کودکتان برای دیدن تخته چشم‌هایش را جمع می‌کند؟ ۵ علامتی که نباید نادیده بگیرید

همۀ بچه‌ها تختۀ کلاس درس را با یک کیفیت و به یک وضوح مشابه نمی‌بینند. بعضی از بچه‌ها گوشه چشم خود را چین می‌اندازند، سر را خم می‌کنند، هر دقیقه چشم خود را می‌مالند یا یک چشم را می‌پوشانند و فقط با چشم دیگر می‌بینند. همۀ اینها نشانه‌های مشکل در بینایی در کودکان هستند. این ضعف حتی هنگام مطالعه، نوشتن، نقاشی کشیدن یا کار با نمایشگر در رفتار کودک واضح است. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر از نشانه‌های ضعف بینایی در دانش‌آموزان و راهکارهای مراقبت از چشم در خانه و مدرسه صحبت خواهیم کرد. همراه ما باشید.

مهم‌ترین نشانه‌های ضعف بینایی در دانش‌آموزان چیست؟

ضعف بینایی در کودکان اغلب در رفتارها و عادت‌های به‌ظاهر طبیعی آنان پیداست. اگر کودک دلبندتان چشم‌ها را برای دیدن تخته تنگ می‌کند، مدام آنها را می‌مالد، بیش‌از‌حد به کتاب و صفحۀ نمایشگر نزدیک می‌شود، سر را کج می‌کند، یک چشم را می‌پوشاند و یا هنگام خواندن خطوط را گم می‌کند، باید بدانید که این موارد مهم‌ترین علائم ضعف چشم در کودکان هستند. 

جمع کردن یا تنگ کردن چشم‌ها

وقتی کودک با چشم‌های نیمه‌باز و گوشۀ چشم چین‌خورده به تخته نگاه می‌کند، ناخودآگاه درحال ایجاد روزنه‌ای خالی از تاریکی و تاری است. اگر فرزندتان هربار برای تماشای نقاط دور این حالت چشم را تکرار می‌کند، احتمال نزدیک‌بینی وجود دارد. این واضح‌ترین نشانه ضعیف شدن چشم کودک است.

مالیدن مداوم چشم‌ها

مالیدن چشم‌ها همیشه از خستگی و خواب‌آلودگی نیست، گاه چشم به‌دلیل فشار زیادی که برای تمرکز روی تصویر تحمل می‌کند، می‌سوزد و خسته و سنگین می‌شود. کودک با مالیدن چشم‌ها در واقع می‌کوشد این فشار را تسکین دهد.

نزدیک شدن بیش‌ازحد به کتاب یا صفحه نمایشگر

اگر فرزندتان موقع خواندن و نوشتن و نقاشی کشیدن صورتش را کاملا به صفحه کاغذ نزدیک می‌کند یا هنگام تماشای تلویزیون درست جلوی آن می‌نشیند، این رفتار به‌وضوح از ناتوانی چشم کودک در تشخیص جزئیات از فاصله استاندارد خبر می‌دهد.

کج کردن سر یا پوشاندن یک چشم

همیشه هر دو چشم باهم ضعیف یا مشکل‌دار نمی‌شوند، ممکن است یک چشم ضعیف‌تر یا دچار آستیگماتیسم و چشم دیگر کاملا سالم باشد. در این شرایط، کودک سر را زاویه‌دار نگه می‌دارد یا با دست جلوی یک چشم را می‌گیرد تا تصویر شفاف‌تری از چشم سالم‌تر دریافت کند.

گم کردن خطوط هنگام خواندن یا استفاده از انگشت

اگر فرزندتان همواره هنگام خواندن، خطوط را گم می‌کند، کلمات را جامی‌اندازد یا باید انگشتش را زیر کلمات بگذارد تا مسیر را گم نکند، ممکن است در تعقیب چشمی و هماهنگی عضلات چشم مشکل داشته باشد. این مسئله اغلب به‌اشتباه با کم‌توجهی یا عدم تمرکز اشتباه گرفته می‌شود.

