یکی از رژیمهایی که در سالهای اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده، رژیم آب درمانی است. بااینحال، آب درمانی تنها به نوشیدن بیشتر آب محدود نمیشود و گاهی با محدودیتهای غذایی یا الگوهای خاصی از مصرف مایعات همراه است. اگرچه مصرف کافی آب برای حفظ سلامت بدن ضروری است، اما ادعاهای مطرحشده درباره تأثیر مستقیم آب درمانی بر کاهش وزن همواره مورد بحث متخصصان تغذیه بوده است. از سوی دیگر، اجرای نادرست این رژیم میتواند با عوارض و خطراتی همراه باشد. در این مقاله نحوه عملکرد رژیم آب درمانی، فواید احتمالی آن برای کاهش وزن، خطرات و محدودیتهای آن و همچنین نکاتی که پیش از شروع این روش باید بدانید را بررسی میکنیم.
رژیم آب درمانی چیست؟
روزه آب یا رژیم آب درمانی به این معناست که فرد هیچ غذا یا نوشیدنیای به جز آب مصرف نمیکند.
مدت زمان مشخص و ثابتی برای روزه آب وجود ندارد. بااینحال، افراد باید پیش از شروع روزه با پزشک یا کارشناس سلامت مشورت کنند تا مشخص شود چه مدت زمانی برای آنها ایمن و مناسب است. بیشتر برنامههای روزهداری توصیه میکنند که افراد بیش از ۲۴ ساعت در هر نوبت روزه نگیرند.
در طول تاریخ، مردم به دلایل معنوی یا مذهبی روزه میگرفتند. اما در سالهای اخیر، روزهداری بهعنوان روشی برای ارتقای سلامت عمومی نیز مورد توجه قرار گرفته است. افراد از روزه برای کمک به کاهش وزن، افزایش طول عمر و بهبود برخی مشکلات سلامتی استفاده میکنند.
چندین مطالعه نشان دادهاند که از میان انواع رژیم های لاغری روزه آب ممکن است با برخی فواید قابلتوجه برای سلامتی همراه باشد؛ از جمله کاهش خطر ابتلا به بعضی سرطانها، بیماریهای قلبی و دیابت. روزه آب همچنین ممکن است به فرایندی به نام اتوفاژی (خودخواری سلولی) نیز کمک کند. در این فرایند، بدن بخشهای قدیمی سلولها را که ممکن است بالقوه مضر یا خطرناک باشند، تجزیه و بازیافت میکند. اتوفاژی میتواند در بهبود برخی شرایط نقش داشته باشد، از جمله:
- اختلالات متابولیک؛
- بیماریهای تخریبکننده عصبی مانند بیماری هانتینگتون؛
- سرطانها؛
- بیماریهای عفونی.
برخی رژیمهای محبوب مانند رژیم پاکسازی لیمو (Lemon Detox Cleanse) بر پایه اصول روزه آب طراحی شدهاند. در این رژیم تنها مجاز هستید چند بار در روز و حداکثر تا ۷ روز، مخلوطی از آبلیمو، آب، شربت افرا و فلفل کاین مصرف کنید.
با این حال، روزه آب با خطرات متعددی همراه است و اگر برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است بسیار خطرناک باشد.
چگونه رژیم آب درمانی بگیریم؟
هیچ دستورالعمل علمی مشخصی برای نحوه شروع رژیم آب درمانی یا روزه آب وجود ندارد.
اگر تاکنون روزه آب یا رژیم آب درمانی نگرفتهاید، بهتر است ۳ تا ۴ روز پیش از شروع، بدن خود را برای نداشتن غذا آماده کنید. برای این کار میتوانید حجم وعدههای غذایی را بهتدریج کاهش دهید یا بخشی از روز را روزه بگیرید.
دوره روزه آب (۲۴ تا ۷۲ ساعت)
در طول روزه آب، مجاز به خوردن یا نوشیدن هیچ چیز به جز آب نیستید. بیشتر افراد در طول این دوره روزانه ۲ تا ۳ لیتر آب مینوشند.
مدت زمان رژیم آب درمانی معمولاً بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت است. به دلیل خطرات احتمالی برای سلامتی، نباید بیش از این مدت بدون نظارت پزشکی روزه آب بگیرید.
برخی افراد ممکن است در طول این دوره احساس ضعف یا سرگیجه داشته باشند. به همین دلیل توصیه میشود از رانندگی یا کار با ماشینآلات سنگین خودداری کنند تا خطر بروز حادثه کاهش یابد.
