با پیشرفت دانش پزشکی، روشهای تشخیص و پایش سرطانها نسبت به گذشته دقیقتر و کارآمدتر شدهاند. یکی از ابزارهای مهم در این زمینه، آزمایش تومور مارکر است که مواد ویژهای را در خون، ادرار یا بافت اندازهگیری میکند. با کمک این آزمایش، تشخیص زودهنگام سرطان و بررسی میزان اثربخشی درمان امکانپذیر است. بااینحال، این آزمایش برای تشخیص قطعی سرطان کافی نیست و باید برای رد یا تأیید یافتههای آن، از روشهایی مانند تصویربرداری و بیوپسی استفاده کرد. اگر میخواهید بدانید تست تومور مارکر چیست و چگونه به تشخیص سرطان کمک میکند، مطالعه این مقاله را به شما پیشنهاد میکنیم.
تومور مارکر چیست؟
تومور مارکرها (Tumor Marker) موادی در بدن هستند که در سلولهای سرطانی یا سایر سلولهای بدن وجود دارند یا اینکه این سلولها آنها را در پاسخ به سرطان تولید میکنند. انواع مختلفی از تومور مارکر وجود دارد که برخی از آنها مختص یک نوع سرطان و برخی دیگر با چند نوع سرطان مرتبط هستند. بعضی از سرطانها هیچ تومور مارکر شناختهشدهای ندارند. گاهی تومور مارکرها به جهشها یا الگوهایی در DNA فرد اشاره میکنند.
نکته: تومور مارکر را نشانگر سرطان (Cancer Marker) نیز مینامند. برخی از انواع آن که به برنامهریزی برای درمان کمک میکنند، نشانگر زیستی (Biomarker) نامیده میشوند.
آزمایش مارکرهای توموری چیست؟
آزمایش تومور مارکر (Tumor Markers Test)، آزمایشی است که برای اندازهگیری سطح تومور مارکرها در بدن به کار میرود. این آزمایش ممکن است روی نمونه خون، ادرار، بزاق، مغز استخوان یا بافت تومور انجام شود. هدف از انجام آزمایش تومور مارکر کمک به تشخیص، بررسی احتمال پیشرفت و ارزیابی اثربخشی درمان است.
چه زمانی آزمایش مارکرهای توموری تجویز میشود؟
اگر پزشک علائم مشکوک به سرطان را در مراجعهکننده مشاهده کند یا قصد پیگیری درمان سرطان در بیمار را داشته باشد، ممکن است آزمایش تومور مارکر را برای بیمار تجویز کند. معمولا در موارد زیر پزشک به نتایج تست مارکر توموری نیاز دارد:
کاربردهای تشخیصی
آزمایش تومور مارکر برای کمک به تشخیص زودهنگام نوع خاصی از سرطان در بیمار به کار میرود. همچنین، میتوان از آن برای پیشبینی میزان تهاجمیبودن سرطان، مشاهده میزان گسترش سرطان و مرحلهبندی آن استفاده کرد.
برنامهریزی برای درمان سرطان
تومور مارکرها به پزشک در پیشبینی اینکه سرطان احتمالا به چه درمانی پاسخ خواهد داد و برنامهریزی برای درمان کمک میکنند.
پیگیری روند درمان سرطان
افرادی که تحتدرمان سرطان قرار دارند، برای پایش میزان اثربخشی درمان خود باید این آزمایش را انجام دهند. برای نمونه، جواب این آزمایش نشان میدهد که شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا جراحی چقدر خوب عمل میکنند.
بررسی عود بیماری
با کمک تومور مارکرها پزشکان میتوانند پیشبینی کنند که احتمال بازگشت سرطان پس از درمان چقدر است. علاوه بر آن، بیمارانی که روند درمان را به پایان رسانده باشند، باید در فواصلی که پزشک تصمیم میگیرد، تست تومور مارکر را انجام دهند تا بررسی شود که آیا پس از درمان موفقیتآمیز، سرطان بازگشته است یا نه.
غربالگری در افراد پرخطر
افرادی که بهدلیل سابقه خانوادگی ابتلا به نوع خاصی از سرطان یا شرایط دیگری که خطر ابتلا را افزایش میدهد درمعرض خطر قرار دارند، باید آزمایش تومور مارکر انجام دهند. گاهی اوقات پزشک از آزمایش تومور مارکر برای جستوجوی نوع خاصی از سرطان در افراد پرخطر که هیچ علامتی ندارند استفاده میکنند.
آیا مارکر توموری برای تشخیص سرطان کافی است؟
خیر. همه سرطانها تومور مارکر شناختهشدهای ندارند و گاهی مارکرهای توموری شناختهشده هم اطلاعات دقیقی ارائه نمیدهند. برای نمونه، ممکن است بیمار به سرطان مبتلا نباشد اما بهعلت بیماری دیگری، سطح تومور مارکر خاصی در او افزایش یافته باشد. این بهمعنای آن است که آزمایش تومور مارکر نمیتواند تشخیص دهد که افزایش سطح مارکر ناشی از سرطان است یا بیماری دیگری باعث آن شده است. بهطور کلی، اگر سطح یک مارکر بالاست، فقط بهمعنای آن است که احتمال ابتلا به سرطان در فرد بیشتر است.
