بیماری التهابی ریه حساس؛ علت، علائم و راه‌های پیشگیری

بیماری التهابی ریه حساس یا پنومونیت حساسیتی نوعی التهاب ریه است که در اثر واکنش سیستم ایمنی به استنشاق مکرر برخی مواد موجود در محیط ایجاد می‌شود. تماس طولانی‌مدت با موادی مانند گردوغبارهای آلی، کپک، پرندگان و برخی مواد شیمیایی می‌تواند در افراد حساس باعث التهاب و آسیب بافت ریه شود. این بیماری ممکن است با علائمی مانند سرفه خشک، تنگی نفس، خستگی و تب همراه باشد و در صورت تداوم تماس با عامل محرک، به آسیب دائمی ریه منجر شود. در این مقاله با علت‌ها، علائم، روش‌های تشخیص، درمان و راه‌های پیشگیری از بیماری التهابی ریه حساس آشنا می‌شویم.

بیماری التهابی ریه حساس چیست؟

بیماری التهابی ریه حساس یا بیماری التهاب ریه ناشی از ازدیاد حساسیت ((Hypersensitivity pneumonitis (HP) که با نام  آلوئولیت حساسیتی خارجی (extrinsic allergic alveolitis) هم شناخته می‌شود، یک سندروم التهابی در ریه‌ها بوده که به دلیل استنشاق مکرر عوامل آنتی‌ژنیک موجود در محیط به وجود می‌آید.

این سندروم از نظر شدت، تظاهرات بالینی، نوع عامل تحریک کننده و شدت در معرض عوامل خارجی بودن دارای انواع مختلفی است. در بسیاری از موارد اگر عوامل خارجی ایجادکننده‌ بیماری به سرعت تشخیص داده شوند و بیمار در معرض آن‌ها قرار نگیرد، بیماری التهابی ریه حساس بهبود خواهد یافت. علاوه بر این پیش آگهی (prognosis) هم در این مورد بسیار کارساز خواهد بود.

زمانی که فرد با برخی از عوامل خارجی در محیط برخورد کرده و آنها را استشمام کند، این اختلال خود را نشان خواهد داد. این عوامل خارجی دستگاه ایمنی را تحریک کرده و باعث التهاب کوتاه‌مدت یا بلندمدت بافت ریه موسوم به اینتراستیشیوم (interstitium) خواهند شد.

التهاب ریه مانع از کارکرد درست ریه‌ها شده و در مواردی حتی به آن‌ها آسیب هم وارد می‌کند. در صورت تشخیص، امکان درمان برخی از انواع بیماری التهابی ریه حساس وجود خواهد داشت. برای درمان به فرد توصیه می‌شود که خود را در معرض برخی عوامل خارجی محیطی قرار ندهد. در مواردی هم برای برطرف کردن التهاب درمان دارویی تجویز می‌شود و فرد باید داروهایی از دسته  کورتیکواستروئیدها (Corticosteroids) یا کورتونی مصرف کند. 

اگر این اختلال درمان نشود یا اینکه به خوبی کنترل نشود، التهاب مزمن رخ می‌دهد و در نهایت باعث ایجاد جراحت‌های دائمی در بافت ریه و از کار افتادن آن خواهد شد. 

علت بیماری التهابی ریه حساس

بیماری التهابی ریه حساس زمانی ایجاد می‌شود که سیستم ایمنی در واکنش به استنشاق مکرر برخی مواد موجود در محیط، باعث التهاب بافت ریه شود. بیش از ۳۰۰ عامل شناخته‌شده می‌توانند محرک این بیماری باشند.  دارنده تخصص ریه می‌تواند در تشخیص علت بیماری به شما کمک کند.

باکتری‌ها و مایکوباکتری‌ها

برخی باکتری‌ها می‌توانند به‌عنوان محرک بیماری التهابی ریه حساس عمل کنند. برای مثال، تماس با بخار آب آلوده به باکتری یا سیستم‌های مرطوب‌کننده و تهویه نامناسب ممکن است باعث واکنش التهابی ریه در افراد حساس شود. 