دوره پس از روزه (۱ تا ۳ روز)
پس از پایان روزه آب، باید در برابر تمایل به خوردن یک وعده غذایی حجیم مقاومت کنید. زیرا مصرف مقدار زیادی غذا بلافاصله پس از رژیم آب درمانی ممکن است باعث بروز علائم ناخوشایند شود.
بهتر است روزه خود را با اسموتی یا وعدههای غذایی سبک و کمحجم باز کنید. سپس با توجه به وضعیت بدن، بهتدریج وعدههای بزرگتر را در طول روز وارد برنامه غذایی خود کنید.
مرحله پس از روزه، بهویژه پس از روزههای طولانیتر، اهمیت زیادی دارد. دلیل آن خطر ابتلا به «سندرم تغذیه مجدد» (Refeeding Syndrome) است؛ وضعیتی بالقوه خطرناک که در آن سطح مایعات و الکترولیتهای بدن بهسرعت تغییر میکند.
این مرحله معمولاً یک روز طول میکشد، اما افرادی که ۳ روز یا بیشتر روزه گرفتهاند، ممکن است تا ۳ روز زمان نیاز داشته باشند تا بتوانند بدون ناراحتی وعدههای غذایی بزرگتر مصرف کنند.
انواع رژیم آب درمانی
دورههای روزه آب میتوانند از ۲ روز تا ۴۱ روز متغیر باشند، اما میانگین مدت آنها حدود ۷ روز است. بسته به طول مدت روزه، رژیم آب درمانی به انواع مختلفی تقسیم میشود، مانند:
- رژیم آب درمانی ۳ روزه؛
- رژیم اب درمانی ۷ روزه؛
- رژیم آب درمانی ۴۰ روزه.
در برخی انواع این رژیم، شرکتکنندگان مجاز هستند روزانه مقدار کمی غذای مایع مانند آبمیوه یا سوپ سبزیجات مصرف کنند. ممکن است این رژیم با رژیم مایعات همراه شود.
همانطور که گفتیم روزه بیش از ۷۲ ساعت ممکن است با خطرات جدی همراه باشد. بدون مشورت با پزشک روزه آب نگیرید. برای این منظور متخصصان دکتردکتر در خدمت شما هستند.
رژیم آب درمانی چگونه باعث کاهش وزن میشود؟
مانند سایر انواع روزهداری، لاغری با رژیم آب درمانی نیز ممکن است، اما این روش با خطرات قابلتوجهی همراه است. روزه آب یا رژیم آب درمانی برای کاهش وزن ممکن است از چند مسیر مختلف اثربخش باشد:
- ایجاد کسری کالری شدید؛
- کاهش ذخایر گلیکوژن و آب بدن؛
- افزایش استفاده از چربیهای ذخیرهشده؛
- کاهش سطح انسولین؛
- کاهش موقتی وزن بدن.
روزه آب معمولاً باعث کاهش سریع وزن در کوتاهمدت میشود، اما بخشی از این کاهش وزن مربوط به آب بدن و گاهی توده عضلانی است. به همین دلیل پس از بازگشت به الگوی غذایی عادی، بخشی از وزن ازدسترفته ممکن است دوباره برگردد.
نکته مهم این است که کاهش وزن سریع در روزه آب لزوماً به معنای چربیسوزی بیشتر نیست. بسیاری از متخصصان معتقدند روشهای متعادلتر مانند کاهش کالری دریافتی، رژیم غذایی سالم و روزهداری متناوب برای کاهش وزن پایدار و حفظ توده عضلانی گزینههای مناسبتری هستند.
فواید احتمالی رژیم آب درمانی
مطالعات انسانی و حیوانی، روزه آب یا رژیم آب درمانی را با چندین فایده احتمالی برای سلامتی مرتبط دانستهاند.
۱. ممکن است اتوفاژی را تقویت کند
اتوفاژی فرایندی است که در آن بخشهای قدیمی و فرسوده سلولها تجزیه و بازیافت میشوند.
چندین مطالعه حیوانی نشان دادهاند که اتوفاژی میتواند در برابر بیماریهایی مانند سرطان، آلزایمر و بیماریهای قلبی نقش محافظتی داشته باشد. مثلاً، این فرایند ممکن است از تجمع بخشهای آسیبدیده سلولها جلوگیری کند؛ عاملی که با افزایش خطر برخی سرطانها مرتبط است و میتواند به مهار رشد سلولهای سرطانی کمک کند.