از سوی دیگر، برخی افراد مبتلا به سرطان هستند اما بدن آنها، سطح بالایی از تومور مارکر مربوط به آن نوع سرطان را تولید نمیکند. به همین دلیل، برای تشخیص یا رد سرطان، درکنار آزمایش تومور مارکر باید از یافتههای تصویربرداری و بیوپسی نیز کمک گرفته شود.
چند نوع تومور مارکر وجود دارد؟
دستهبندیهای متفاوتی برای انواع تومور مارکر وجود دارد. سه نوع اصلی تومور مارکر عبارتاند از:
- مارکرهای مبتنی بر پروتئین مانند PSA، AFP و CEA که سلولهای سرطانی آنها را تولید میکنند؛
- مارکرهای ژنتیکی مانند BRCA1 و BRCA2 که به جهشهای DNA یا ژن اشاره دارند؛
- مارکرهای هورمونی که تومورها بهشکل غیرطبیعی تولید میکنند.
آزمایش مارکرهای توموری شامل چه مواردی است؟
آزمایش مارکرهای توموری شامل دو دسته مارکر هستند. دسته اول، مارکرهای موجود در گردش خون که در نمونه خون، ادرار، مدفوع، مغز استخوان و بزاق یافت میشوند. دسته دوم، تومور مارکرهای موجود در بافت تومور که با کمک بیوپسی شناسایی میشوند. رایجترین تومور مارکرها عبارتاند از:
تومور مارکر PSA
آنتی ژن اختصاصی پروستات (PSA) یکی از شناختهشدهترین تومور مارکرها برای تشخیص سرطان پروستات است. پزشکان از این تومور مارکر در نمونه خون، برای پایش اثربخشی درمان و ارزیابی پیشرفت بیماری پس از تشخیص هم استفاده میکنند. سطح بالای PSA ممکن است نشاندهنده سرطان پروستات یا بزرگشدن خوشخیم پروستات باشد.
سرطان پروستات ازجمله شایعترین سرطانها در مردان است و بنابراین، تشخیص زودهنگام آن به شناسایی تغییرات قبل از بروز علائم کمک میکند و میزان موفقیت درمان را افزایش میدهد. بعد از درمان، پزشکان با اندازهگیری این تومور مارکر میتوانند احتمال بازگشت بیماری را پس از بهبودی بررسی کنند.
مارکر CA 125
این تومور مارکر یکی از پرکاربردترین مارکرهای نشاندهنده سرطانهای مربوط به زنان است. CA 125 نقش مهمی در تشخیص زودهنگام سرطان تخمدان دارد. پزشکان از این تومور مارکر برای پیگیری پاسخ به درمان و تشخیص عود پس از بهبودی نیز استفاده میکنند.
مارکر CEA
آنتی ژن کارسینوامبریونیک (CEA) یک تومور مارکر رایج است که به پزشکان کمک میکند با استفاده از نمونه خون افراد مبتلا به سرطان روده بزرگ، موفقیتآمیزبودن درمان، گسترش سرطان یا عود آن را بررسی کنند. CEA تومور مارکر پرکاربردی است و در پایش سرطانهای ریه و سینه هم نقش دارد. این تومور مارکر بیشتر برای پایش پیشرفت بیماری ارزشمند است تا تشخیص اولیه.
مارکر CA 15-3 و CA 27-29
سرطان پستان یکی از شایعترین سرطانها در بین زنان است. به همین دلیل، انجام آزمایشهای پیشرفتهای مانند آزمایش تومور مارکر در تشخیص زودهنگام و پایش درمان این نوع سرطان اهمیت زیادی دارد. دو نمونه از مهمترین تومور ماركرهای سرطان سینه شامل CA 15-3 و CA 27-29 هستند. این مارکرها درواقع پروتئینهایی هستند که در برخی از موارد سرطان پستان بهشکل بیرویهای افزایش مییابند.
پزشکان گاهی از آزمایش این تومور مارکرها برای پایش پاسخ بدن بیمار به شیمیدرمانی یا پرتودرمانی و تشخیص عود پس از درمان استفاده میکنند. معمولا سطح این مارکرها در صورت بهبود بیمار باید کاهش یابد.
مارکر AFP
تومور مارکر آلفا فیتوپروتئین (AFP) در نمونه خون، به پزشکان برای بررسی تشخیص سرطان کبد، سرطان بیضه و سایر تومورهای سلولهای زایا و نیز تعیین نرخ موفقیت درمان کمک میکند. این آزمایش که در درجه اول برای سرطانهای اولیه کبد مانند کارسینوم هپاتوسلولار کاربرد دارد، ممکن است برای تشخیص تومورهای ویژهای در سیستم تولید مثل مردان مانند بیضهها نیز مفید واقع شود.
بازآرایی ژن BCL2
بررسی این تومور مارکر در نمونه خون، مغز استخوان یا بافت تومور، به پزشکان برای تشخیص و برنامهریزی برای درمان سرطانهایی مانند لوسمی و لنفوم کمک میکند.