بینایی ضعیف چگونه روی افت تحصیلی و تمرکز کودک تأثیر می‌گذارد؟

اگر ضعف بینایی دانش آموزان مانع آن شود که بچه‌ها تصویر شفافی از جهان اطراف خود به‌دست بیاورند، یادگیری به نبردی خسته‌کننده تبدیل می‌شود که دانش‌آموز دیر یا زود از آن دست می‌کشد. بخش عمده‌ای از آموزه‌های کلاس درس ازطریق مسیرهای بصری است؛ بنابراین کوچک‌ترین اختلال در بینایی، بی‌صدا بر عملکرد تحصیلی و رفتاری کودک سایه می‌اندازد.

ببینیم اینکه کودک تخته را نمی بیند، چطور در ادامه به افت تحصیلی او ختم خواهد شد.

خستگی مفرط مغز و کاهش آستانه تمرکز

تصور کنید قرار باشد چند ساعت به یک فیلم تار چشم بدوزید! آزاردهنده نیست؟ چشم‌ها و مغز کودک برای واضح کردن تصاویر تاری که روی تخته یا صفحه کتاب می‌بیند، ناچارند مداوم و با حداکثر توان کار کنند. این فشار مداوم باعث خستگی چشم و سردرد می‌شود. در نتیجه، انرژی مغز کودک قبل‌از زنگ اول تمام می‌شود و در باقی ساعات روز، نسبت به کلاس بی‌توجه، بی‌حوصله و حواس‌پرت خواهد بود.

کودکی که کلمات روی تخته را خوب نمی‌بیند، خیلی زود از فضای درس عقب می‌افتد، دست از تلاش می‌کشد، شروع به بی‌قراری می‌کند، با وسایلش ور می‌رود و حواس همکلاسی‌هایش را پرت می‌کند.

کندی در مهارت‌های پایه‌ای خواندن و نوشتن

ضعف بینایی در کودکان بر دو مهارت کلیدی در مدرسه اثر می‌گذارد:

• کودک در روان‌خوانی و درک مطلب دچار مشکل می‌شود؛ زیرا به‌جای تمرکز روی معنای کلمات، تمام انرژی خود را صرف تشخیص شکل حروف می‌کند. پس خطوط را گم می‌کند، کلمات را جامی‌اندازد و مجبور است یک جمله را چند بار بخواند.
• مشق نوشتن برای کودک دشوار می‌شود؛ زیرا انتقال اطلاعات از روی تخته به دفتر، نیازمند تغییر تمرکز سریع چشم از فاصله دور به نزدیک است. ضعف در این هماهنگی باعث می‌شود کودک کندتر از بقیه یا کلمات را اشتباه بنویسد.

سردرد کودک بعد از مدرسه همیشه از چشم است؟

سردرد کودک بعد از مدرسه و چشم مشکل‌دار او بی‌ارتباط به هم نیستند؛ اما این‌طور نیست که این سردرد همیشه ناشی از ضعف بینایی در کودکان باشد و هیچ علت دیگری نتوان برای آن یافت. در واقعیت، سردرد بعد از مدرسه دلایل متعددی دارد:

• کم‌آبی بدن: کوتاهی در نوشیدن آب در ساعات مدرسه یکی از شایع‌ترین دلایل سردرد بعداز مدرسه است؛
• افت قند یا گرسنگی: فاصله طولانی بین زنگ تغذیه تا ناهار یا نخوردن صبحانه کامل ممکن است دلیل سردرد نبض‌دار باشد؛
• استرس و فشار روانی: اضطراب ناشی از امتحانات، تکالیف یا مسائل مربوط به همکلاسی‌ها ممکن است باعث سردردهای تنشی شود.
• کم‌خوابی و خستگی: عدم تنظیم ساعت خواب در طول هفته و بیدار شدن زودهنگام یکی از دلایل سردرد بعداز مدرسه است؛
• کیفیت نامناسب هوای کلاس: تهویه ضعیف، گرمای بیش‌از‌حد یا شلوغی محیط کلاس برخی بچه‌ها را دچار سردرد می‌کند؛
• حملات میگرن: گاه علت سردرد شدیدی که با تهوع، حساسیت به نور یا صدا همراه است، چیزی جز میگرن نیست؛
• سینوزیت یا عفونت‌ ویروسی: عفونت و سرماخوردگی می‌توانند دلیل سردرد بعداز مدرسه باشند.

ضعف بینایی در کودکان ممکن است در قالب نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم ظاهر شود. اگر تفاوت این سه مفهوم را نمی‌دانید، این بخش را بادقت بخوانید.