قارچ‌ها و کپک‌ها

استنشاق مکرر قارچ‌ها و کپک‌ها، به‌ویژه در محیط‌های مرطوب، می‌تواند باعث تحریک سیستم ایمنی و التهاب ریه شود. کپک موجود در یونجه، کاه و غلات یا سیستم‌های مرطوب‌کننده و تهویه از محرک‌های شناخته‌شده این بیماری هستند. 

پروتئین‌های حیوانی و گیاهی

برخی پروتئین‌های موجود در پر، فضولات و سایر مواد حیوانی یا گیاهی می‌توانند بیماری التهابی ریه حساس ایجاد کنند. تماس مکرر با پرندگان، فضولات آنها یا برخی محصولات گیاهی، به‌ویژه در محیط‌های شغلی، از عوامل شناخته‌شده این بیماری است. 

مواد شیمیایی و فلزات

قرار گرفتن مکرر در معرض برخی مواد شیمیایی و فلزات نیز می‌تواند باعث واکنش ایمنی و التهاب ریه شود. احتمال بروز بیماری در مشاغلی که فرد به‌طور مداوم با این مواد سروکار دارد، بیشتر است؛ به‌ویژه در صورت رعایت نکردن اقدامات محافظتی.

این عوامل خارجی در چه محیط‌‌ها و موادی یافت می‌شوند؟

• پوست بدن حیوانات 
• کولرها، دستگاه‌های تهویه و مرطوب‌کننده‌ هوا
• فضولات و پر پرندگان 
• مواد غذایی آلوده مانند پنیر، انگور، جو و نیشکر آلوده 
• تولیدات و مواد صنعتی آلوده مانند پوشش استفاده شده برای سوسیس و کالباس و چوب پنبه‌ آلوده 
• سطوح فلزی آلوده 
• گرد و خاک ناشی از بریدن چوب 
• یونچه و علوفه‌ خشک مصرفی توسط حیوانات 
• حوضچه‌های آب گرم 

از آن‌جایی که عوامل خارجی متعددی باعث بروز بیماری التهابی ریه حساس می‌شوند، پزشکان در ابتدا تصور می‌کردند که با بیماری‌های ریه متعددی رو‌به‌رو هستند. بعد از پژوهش‌های صورت گرفته، دانشمندان دریافتند که این بیماری را عوامل خارجی مختلفی به وجود می‌آورد. 

چرا تنها برخی افراد به بیماری التهابی ریه حساس مبتلا می‌شوند؟

دستگاه ایمنی افراد مبتلا به بیماری التهابی ریه حساس به برخی از عوامل خارجی شدیدتر از افراد معمولی واکنش نشان می‌دهد. اختلاف در سیستم ایمنی بدن انسان در افراد مختلف پاسخ روشنی به این سوال است. 

چه کسانی بیشتر در معرض خطر ابتلا به بیماری التهابی ریه حساس هستند؟

عوامل مشخصی هم‌چون سن، محیط شغلی، سابقه‌ خانوادگی و ژنتیک، شیوه زندگی و جنسیت در افزایش خطر ابتلا به بیماری التهابی ریه حساس موثراند.

• سن: این بیماری همه افراد با سنین مختلف را درگیر می‌کند، ولی نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که بیش‌تر افراد مبتلا به این بیماری افراد 50 تا 55 ساله هستند. علاوه بر این، بیماری در کودکان هم شایع است.

• محیط کاری: کشاورزان، دامداران، مرغداران، کارکنان شرکت‌های لبنی و نجارها بیش‌تر از سایر افراد به صورت مداوم در معرض عوامل خارجی و در نهایت ابتلا به بیماری التهابی ریه حساس قرار دارند. افرادی که از پرنده‌ها به عنوان حیوان خانگی در منزل نگه داری می‌کنند هم در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. 