جهشهای ژن BRCA1 و BRCA2
پزشکان هنگام تشخیص و برنامهریزی برای غربالگری و درمان سرطان سینه و سرطان تخمدان، ممکن است بهدنبال این مارکرها در نمونه خون، بزاق یا بافت تومور باشند.
تیروگلوبولین
برای افرادی که به سرطان تیروئید مبتلا هستند، تومور مارکر تیروگلوبولین در نمونه خون، به تعیین میزان موفقیت درمان یا بررسی عود سرطان کمک میکند.
مارکر CA 19-9
این تومور مارکر پرکاربرد در نمونه خون، به پزشکان در تشخیص و ارزیابی موفقیت درمان چندین سرطان بهویژه سرطان پانکراس (لوزالمعده) کمک میکند. علاوه بر آن، شاخص مهمی برای سایر سرطانهای دستگاه گوارش ازجمله کیسه صفرا، مجرای صفراوی و معده به شمار میرود.
فیبرین/ فیبرینوژن مرتبط با سرطان مثانه
فیبرین تومور مارکری است که در نمونه ادرار شناسایی میشود و به پزشکان برای بررسی موفقیت درمان سرطان مثانه کمک میکند.
لاکتات دهیدروژناز (LDH) مرتبط با ملانوما
اندازهگیری این تومور مارکر در نمونه خون، به پزشکان در مرحلهبندی یا تعیین موفقیت درمان سرطانهایی مانند ملانوما، لنفوم، نوروبلاستوما، سرطان خون و تومورهای سلول زایا (GCT) کمک میکند.
هموزیگوسیتی واریانت UGT1A1*28
پزشکان این تومور مارکر را با استفاده از نمونه خون یا سواب گونه، در افرادی که به سرطان روده بزرگ مبتلا هستند بررسی میکنند. این مارکر میتواند به پیشبینی میزان سمیت ناشی از داروی شیمیدرمانی به نام ایرینوتکان (Irinotecan) کمک کند.
درصورتیکه پزشک برای شما آزمایش تومور مارکر تجویز کرده است، بهتر است در کوتاهترین زمان ممکن آن را انجام دهید. تشخیص زودهنگام سرطان، شانس موفقیت در درمان را بالا میبرد. اگر به هر دلیلی خروج از منزل و مراجعه به آزمایشگاه برایتان دشوار است، نگران نباشید. پلتفرم دکتردکتر با ارائه خدمات آزمایش در محل، به شما امکان میدهد آزمایش مارکر توموری خود را در محیط امن و آرام خانه خودتان انجام دهید. این روش هم باعث صرفهجویی در زمان و هزینه شما میشود و هم مسائل پزشکی شما را محرمانه نگه میدارد.
آزمایش نشانگر تومور چگونه انجام میشود؟
آزمایش تومور مارکر ممکن است شامل آزمایش خون، آزمایش ادرار، بیوپسی یا ترکیبی از همه آنها باشد. انتخاب روش آزمایش به نوع تومور مارکر و تشخیص پزشک بستگی دارد. در ادامه، فرایند انجام آزمایش تومور مارکر را توضیح میدهیم:
آمادگی برای انجام آزمایش تومور مارکر
اگر آزمایش تومور مارکر شما خون یا ادرار است، معمولا به آمادگی خاصی نیاز ندارید. بهجز برخی تومور مارکرهای خاص، در بقیه موارد ناشتابودن ضروری نیست. معمولا خود پزشک به شما دستورالعملهای لازم برای خوردن و آشامیدن را میدهد. بااینحال، یادتان باشد که درباره داروها و مکملهایی که مصرف میکنید یا اگر تحت درمان بیماری خاصی هستید، به پزشک اطلاع دهید.
برای بیوپسی، ممکن است پزشک از شما بخواهد ۸ تا ۱۲ ساعت قبل از عمل ناشتا باشید (چیزی نخورید و نیاشامید).
نکته ۱: در برخی موارد، ممکن است نیاز باشد که آزمایش را در زمان خاصی از روز برنامهریزی کنید.
نکته ۲: بهتر است حداقل ۲۴ ساعت قبل از آزمایش، مصرف الکل، سیگار یا مواد مخدر را متوقف کنید؛ زیرا ممکن است بر نتیجه آزمایش تأثیر بگذارد.
فرایند انجام آزمایشهای تومور مارکر
انواع آزمایشهای تومور مارکر بهصورت زیر انجام میشوند:
آزمایش خون
متخصص خونگیری با استفاده از یک سوزن کوچک، از رگ بازوی شما نمونه خون میگیرد. سپس مقدار کمی خون را در یک لوله آزمایش یا ویال جمعآوری میکند. این کار ۵ دقیقه بیشتر طول نمیکشد. نمونه خون شما برای تجزیهوتحلیل به آزمایشگاه فرستاده میشود.
اگر از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر استفاده میکنید، کافی است روز و ساعتی را که راحت هستید، مشخص کنید و در موعد مقرر در منزل حضور داشته باشید. متخصصان نمونهگیری ما به منزل شما مراجعه میکنند و نمونه برای آزمایش خون را با رعایت کامل پروتکلهای بهداشتی میگیرند و با خودشان به آزمایشگاه میبرند.