مطالعات حیوانی بهطور مداوم نشان دادهاند که رژیم آب درمانی باعث افزایش اتوفاژی میشود و حتی ممکن است به افزایش طول عمر کمک کند. بااینحال، مطالعات انسانی در این زمینه بسیار محدود است و هنوز برای توصیه قطعی روزه آب با هدف تقویت اتوفاژی، به پژوهشهای بیشتری نیاز داریم.
۲. ممکن است به کاهش فشار خون کمک کند
پژوهشها نشان میدهند که روزههای آب طولانیتر و تحت نظارت پزشکی ممکن است به کاهش فشار خون در افراد مبتلا به فشار خون بالا کمک کنند. در مطالعهای روی ۴۸ فرد دارای اضافهوزن یا چاقی، روزه آب بهمدت میانگین ۱۷ روز و تحت نظارت پزشکی باعث کاهش فشار خون سیستولیک شد.
همچنین این روش با بهبود سطح کلسترول LDL (کلسترول بد) و کاهش التهاب همراه بود. مروری دیگر نیز نتیجه گرفت که رژیم آب درمانی میتواند فشار خون و وزن بدن را در افراد مبتلا به فشار خون بالا بهطور قابلتوجهی کاهش دهد.
با این حال، برای بررسی اثر روزههای کوتاهمدت (۲۴ تا ۷۲ ساعت) بر فشار خون، تحقیقات بیشتری لازم است.
۳. ممکن است حساسیت به انسولین و لپتین را تقویت کند
انسولین و لپتین دو هورمون مهم در تنظیم متابولیسم هستند. انسولین به ذخیره مواد مغذی در بدن کمک میکند و لپتین پیام سیری را به مغز منتقل میکند. برخی مطالعات نشان دادهاند که روزه آب میتواند حساسیت بدن به این دو هورمون را افزایش دهد؛ یعنی بدن آنها را مؤثرتر به کار میگیرد.
مثلاً، افزایش حساسیت به انسولین میتواند به کنترل بهتر قند خون کمک کند، و افزایش حساسیت به لپتین ممکن است پردازش پیامهای گرسنگی و سیری را بهبود و در نتیجه خطر چاقی را کاهش دهد.
۴. ممکن است خطر برخی بیماریهای مزمن را کاهش دهد
شواهدی وجود دارد که روزه آب ممکن است برخی عوامل خطر بیماریهای مزمن مانند دیابت، سرطان و بیماریهای قلبی را کاهش دهد.
در مطالعهای در سال ۲۰۱۳، ۳۰ فرد سالم بهمدت ۲۴ ساعت روزه آب گرفتند. پس از روزه، سطح تریگلیسرید خون آنها بهطور معناداری کاهش یافت؛ عاملی که با بیماری قلبی مرتبط است.
برخی تحقیقات همچنین نشان میدهند که رژیم آب درمانی ممکن است از قلب در برابر آسیب ناشی از رادیکالهای آزاد محافظت کند. رادیکالهای آزاد مولکولهای ناپایداری هستند که میتوانند به سلولها آسیب برسانند و در بسیاری از بیماریهای مزمن نقش دارند.
علاوه بر این، مطالعات حیوانی و انسانی نشان دادهاند که روزه آب میتواند فعالیت ژنهایی را که به رشد سلولهای سرطانی کمک میکنند کاهش دهد و حتی اثر شیمیدرمانی را تقویت کند. بااینحال، تعداد مطالعات انسانی هنوز محدود است و برای نتیجهگیری قطعی به پژوهشهای بیشتری نیاز داریم.
عوارض و خطرات رژیم فقط آب
با وجود برخی فواید احتمالی، روزه آب میتواند با خطرات جدی برای سلامتی همراه باشد.
۱. فقط چربی از دست نمیدهید
از آنجا که رژیم آب درمانی مصرف کالری را بهشدت محدود میکند، معمولاً باعث کاهش سریع وزن میشود. اما بخش زیادی از وزن اولیه از دسترفته ممکن است ناشی از آب بدن، ذخایر کربوهیدرات و حتی مقداری از توده عضلانی باشد، نه صرفاً چربی.
۲. ممکن است دچار کمآبی شوید
اگرچه عجیب به نظر میرسد، روزه آب میتواند باعث کمآبی بدن شود. حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از آب روزانه ما از طریق غذاها تأمین میشود. اگر فقط آب بنوشید اما غذا نخورید، ممکن است مجموع دریافت آب بدن کافی نباشد.