نزدیک‌بینی

در نزدیک‌بینی، قرنیه بیش‌از‌حد انحنا دارد یا طول کره چشم بلندتر از حد طبیعی است. این مسئله باعث می‌شود نور به جای اینکه درست روی شبکیه بنشیند، در جلوی آن متمرکز شود.

کودک نزدیک‌بین اجسام نزدیک (مثل کتاب و تبلت) را شفاف و اجسام دور (مثل تخته کلاس یا تابلوی خیابان) را تار و نامشخص می‌بیند. این عارضه شایع‌ترین مشکل بینایی در سنین مدرسه است و معمولا با افزایش سن و رشد جسمانی کودک وخیم‌تر می‌شود.

دوربینی

در دوربینی شرایط دقیقا برعکس نزدیک‌بینی است؛ کره چشم کوتاه‌تر از حد استاندارد یا انحنای قرنیه کم است. در نتیجه، تصویر اجسام در پشت شبکیه تشکیل می‌شود.

کودکان دوربین برای دیدن اجسام دور مشکلی ندارند، اما برای تمرکز روی اجسام نزدیک (مثل خواندن کتاب یا نوشتن مشق) باید فشار زیادی به چشم‌ها وارد کنند. خیلی وقت‌ها دوربینی به‌مرور زمان و با رشد جسمانی کودک برطرف می‌شود؛ با‌این‌حال اگر شدید باشد، باعث خستگی زودرس، سردرد و حتی انحراف چشم‌ها خواهد شد.

آستیگماتیسم

آستیگماتیسم به‌معنای عدم تقارن و بی‌نظمی انحنای قرنیه یا عدسی چشم است. اگر چشم سالم را مثل توپ فوتبال گرد تصور کنیم، چشم آستیگمات شبیه به توپ آمریکایی و بیضی‌شکل است. این ناهمواری باعث می‌شود نور در چند نقطه مختلف شبکیه پخش شود؛ بنابراین کودک هم اجسام دور و هم اجسام نزدیک را تار، غیرشفاف و سایه‌دار می‌بیند.

کودکان آستیگمات معمولا برای دیدن جزئیات، سر خود را کج می‌کنند یا چشم‌ها را می‌کشند. در جدول زیر با تفاوت این سه مشکل چشم آشنا شوید.

چرا غربالگری بینایی دانش‌آموزان مهم است؟

غربالگری بینایی یک فرصت طلایی برای شناسایی مشکلاتی است که کودک هرگز درباره آنها شکایت نمی‌کند. با توجه به اینکه برخی مشکلات، به‌ویژه عوامل خطر آمبلیوپی، باید در سال‌های اولیهٔ زندگی شناسایی و درمان شوند، تشخیص به‌موقع مشکلاتی مثل تنبلی، انحراف خفیف یا عیوب انکساری جلوی ضعف بینایی دائمی و غیرقابل‌جبران در آینده را خواهد گرفت. علاوه‌بر این، شناسایی زودهنگام ضعف بینایی از افت تحصیلی کودک جلوگیری کرده و اجازه نمی‌دهد کودک «حواس‌پرت» یا «بی‌توجه» خطاب شود.

چه علائمی نیاز به معاینه سریع‌تر چشم کودکان دارند؟

اگر زمانی که کودک چشمانش را برای دیدن تنگ می‌کند دست‌به‌کار نشوید، دیر یا زود کار به علائمی می‌رسد که زنگ هشدار جدی‌تری هستند و باید به‌محض وقوع پیگیری شوند. همچنین گاهی اوقات ضعف بینایی در کودکان از همان ابتدا با این علائم آغاز می‌شود. درصورت مشاهده این نشانه‌ها فورا نوبت معاینه چشم کودکان را رزرو کنید:

• انحراف چشم (لوچی یا استرابیسم)؛ طوری‌که یک یا هر دو مردمک چشم به‌سمت داخل، خارج، بالا یا پایین می‌چرخند؛
• افتادگی پلک بالا به‌قدری که بخشی از مردمک چشم را بپوشاند؛
• لکه‌ای به رنگ سفید، خاکستری یا شیری مرکز چشم (مردمک) به‌ویژه در تصاویری که با فلش دوربین ثبت شده‌اند؛
• حرکات غیرطبیعی رفت‌وبرگشتی و لرزش مردمک چشم‌ها؛
• سوزش، قرمزی مداوم و اشک‌ریزی غیرعادی به‌دلیل حساسیت شدید به نور (فوتوفوبیا)؛
• دوبینی یا تاری دید ناگهانی.