آزمایش ادرار
برای آزمایش ادرار یک ظرف کوچک دراختیار شما قرار میگیرد. حتما دستورالعملهای جمعآوری نمونه را بهدقت رعایت کنید تا از ورود میکروبهای روی پوست به نمونه جلوگیری شود:
- دستهای خود را با آب و صابون بشویید و خشک کنید؛
- در ظرف را طوری باز کنید که داخل آن لمس نشود؛
- حالا ناحیه تناسلی خود را با دستمال مرطوب تمیز کنید:
- برای آلت تناسلی، تمام ناحیه سر آلت تناسلی باید پاک شود. اگر ختنه نشدهاید، پوست ختنهگاه را کامل به عقب بکشید؛
- برای واژن، لابیا (چینهای پوست اطراف واژن) را از هم جدا کنید و همه قسمتهای داخلی را از جلو به عقب پاک کنید؛
- چند ثانیه در توالت ادرار کنید و سپس جریان ادرار را نگه دارید. دوباره ادرار کنید ولی این بار آن را در ظرف بریزید. اجازه ندهید ظرف با بدن شما تماس پیدا کند. بعد از اتمام کار، درپوش ظرف را بگذارید و آن را به مسئول آزمایشگاه یا فردی که قرار است آن را به آزمایشگاه ارسال کند برگردانید.
نکته ۱: ظرف ادرار علامتهایی دارد که نشان میدهد چقدر ادرار باید در ظرف جمعآوری شود. وقتی به آن علامت رسید دیگر درون آن ادرار نریزید. اگر همچنان ادرار دارید، مابقی را در توالت تخلیه کنید.
نکته ۲: اگر بواسیر دارید که خونریزی میکند یا پریود هستید، قبل از آزمایش به پزشک اطلاع دهید.
بیوپسی
در این روش، پزشک یک قطعه کوچک از بافت را برمیدارد. روشهای متعددی برای انجام بیوپسی وجود دارد. پزشک بسته به نوع سرطان و محل قرارگیری تومور انتخاب میکند که از کدام شیوه استفاده کند:
- سوزن توخالی: یک سوزن توخالی از طریق پوست وارد بدن میشود و نمونه بافت را برمیدارد. ممکن است برای هدایت سوزن از آزمایشهای تصویربرداری مانند سونوگرافی استفاده کنند.
- بیوپسی آسپیراسیون با سوزن ظریف (FNA): از یک سوزن بسیار نازک برای برداشتن نمونهای از سلولها و/ یا مایع استفاده میکنند.
- بیوپسی با سوزن مرکزی (Core Needle): از یک سوزن بزرگتر برای برداشتن نمونه بافتی استفاده میکنند.
- جراحی: ممکن است برای برداشتن نمونهای از بافت، جراحی انجام شود. در موارد خاص، کل تومور را برمیدارند (بیوپسی برشی)؛
- آندوسکوپی: در این روش از یک اسکوپ برای بررسی داخل بدن استفاده میشود. ممکن است پزشک از یک ابزار ویژه بههمراه یک اسکوپ، برای برداشتن نمونهای از بافت تومور استفاده کند. نوع آندوسکوپی به محل قرارگیری تومور بستگی دارد.
مدتزمان انجام آزمایش تومور مارکر
مدتزمان لازم برای انجام آزمایش تومور مارکر در آزمایش خون حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه است. برای آزمایش بیوپسی ممکن است بیشتر طول بکشد و به بیحسی موضعی نیاز داشته باشد.
آیا آزمایش خطری دارد؟
- برای آزمایش خون: خطر بسیار کمی برای انجام آزمایش خون وجود دارد. ممکن است در محلی که سوزن وارد شده است، درد یا کبودی جزئی داشته باشید، اما بیشتر علائم بهسرعت از بین میروند.
- برای آزمایش ادرار: هیچ خطری برای آزمایش ادرار وجود ندارد.
- برای بیوپسی: ممکن است در محل بیوپسی کبودی یا خونریزی خفیف داشته باشید. همچنین ممکن است بهمدت یک یا دو روز احساس ناراحتی کنید.
چه زمانی باید با پزشک مشورت کنم؟
آزمایش تومور مارکر، ساده و کمتهاجمی است. بیماران میتوانند فعالیتهای عادی خود را بلافاصله از سر بگیرند. بااینحال، ممکن است گاهی علائمی ایجاد شود که نیاز به مشاوره فوری برای ارزیابی بیشتر و برنامهریزی برای درمان دارد. اگر علائم زیر را مشاهده کردید، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید:
- درد یا تورم مداوم در محل آزمایش؛
- خستگی، تب یا کاهش وزن بیدلیل پس از نتایج غیرطبیعی آزمایش.
