برای کنترل سلامت هورمونی
گاهی ممکن است حتی بدون علائم خاص، پزشک از شما بخواهد بهعنوان بخشی از غربالگری پیشگیرانه معمول سلامت هورمون خود آزمایش تستوسترون انجام دهید. برای نوجوانان هم آزمایش تستوسترون ممکن است برای بررسی اختلالات رشد جنسی و بلوغ دیررس در دختران و پسران نیز کاربرد داشته باشد.
۴. برای گروههای پرخطر
مردان بالای ۴۰ سال، افرادی که سابقه خانوادگی بیماریهای هورمونی مانند یائسگی مردان دارند یا آنهایی که از نظر سلامت متابولیک با مشکل مواجهاند، میتوانند از آزمایش دورهای تستوسترون بهعنوان بخشی از یک بررسی گستردهتر هورمون مردانه بهرهمند شوند. زمان بررسی تستوسترون درنهایت یک تصمیم شخصی است.
تستهای مرتبط با آزمایش تستوسترون
آزمایش تستوسترون معمولاً بهتنهایی تجویز نمیشود و پزشک برای بررسی دقیقتر وضعیت هورمونی، چند آزمایش مکمل را هم درخواست میکند. این تستها به تشخیص علت اصلی تغییرات تستوسترون کمک میکنند و تصویر کاملتری از سلامت غدد درونریز و عملکرد تولیدمثلی فرد ارائه میدهند؛ مثلاً میتوان به آزمایش LH و FSH، آزمایش استرادیول، آزمایش پرولاکتین، آزمایش اسپرم و بررسی باروری و آزمایشهای قبل ازدواج اشاره کرد.
بیماریهای زمینهای تأثیرگذار در نتیجه آزمایش تستوسترون
سطح تستوسترون فقط تحتتأثیر عملکرد بیضهها یا تخمدانها نیست و بسیاری از بیماریهای زمینهای میتوانند نتیجه این آزمایش را تغییر دهند. برخی از بیماریهای تأثیرگذار در نتیجه آزمایش تستوسترون شامل بیماریهای کبدی، بیماریهای کلیوی، دیابت و سندرم متابولیک، اختلالات تیروئید و تنبلی تخمدان هستند.
آیا تستوسترون پایین قابلدرمان است؟
اگر سطح تستوسترون شما بهتدریج درحال کاهش است، نگران نباشید؛ چون روند طبیعی بدن شماست. بااینحال، میتوانید برای جلوگیری از کاهش سریعتر سطح تستوسترون، تغییراتی در سبک زندگیتان ایجاد کنید:
- اگر اضافهوزن دارید، آن را مدیریت کنید. اضافهوزن با افزایش مقاومت به انسولین، کاهش گلوبولین متصل به هورمون جنسی و سرکوب مراکز تنظیمکننده تستوسترون در مغز، تستوسترون را کاهش میدهد؛
- فعالیت کنید. تمرینات هوازی راههای خوبی برای افزایش سطح تستوسترون برای مردان مسن هستند؛
- مصرف الکل را کاهش دهید. سوء مصرف الکل سطح تستوسترون را کاهش میدهد و به افزایش وزن میانجامد؛
- یک رژیم غذایی سالم و متعادل داشته باشید. غذاهای سرخشده و فراوریشده را کاهش دهید. درعوض، مقدار زیادی میوه و سبزیجات تازه، غذاهای دریایی و محصولات تهیهشده از غلات کامل را انتخاب کنید؛
- از استروئیدهای آنابولیک اجتناب کنید. این داروها به کاهش سطح تستوسترون در دوران سالمندی شما میشوند.
حتی اگر سالمترین سبک زندگی ممکن را داشته باشید، برای درصد بسیار کمی از مردان، سطح تستوسترون همچنان به محدودهای کاهش مییابد که باعث ایجاد علائم میشود. در این موارد، درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) ممکن است مفید باشد.
کلام آخر دکتردکتر
در این مقاله، درباره آزمایش تستوسترون و دلایل اهمیت آن هم برای مردان و هم برای زنان صحبت کردیم. این هورمون در رشد توده عضلانی، میل جنسی و سلامت کلی بدن نقش بسیار مهمی دارد و بهتدریج با افزایش سن کاهش مییابد. بنابراین، پایش مقدار آن در فواصل منظم به شما کمک میکند از نرمال بودن یا نبودن سطح آن در بدن خود اطمینان حاصل کنید و بهموقع اقدامات لازم را انجام دهید.
اگر پزشک برای شما آزمایش تستوسترون تجویز کرده است و میخواهید آن را به آسانترین روش ممکن انجام دهید، همینحالا در سایت دکتردکتر برای انجام خدمات آزمایش در محل درخواست خود را ثبت کنید.