علائم کمآبی شامل سرگیجه، تهوع، سردرد، یبوست، افت فشار خون و کاهش تمرکز و انرژی است. برای پیشگیری، ممکن است لازم باشد بیش از حالت عادی آب بنوشید.
۳. ممکن است دچار افت فشار خون وضعیتی شوید
کمآبی ناشی از رژیم آب درمانی میتواند به «افت فشار خون وضعیتی» یا «ارتواستاتیک» منجر شود؛ یعنی فشار خون هنگام بلند شدن ناگهانی کاهش مییابد. این وضعیت میتواند باعث سرگیجه، سبکی سر و حتی غش شود.
اگر چنین علائمی دارید، باید از رانندگی و کار با ماشینآلات سنگین خودداری کنید، زیرا خطر حادثه افزایش مییابد.
۴. ممکن است برخی بیماریها را تشدید کند
روزه آب ممکن است برخی شرایط پزشکی را بدتر کند. افراد زیر نباید بدون مشورت پزشک روزه آب بگیرند:
- مبتلایان به نقرس: روزه آب میتواند تولید اسید اوریک را افزایش دهد و خطر حملات نقرس را بیشتر کند.
- افراد مبتلا به اختلالات خوردن: شواهدی وجود دارد که روزهداری میتواند رفتارهای ناسالم غذایی را در برخی افراد تشدید کند.
چه کسانی نباید رژیم آب درمانی انجام دهند؟
برای روزه آب دستورالعمل قطعی و یکسانی وجود ندارد، اما برخی افراد بهتر است از انجام آن خودداری کنند یا فقط تحت نظر پزشک آن را انجام دهند. این افراد شامل موارد زیر هستند:
- کودکان و نوجوانان؛
- افراد بالای ۷۵ سال؛
- زنان باردار یا شیرده؛
- افراد مبتلا به نقرس، دیابت نوع ۱ و نوع ۲؛
- افراد مبتلا به اختلالات خوردن مانند بیاشتهایی عصبی یا پرخوری عصبی.
این گروهها به دلیل نیازهای تغذیهای ویژه یا خطر بیشتر عوارض، نباید بدون مشورت و نظارت تخصصی وارد دورههای روزه آب شوند.
رژیم آب درمانی چند روز مجاز است؟
در بسیاری از مطالعات، شرکتکنندگان علاوه بر روزهداری، مراقبتهای تکمیلی نیز دریافت میکنند. مثلاً، ممکن است برای پاکسازی روده از تنقیه استفاده شود، زیرا روزه طولانی الگوی طبیعی دفع را تغییر میدهد. گاهی نیز افراد در مراکز سلامت یا اسپا اقامت دارند و خدماتی مانند ماساژ دریافت میکنند. به عبارت دیگر، این افراد معمولاً در شرایط کنترلشده و تحت نظارت هستند و بهتنهایی در خانه روزه نمیگیرند.
در برخی مطالعات کنترلشده درباره روزه آب، شرکتکنندگان روزانه ۲ تا ۳ لیتر آب مصرف میکنند که بیشتر از میزان معمول توصیهشده برای دریافت روزانه آب است. با وجود اینکه بیشتر این افراد جوان و سالم بوده و بیماری زمینهای کلیوی نداشتهاند، باز هم دچار اختلالات متابولیک مختلفی شدهاند. اگر این اختلالات تشخیص داده نشوند، ممکن است به عوارض جدی عصبی منجر شوند و اگر درمان نشوند، حتی ممکن است مرگبار باشند.»
بنا بر نظر اغلب پژوهشگران تغذیه، رژیم آب درمانی فقط برای یک روز (روشی که با نام «روزه یکروزدرمیان با کالری صفر» شناخته میشود) ممکن است برای برخی افراد انجامپذیر باشد؛ با تأکید بر اینکه پیش از شروع آن باید با پزشک مشورت شود. با این حال، کارشناسان روزههای آب چندروزه را توصیه نمیکنند.
آیا کاهش وزن با آب درمانی پایدار است؟
حقیقت این است که لاغری با رژیم آب درمانی معمولاً برگشتپذیر است. بخش زیادی از کاهش وزن ثبتشده روی ترازو دوباره برمیگردد و این کاملاً طبیعی است.