تفسیر آزمایش مارکرهای توموری
نتایج آزمایش بسته به نوع تومور مارکر متفاوت است. بعضی از مارکرها فقط با یک نوع سرطان مرتبط هستند درحالیکه برخی دیگر، ممکن است با انواع مختلفی از سرطان ارتباط داشته باشند. نتایج معمولا بهصورت مقادیر عددی درمقایسهبا محدودههای مرجع طبیعی گزارش میشوند:
مارکر توموری بالا نشانه چیست؟
اگر تومور مارکر در جواب آزمایش بالا باشد، ممکن است نشاندهنده وجود نوعی سرطان، پیشرفت آن یا گسترش به سایر بافتها (متاستاز) باشد. درصورتیکه بیمار تحت درمان است و پس از درمان، سطح نشانگر تومور در آزمایش بالاست، احتمالا نشانه آن است که بیمار نسبت به درمان پاسخ نمیدهد. درصورتیکه درمان پایان یافته است، افزایش سطح تومور مارکر ممکن است بهمعنای بازگشت بیماری باشد.
نکته مهمی در این میان وجود دارد: گاهی اوقات، سطح تومور مارکر بهمدت کوتاهی پس از درمان، همچنان افزایش مییابد اما درمان مؤثر است. در چنین شرایطی، دلیل افزایش سطح مارکر آن است که نوع درمان طوری است که همزمان تعداد زیادی سلول سرطانی را از بین میبرد و آن سلولها هنگام مرگ، مقادیر فراوانی از تومور مارکر آزاد میکنند.
ازآنجاکه افزایش جزئی سطح تومور مارکر ممکن است قابلتوجه نباشد، پزشک شیوه تغییر سطح مارکرها در طول زمان را بررسی میکند تا درباره معنای نتایج تصمیم بگیرد.
پایین آمدن نشانگرهای تومور به چه معناست؟
اگر سطح تومور مارکر کاهش یابد یا به حالت عادی برگردد، احتمالا نشاندهنده مؤثر بودن درمان است. البته سطح تومور مارکرها ممکن است حتی در طول دوره درمان، بارها نوسان کند. به همین دلیل است که پزشکان بهجای اتکای صرف به این آزمایش، از آزمایشهای تشخیصی هم استفاده میکنند.
مارکر توموری نرمال یعنی چه؟
اگر سطح تومور مارکر طبیعی باشد، لزوما بهمعنای آن نیست که سرطان وجود ندارد. در برخی سرطانها تا زمانی که تومور رشد نکرده یا گسترش نیافته است، سطح مارکر بالا نمیرود. در چنین شرایطی، پزشک بسته به علائم بیمار یا میزان پرخطربودن او، ممکن است از سایر آزمایشهای تشخیصی برای اطمینان استفاده کند.
نتایج مثبت کاذب و منفی کاذب
گاهی اوقات نتایج آزمایش تومور مارکر ممکن است تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار گیرد و نتایج کاذب تولید کند:
- مثبت کاذب: در جواب آزمایش، سطح تومور مارکر بالا نشان داده شده است ولی بیمار به سرطان مبتلا نیست. به این دلیل که گاهی شرایط غیرسرطانی هم میتوانند سطح تومور مارکر را افزایش دهند.
- منفی کاذب: سطح تومور مارکر پایین است ولی پزشک همچنان به سرطان مشکوک است. دلیلش این است که گاهی سرطانها در مراحل اولیه نشانگرهای کافی برای تشخیص تولید نمیکنند. همچنین، اینطور نیست که همیشه و در همه افراد مبتلا به سرطان، سطح مارکرهای مربوط به بیماری افزایش یابد.
این موضوع نشان میدهد فقط پزشک میتواند نتایج را بهشکل دقیق تفسیر کند و تصمیم بگیرد که آیا به تصویربرداری یا بیوپسی اضافی نیاز است یا خیر.
محدودیتها و نکات مهم آزمایش مارکرهای توموری
آزمایش تومور مارکر ابزار ارزشمندی است؛ اما محدودیتهایی نیز دارد. به همین دلیل، آزمایش تومور مارکر همیشه باید بخشی از استراتژی تشخیصی گستردهتری باشد و نتایج آن، همراه با تصویربرداری، بیوپسی و ارزیابی بالینی تفسیر شود.
آیا هر افزایش مارکر نشانه سرطان است؟
خیر. بسیاری از سرطانها تومور مارکر شناختهشدهای ندارند یا مواد قابلاندازهگیری آزاد نمیکنند. در چنین مواردی، آزمایشهای تکمیلی باید برای تأیید یا رد سرطان انجام شوند. برای نمونه، میتوان به CT اسکن (توموگرافی کامپیوتری)، MRI (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) و بیوپسی اشاره کرد.
علاوه بر آن، بسیاری از بیماریهای غیرسرطانی ممکن است باعث بالارفتن سطوح تومور مارکر شوند. برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
- کمخونی؛
- بیماریهای تیروئید؛
- کیست تخمدان (خوشخیم)؛
- بیماریهای کلیوی و سنگ کلیه؛
- بیماری هپاتیت؛
- سارکوئیدوز.