• ژنتیک و سابقه خانوادگی: برخی از افراد به صورت ژنتیکی سیستم ایمنی حساس‌تری دارند، این افراد بعد از قرار گرفتن در معرض عوامل خارجی، بیش‌تر از سایرین به بیماری التهابی ریه حساس دچار خواهند شد. در حال حاضر پژوهشگران در حال کار بر روی نقشه‌ ژنی پروتئین‌های سیستم ایمنی هستند. به دست آوردن اطلاعات کافی در مورد تفاوت این پروتئین‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند تا درک بهتری از این بیماری داشته باشند. 

• شیوه‌ی زندگی: سیگار کشیدن خطر ابتلا به بیماری التهابی ریه حساس را افزایش نمی‌دهد، با این همه سیگار کشیدن منجر به وخیم‌تر شدن بیماری التهابی ریه حساس مزمن خواهد شد و در ادامه مشکلات بیش‌تری را برای فرد به وجود خواهد آورد. بنابراین متخصص ریه به فرد مبتلا توصیه می‌کند که سیگار را ترک کند. 

• جنسیت: با وجود اینکه زنان و مردان هر دو می‌توانند به این بیماری دچار شوند، نتایج تحقیقات حاکی از بالاتر بودن آمار زنان مبتلا به این بیماری است. 

نشانه‌ها و علائم بیماری التهابی ریه حساس

بر حسب این‌که فرد از چه زمانی به بیماری التهابی ریه حساس مبتلا شده و شدت علائم بیماری چه‌قدر است، این بیماری را در سه نوع مختلف دسته‌بندی کرده‌اند. 

ریه حساس حاد

این نوع از بیماری در عین حال که شدید است، مدت کوتاهی نیز به طول می‎انجامد. در این حالت درست مثل این است که فرد به آنفولانزا مبتلا شده و درست زمانی رخ می‌دهد که فرد در معرض گرد و خاک زیادی قرار گرفته است.

اگر فرد دیگر در معرض گرد و خاک قرار نداشته باشد، علائم این بیماری ظرف چند روز از بین می‌روند. علائم نوع حاد بیماری التهابی ریه حساس شامل این موارد است:

• سرفه،
• تنگی نفس،
• حس سنگینی در قفسه سینه،
• تب،
• احساس سرما،
• تعریق و خستگی.

این علائم بین 12 ساعت تا چند روز در فرد وجود خواهند داشت. 

ریه حساس نیمه حاد

اگر فرد مدت زمان کمتری در معرض آلودگی‌ها و عوامل خارجی باشد این حالت از بیماری رخ خواهد داد. علائم بیماری با تب شروع خواهد شد و بعد از آن فرد از تنگی نفس، خستگی و سرفه شکایت خواهد کرد. این نوع از بیماری التهابی ریه حساس به مرور زمان شدت خواهد گرفت. 

ریه حساس مزمن

این نوع از بیماری مدت زیادتری زندگی فرد را مختل می‌کند و زمانی اتفاق می‌افتد که فرد مدت زیادی به صورت مداوم در معرض عوامل خارجی قرار دارد. علائمی که برای نوع حاد بیماری گفته شد به علاوه‌ کاهش وزن در نوع مزمن بیماری التهابی ریه حساس هم وجود دارد که به مرور زمان بدتر خواهد شد. این نوع از بیماری منجر به ایجاد جراحت‌ها و زخم‌های دائمی در ریه خواهد شد. 