پس از اینکه دوباره غذا خوردن را شروع میکنید، تقریباً بلافاصله ۳ اتفاق در بدن میافتد. نخست، ذخایر گلیکوژن دوباره پر میشوند. از آنجا که هر گرم گلیکوژن حدود ۳ گرم آب را در خود نگه میدارد، معمولاً طی چند روز اول بین ۱ تا ۲ کیلوگرم از وزن آب بدن بازمیگردد. دوم، سدیم موجود در غذاها باعث میشود کلیهها مایعات بیشتری را در بدن حفظ کنند. سوم، دستگاه گوارش دوباره با غذا پر میشود و حتی یک وعده غذایی نسبتاً سبک نیز میتواند حدود ۰٬۵ تا ۱ کیلوگرم به وزن محتویات روده اضافه کند.
بنابراین اگر در طول روزه ۳ روزه حدود ۲ تا ۲٬۵ کیلوگرم وزن کم کرده باشید، طبیعی است که حدود ۱٬۵ تا ۲ کیلوگرم از آن در هفته اول بازگردد. این به معنای «بازگشت چربی» نیست؛ بلکه بدن در حال بازیابی سطح طبیعی آب و ذخایر انرژی خود است. چربی واقعی که از دست دادهاید (حدود ۲۵۰ گرم تا ۷۰۰ گرم) معمولاً تازمانیکه پس از پایان رژیم آب درمانی پرخوری نکنید، از دسترفته باقی میماند.
مروری بر مطالعات روزه آب طولانیمدت که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد نشان داد ۳ تا ۴ ماه پس از پایان روزه، برخی بهبودهای متابولیک مانند افزایش حساسیت به انسولین و کاهش فشار خون به سطح اولیه خود بازگشته بودند؛ حتی در افرادی که کاهش وزن خود را حفظ کرده بودند.
جایگزینهای سالمتر برای کاهش وزن
روزهداری متناوب (Intermittent Fasting) که در آن فرد طی یک بازه ۸ساعته در روز بهطور معمول غذا مصرف میکند و در ساعات باقیمانده فقط آب مینوشد، بهمراتب ایمنتر از این است که چندین روز متوالی فقط آب مصرف شود.
اگر هدف فرد کاهش چربی بدن و در عین حال حفظ بخش زیادی از توده عضلانی باشد، منطقیتر است که از روزهداری متناوب استفاده کند. افرادی که روزهداری متناوب را دنبال میکنند معمولاً بهطور طبیعی حدود ۵۰۰ کالری کمتر در روز دریافت میکنند و در نتیجه بهطور متوسط هفتهای حدود ۰٬۵ تا ۱ کیلوگرم وزن کم میکنند.
برخی کارشناسان معتقدند روزه آب نباید به افراد سالم و بهویژه کسانی که بیماری کلیوی شناختهشده دارند، توصیه شود. این کار نهتنها میتواند خطرناک باشد، بلکه در مواردی ممکن است به مرگ منجر شود.
اگرچه برخی متخصصان تغذیه فواید احتمالی روزه آب کوتاهمدت را با عنوان سمزدایی یا پاکسازی بدن مطرح کردهاند، اما پیامدهای این روش که با هدف بهبود سلامت، کاهش التهاب و افزایش طول عمر انجام میشود، در برخی موارد میتواند بسیار خطرناک و حتی مرگبار باشد.
کلام آخر دکتردکتر
رژیم آب درمانی یا روزه آب با ایجاد کسری شدید کالری، مصرف ذخایر گلیکوژن و در ادامه استفاده از چربیهای ذخیرهشده میتواند منجر به کاهش وزن شود. بااینحال، بخش قابلتوجهی از کاهش وزن اولیه معمولاً ناشی از از دست رفتن آب بدن و ذخایر کربوهیدرات است و نه صرفاً کاهش چربی. باوجود برخی فواید احتمالی، شواهد علمی درباره اثرات بلندمدت و ایمنی این رژیم در انسان هنوز محدود است. همچنین مطالعات نشان میدهند که روزه آب ممکن است با عوارضی مانند کمآبی، افت فشار خون، سرگیجه، از دست دادن توده عضلانی و حتی اختلالات متابولیک همراه باشد. بههمین دلیل، متخصصان معمولاً این روش را برای عموم افراد توصیه نمیکنند و آن را در مقایسه با الگوهای پایدارتر مانند روزهداری متناوب یا رژیمهای غذایی متعادل، گزینهای پرریسکتر میدانند. موفقیت در کاهش وزن پایدار بیشتر به اصلاح سبک زندگی، تغذیه اصولی و تداوم در عادات سالم وابسته است تا روشهای کوتاهمدت و محدودکننده. برای این منظور میتوانید در چند گام ساده در دکتردکتر از متخصص وقت مشاوره آنلاین یا حضوری بگیرید.