فهرست برخی از رایجترین آزمایشهای تومور مارکر
برخی از مارکرهای توموری که در زیر فهرست شدهاند، برای درمان هدفمند در سرطانهای متعدد به کار میروند. برای هر آزمایش، انواع اصلی سرطان مرتبط با تومور مارکر و نمونهای که برای یافتن آن تجزیهوتحلیل میشود و هدف از انجام آن فهرست شده است. برخی از نشانگرها ممکن است برای انواع دیگر سرطان که در فهرست نیستند، استفاده شوند.
| نام تومور مارکر | انواع سرطان یا شرایط شبه سرطانی | نمونه برای آزمایش | هدف از انجام آزمایش |
| بازآرایی و بیان بیش از حد ژن ALK | سرطان ریه سلول غیرکوچک (NSCLC)، لنفوم سلول بزرگ آناپلاستیک، هیستوسیتوز | تومور | برای کمک به تعیین درمان و پیشآگهی |
| آلفا-فیتوپروتئین (AFP) | سرطان کبد، سرطان تخمدان و تومورهای سلولهای زایا | خون | برای کمک به تشخیص سرطان و پیگیری پاسخ به درمان برای مرحلهبندی و پاسخ به درمان تومورهای سلولهای زایا |
| بازآرایی ژن ایمونوگلوبولین سلول B | لنفوم سلول B | خون، مغز استخوان یا بافت تومور | برای کمک به تشخیص، ارزیابی اثربخشی درمان و بررسی احتمال بازگشت بیماری |
| بازآرایی ژن BCL2 | لنفوم، لوسمی | خون، مغز استخوان یا بافت تومور | برای تشخیص و برنامهریزی درمان |
| ژن همجوشی BCR-ABL (کروموزوم فیلادلفیا) | لوسمی میلوئیدی مزمن، لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لوسمی میلوئیدی حاد | خون یا مغز استخوان | برای تأیید تشخیص، پیشبینی پاسخ به درمان هدفمند، کمک به تعیین درمان و پایش وضعیت بیماری |
| بتا-۲-میکروگلوبولین (B2M) | میلوما چندگانه، لوسمی لنفوسیتی مزمن و برخی دیگر لنفومها | خون، ادرار یا مایع مغزینخاعی | برای تعیین پیشآگهی و پیگیری پاسخ به درمان |
| گنادوتروپین جفتی بتا انسانی (بتا-hCG) | کوریوکارسینوما و تومورهای سلولهای زایا | ادرار یا خون | برای مرحلهبندی، پیشآگهی و پاسخ به درمان |
| آنتیژن تومور مثانه (BTA) | سرطان مثانه و سرطان کلیه یا حالب | ادرار | بهعنوان پایش سیتولوژی و سیستوسکوپی بیمارانی که از قبل سرطان مثانه داشتهاند |
| جهشهای BRAF V600 | سرطان تیروئید، ملانوما، سرطان تخمدان، بیماری اردهایم-چستر، هیستیوسیتوز سلول لانگرهانس، لوسمی سلول مویی، سرطان روده بزرگ، سرطان ریه سلول غیرکوچک و برخی از انواع دیگر سرطان | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| جهشهای ژن BRCA1 و BRCA2 | سرطانهای سینه، تخمدان، پانکراس و پروستات | خون یا تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| CA15-3/CA27.29 | سرطان سینه | خون | برای ارزیابی اینکه آیا درمان مؤثر است یا نه برای بررسی عود سرطان |
| CA 19-9 | سرطانهای پانکراس، کیسه صفرا، مجرای صفراوی و معده | خون | برای ارزیابی اینکه آیا درمان مؤثر است یا نه |
| CA-125 | سرطان تخمدان | خون | برای کمک به تشخیص، ارزیابی پاسخ به درمان و احتمال عود |
| CA 27.29 | سرطان سینه | خون | برای تشخیص متاستاز یا بررسی عود |
| کلسیتونین
| سرطان تیروئید مدولاری | خون | برای کمک به تشخیص، بررسی اثربخشی درمان و بررسی عود
|
| آنتیژن کارسینوامبریونیک (CEA) | سرطان روده بزرگ و برخی سرطانهای دیگر | خون | برای بررسی اثربخشی درمان و ارزیابی عود
|
| CD19 | لنفومها و لوسمیهای سلول B | خون و مغز استخوان | برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| CD20 | لنفوم غیر هوچکین | خون | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| CD22 | لنفومها و لوسمیهای سلول B | خون و مغز استخوان | برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| CD25 | لنفوم غیر هوچکین (سلول T) | خون | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| CD30 | لنفوم هوچکین کلاسیک، لنفوم سلول B و لنفوم سلول T | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| CD33 | لوسمی میلوئیدی حاد | خون | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| کروموگرانین A (CgA) | تومورهای نورواندوکرین | خون | برای کمک به تشخیص، ارزیابی پاسخ به درمان و ارزیابی عود |
| حذف کروموزوم 17p | لوسمی لنفوسیتی مزمن | خون | برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| کروموزومهای ۳، ۷، ۱۷ و 9p21 | سرطان مثانه | ادرار | برای کمک به نظارت بر بازگشت تومور |