راهکارهای ساده برای مراقبت از چشم کودکان در خانه و مدرسه 

با چند تغییر ساده در عادات روزمره کودک در محیط خانه و محیط می‌توانید کمک کنید فشار روی چشم‌ها به حداقل برسد و خطر بروز یا پیشرفت عیوب انکساری کاهش یابد. در ادامه به راهکارهای ساده برای مراقبت از چشم کودکان در خانه و مدرسه اشاره می‌کنیم.

رعایت قانون ۲۰-۲۰-۲۰ هنگام مطالعه و کار با صفحه‌نمایش

به کودک بیاموزید پس‌از هر ۲۰ دقیقه مطالعه یا استفاده از تبلت و موبایل، حداقل ۲۰ ثانیه به جسمی در فاصله ۲۰ فوت (حدود ۶ متر) نگاه کند. این کار عضلات مسئول تمرکز چشم را از حالت انقباض خارج کرده و به آنها استراحت می‌دهد.

فعالیت روزانه در فضای باز

تحقیقات نشان می‌دهند نور طبیعی خورشید و نگاه کردن به فواصل دور در فضای باز، ترشح دوپامین را در شبکیه افزایش داده و مانع از رشد طولی بیش از حد کره چشم می‌شود. این عادت خوب خطر ابتلا به نزدیک‌بینی را کمتر می‌کند.

تنظیم فاصله استاندارد و نور مناسب هنگام مطالعه

فاصله کتاب یا نمایشگر تا چشم کودک باید حدود ۳۵ تا ۴۰ سانتی‌متر باشد. همچنین کودک نباید در اتاق تاریک مطالعه کند؛ نور محیط باید متوازن باشد تا چشم هر لحظه وادار به انطباق و جداکردن متن از سایه‌ها نشود.

مدیریت زمان استفاده از نمایشگرها

استفاده پیوسته از تبلت و گوشی میزان پلک زدن کودک را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهد که منجر به خشکی، سوزش و خستگی چشم می‌شود. محدود کردن این زمان و تشویق کودک به پلک زدن ارادی برای جلوگیری از ضعف بینایی در کودکان بسیار مؤثر است.

جانمایی درست میز تحریر و نیمکت

در کلاس درس، زاویه دید کودک نسبت به تخته نباید خیلی تند یا از گوشه‌ها باشد. در خانه نیز ارتفاع مانیتور یا کتاب باید طوری تنظیم شود که نگاه کودک کمی رو به پایین باشد تا سطح کمتری از چشم در معرض هوای آزاد و خشکی قرار گیرد.

برنامه غذایی سرشار از ریزمغذی‌های مقوی چشم

گنجاندن خوراکی‌های سرشار از ویتامین A ،C ،E، روی و اسیدهای چرب امگا۳ به تقویت شبکیه و سلامت بافت‌های چشمی کمک می‌کند. هویج، سبزیجات برگ‌سبز، تخم‌مرغ، ماهی و مرکبات را در رژیم غذایی بچه‌ها بگنجانید.

کلام آخر دکتردکتر

خیلی وقت‌ها کودک نمی‌گوید «خوب نمی‌بینم»؛ چون خودش هم نمی‌داند دید طبیعی باید چطور باشد. ممکن است فقط چشم‌هایش را برای دیدن تخته جمع کند، کتاب را بیش‌ازحد نزدیک بیاورد یا هنگام خواندن زود خسته شود. همین نشانه‌های ساده می‌توانند اولین هشدارهای ضعف بینایی باشند. اگر چنین رفتارهایی را در فرزندتان می‌بینید، آنها را به‌حساب بی‌دقتی یا کم‌حوصلگی نگذارید و برای معاینه چشم اقدام کنید. اگر امکان مراجعه حضوری ندارید، می‌توانید از طریق دکتردکتر به‌صورت آنلاین با متخصص چشم مشورت کنید و درباره علائم کودک راهنمایی بگیرید.

سؤالات متداول

منابع

mayoclinic

cdc

aoa