| سلولهای توموری در گردش با منشأ اپیتلیال | سرطانهای متاستاتیک سینه، پروستات و روده بزرگ | خون | برای تصمیمگیری بالینی و ارزیابی پیشآگهی سرطان |
| C-kit/CD117 | تومور استرومایی دستگاه گوارش، ملانوم مخاطی، لوسمی میلوئیدی حاد و بیماری ماست سل | تومور، خون یا مغز استخوان | برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| بازآرایی یا بیان ژن Cyclin D1 (CCND1) | لنفوم، میلوما | تومور | برای کمک به تشخیص |
| سیتوکراتین فرگمنت 21-1 | سرطان ریه | خون | برای کمک به پایش بازگشت بیماری |
| دس-گاما-کربوکسی پروترومبین (DCP) | کارسینوم هپاتوسلولار | خون | برای پایش اثربخشی درمان و تشخیص عود |
| جهش ژن DPD | سرطان سینه، کولورکتال، معده و پانکراس | خون | برای پیشبینی خطر سمیت درمان ۵-فلورواوراسیل |
| EGFR | سرطان ریه سلول غیرکوچک و سرطان کولورکتال | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان و پیشآگهی |
| جهش ژن ESR1 | سرطان سینه | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| گیرنده استروژن (ER)/گیرنده پروژسترون (PR) | سرطان سینه | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| جهشهای ژن FGFR2 و FGFR3 | سرطان مثانه و کلانژیوکارسینوما | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| فیبرین/فیبرینوژن | سرطان مثانه | ادرار | برای پایش پیشرفت و پاسخ به درمان |
| 5-HIAA | تومورهای کارسینوئید | ادرار | برای کمک به تشخیص و پایش تومور |
| 5-Protein signature (OVA1) | سرطان تخمدان | خون | برای ارزیابی توده لگنی قبل از عمل برای سرطان تخمدان مشکوک |
| جهشهای ژن FLT3 | لوسمی میلوئیدی حاد | خون | برای کمک به تعیین نوع درمان و پیشآگهی |
| 46-Gene signature (Prolaris) | سرطان پروستات | تومور | برای پیشبینی میزان تهاجمیبودن سرطان پروستات و کمک به مدیریت درمان |
| آزمایش ژنومی FoundationOne CDx (F1CDx) | هر تومور توپُر (Solid Tumor) | تومور | بهعنوان یک آزمایش تشخیصی همراه برای تعیین مناسببودن درمان با درمانهای هدفمند خاص |
| FoundationOne Liquid CDx
| هر تومور توپُر | خون | بهعنوان یک آزمایش تشخیصی همراه برای تعیین مناسببودن درمان با درمانهای هدفمند خاص |
| گاسترین | تومور تولیدکننده گاسترین (گاسترینوما) | خون | برای کمک به تشخیص، پایش اثربخشی درمان و تشخیص عود |
| آزمایش ژنومی Guardant360 CDx | هر تومور توپُر | خون | بهعنوان یک آزمایش تشخیصی همراه برای تعیین نوع درمان |
| HE4 | سرطان تخمدان | خون | برای برنامهریزی درمان سرطان، ارزیابی پیشرفت بیماری و پایش عود |
| تکثیر ژن HER2/neu (ERBB2)، جهشها، بیان بیشازحد پروتئین | سرطان سینه، تخمدان، مثانه، پانکراس، ریه سلول غیرکوچک، معده و مری | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| جهش های ژن IDH1 و IDH2 | لوسمی میلوئید حاد، کلانژیوکارسینوما و گلیوما | مغز استخوان، بافت یا خون | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| ایمونوگلوبولینها | میلوما چندگانه و ماکروگلوبولینمی والدنستروم | خون و ادرار | برای کمک به تشخیص بیماری، ارزیابی پاسخ به درمان و بررسی عود |
| بازآرایی ژن IRF4 | لنفوم | تومور | برای کمک به تشخیص |
| جهش ژن JAK2 | انواع خاصی از لوسمی | خون و مغز استخوان | برای کمک به تشخیص |
| جهش ژن KRAS | سرطان کولورکتال و سرطان ریه سلول غیرکوچک | تومور، پلاسما | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| لاکتات دهیدروژناز | تومورهای سلولهای زایا، لنفوم لوسمی، ملانوما و نوروبلاستوما | خون | برای مرحلهبندی، پیشآگهی و پاسخ به درمان
|
| بیان ژن MYC | لنفوم، لوسمی | تومور | برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| جهش ژن MYD88 | لنفوم، ماکروگلوبولینمی والدنشتروم | تومور
| برای کمک به تشخیص و تعیین نوع درمان |
| میلوپراکسیداز (MPO) | لوسمی | خون | برای کمک به تشخیص |
| انولاز اختصاصی نورون (NSE) | سرطان ریه سلول کوچک و نوروبلاستوما | خون | برای کمک به تشخیص و ارزیابی پاسخ به درمان |
| فیوژن ژن NTRK | هر تومور توپُر
| تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان
|
| Nuclear matrix protein 22 | سرطان مثانه | ادرار | برای پایش پاسخ به درمان |
| PCA3 mRNA | سرطان پروستات | ادرار (جمعآوریشده پس از معاینه رکتوم دیجیتال) | تعیین نیاز به تکرار بیوپسی پس از بیوپسی منفی |
| جهش ژن PIK3CA | سرطان پستان، سرطان کولورکتال، سرطان ریه سلول غیرکوچک و سرطان تخمدان | تومور | برای ارزیابی روند احتمالی بیماری و تعیین مناسببودن درمان با درمانهای هدفمند خاص |
| ژن فیوژن PML/RARα | لوسمی پرومیلوسیتیک حاد (APL) | خون و مغز استخوان | تشخیص APL، پیشبینی پاسخ به درمان با اسید رتینوئیک تمام ترانس یا تری اکسید آرسنیک، ارزیابی اثربخشی درمان، پیشبینی زودهنگام عود |
| PD-L1 | سرطان ریه سلول غیرکوچک، سرطان سینه سهگانه منفی، سرطان کبد، سرطان معده، سرطان اتصال مری به معده، سرطان دهانه رحم، سرطان مثانه، سرطان سر و گردن و لنفوم هوچکین کلاسیک و سایر زیرگروههای لنفوم تهاجمی | تومور | کمک به تعیین نوع درمان |
| آنتیژن اختصاصی پروستات (PSA) | سرطان پروستات | خون | کمک به تشخیص، ارزیابی پاسخ به درمان و احتمال عود |
| اسید فسفاتاز پروستات (PAP) | سرطان پروستات متاستاتیک | خون | برای کمک به تشخیص کارسینومهای با تمایز ضعیف |
| ترکیبات و جهشهای ژن RET | سرطان تیروئید مدولاری، سرطان تیروئید و سرطان ریه سلول غیرکوچک | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان
|
| بازآرایی ژن ROS1
| سرطان ریه سلول غیرکوچک | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان
|
| 17-Gene signature (Oncotype DX GPS test) | سرطان پروستات | تومور | برای پیشبینی میزان تهاجمیبودن سرطان پروستات و کمک به مدیریت درمان |
| 70-Gene signature (Mammaprint) | سرطان سینه | تومور | برای ارزیابی ریسک عود
|
| محلول پپتیدهای مرتبط با مزوتلین (SMRP) | مزوتلیوما | خون | برای پایش پیشرفت یا عود |
| گیرنده سوماتوستاتین
| تومورهای نورواندوکرین که بر پانکراس یا دستگاه گوارش تأثیر میگذارند (GEP-NETs) | تومور (با تصویربرداری تشخیصی) | برای کمک به تعیین نوع درمان
|
| بازآرایی ژن گیرنده سلول T | لنفوم سلول T | مغز استخوان، بافت (مثلاً غدد لنفاوی) و خون | برای کمک به تشخیص و ارزیابی باقیمانده بیماری |
| ترمینال ترانسفراز (TdT) | لوسمی، لنفوم | تومور، خون | برای کمک به تشخیص |
| فعالیت آنزیم تیوپورین S-متیل ترانسفراز (TPMT) یا آزمایش ژنتیکی TPMT | لوسمی لنفوبلاستیک حاد | خون و سواب گونه | برای پیشبینی خطر سمیت شدید مغز استخوان (سرکوب مغز استخوان) با درمان تیوپورین |
| تیروگلوبولین | سرطان تیروئید | خون | برای ارزیابی پاسخ به درمان و بررسی عود |
| جهشهای ژن TP53 | لوسمی لنفوسیتی مزمن سلول B | خون | برای کمک به تعیین نوع درمان و پیشآگهی |
| بار جهش تومور (TMB) | تومورهای توپُر | تومور | برای کمک به تعیین نوع درمان |
| 21-Gene signature (Oncotype DX) | سرطان پستان | تومور | برای ارزیابی ریسک عود و کمک به برنامهریزی درمان |
| هموزیگوسیتی واریانت UGT1A1*28 | سرطان کولورکتال | سواب خون و گونه | برای پیشبینی سمیت ناشی از درمان با ایرینوتکان |
| کاتکولآمینهای ادرار: VMA و HVA | نوروبلاستوما | ادرار | برای کمک به تشخیص
|
| فعالکننده پلاسمینوژن اوروکیناز (uPA) و مهارکننده فعالکننده پلاسمینوژن (PAI-1) | سرطان پستان | تومور | برای تعیین میزان تهاجمیبودن سرطان و هدایت درمان |
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش تومور مارکر در تشخیص زودهنگام، بررسی روند درمان و پایش طولانیمدت سرطان به پزشکان کمک میکند. بااینحال، این آزمایش بهتنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و بهعنوان یک آزمایش تکمیلی در ترکیب با تصویربرداری، بیوپسی و ارزیابی بالینی به کار میرود. به یاد داشته باشید که تفسیر دقیق نتایج آزمایش تومور مارکر فقط برعهده پزشک است؛ بنابراین، نه با دیدن نتیجه مثبت بیدلیل مضطرب شوید و نه با دیدن نتیجه منفی، پیگیری پزشکی را رها کنید.
اگر میخواهید برای انجام آزمایش تومور مارکر اقدام کنید، سامانه دکتردکتر مسیر همواری را پیشروی شما قرار میدهد. در این پلتفرم، نهتنها به اطلاعات و آدرس معتبرترین آزمایشگاهها در شرایط مختلف دسترسی دارید، بلکه میتوانید از خدمات «آزمایش در محل» دکتردکتر نیز استفاده کنید. بهاینترتیب دیگر نیازی به مراجعه حضوری ندارید و میتوانید آزمایشات تومور مارکر شامل نمونهگیری خون و ادرار را در کمال آرامش، راحتی و با حفظ حریم خصوصی در منزل انجام دهید.