تشخیص بیماری التهابی ریه حساس

برای تشخیص بیماری التهابی ریه حساس پزشک سابقه‌ بیمار را بررسی می‌کند. پزشک از بیمار می‌خواهد که به او بگوید آیا در معرض عوامل خارجی قرار داشته است یا خیر. بعد از آن پزشک ممکن است چندین آزمایش انجام داده و تشخیص قطعی دهد. برای این کار پزشک می‌تواند از آزمایش خون، برونکوسکوپی، سی‌تی اسکن، تست چالش دم (Inhalation challenge tests)، نمونه‌برداری از ریه، تست عملکرد ریه، رادیولوژی سینه و تست (پرسپتین) استفاده کند. 

پزشک برای تشخیص بیماری التهابی ریه حساس اقدامات زیر را انجام می‌دهد.

۱. شرح حال

پزشک با سؤال کردن و بررسی تاریخچه پزشکی شما سعی می‌کند بفهمد که آیا قبلاً در برخورد با یک ماده دچار علایم بیماری شده‌اید و همچنین پزشک سعی می‌کند با شرح حال گیری از شما حاد، تحت حاد و مزمن بودن بیماری شما را تشخیص دهد.

۲. معاینه فیزیکی

پزشک با معاینه و سمع ریه‌ها می‌تواند صداهای غیرطبیعی مانند رال یا کراکل را شناسایی کند. وجود این صداها ممکن است نشان‌دهنده التهاب یا تجمع مایع در بافت ریه باشد.

۳. آزمایش خون

آزمایش خون می‌تواند برای بررسی شواهد التهاب و واکنش سیستم ایمنی انجام شود. در برخی افراد، افزایش گلبول‌های سفید و برخی سلول‌ها یا فاکتورهای ایمنی مشاهده می‌شود و به تشخیص کمک می‌کند.

۴. برونکو آلوئولار لاواژ

در این روش مایعی از ریه فرد مشکوک به بیماری گرفته می‌شود و تحت آزمایش قرار می‌گیرد. سطوح بالای گلبول‌های سفید و سلول‌های ایمنی نشان‌دهنده بیماری التهابی ریه حساس است.

۵. سی‌تی اسکن

با استفاده از سی‌تی اسکن می‌توان التهاب و آسیب‌هایی نظیر فیبروز ریه که بر اثر بیماری در فرد ایجاد شده است را تشخیص داد. HRCT (سی تی اسکن با رزولوشن بالا) به تشخیص انواع بیماری التهابی ریه حساس کمک می‌کند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید بخوانید سی تی اسکن ریه چیست.

۶. Inhalation challenge test

در طی این آزمایش، فرد با ماده مشکوکی که احتمال می‌رود سبب علائم بیماری شود در تماس قرار می‌گیرد؛ اگر فرد دچار علایمی نظیر بالا رفتن دما و افزایش گلبول‌های سفید و کاهش عملکرد ریه شود یعنی دچار بیماری التهابی ریه حساس است.

 البته منفی بودن این آزمایش رد‌کننده بیماری نیست.

۷. بیوپسی ریه

در این روش قسمتی از بافت ریه مورد بررسی قرار می‌گیرد تا مشخص شود که آیا علایم التهاب و فیبروز و … را دارد یا خیر.

۸. آزمایش‌های عملکردی ریه

علائم محدودکننده را نشان می‌دهند. مثل کاهش ظرفیت تنفسی، کاهش اکسیژن و مشخص شدن وجود یا عدم وجود علائم انسدادی.

۹. Precipitin test

در این روش آنتی‌بادی‌های موجود در خون سنجیده می‌شود و مشخص می‌شود که آیا آنتی‌بادی نسبت به یک ماده در خون فرد وجود دارد یا خیر. البته وجود آنتی‌بادی‌ها حتما به معنای وجود بیماری التهابی ریه حساس نیست. زیرا بسیاری از افراد بدون وجود این بیماری دارای آنتی‌بادی در خونشان هستند. ممکن است پزشک بعد از مثبت شدن این آزمایش از فرد  Inhalation callenge test بگیرد.

۱۰. عکس قفسه سینه

با گرفتن عکس از قفسه سینه پزشک می‌تواند ریه را از نظر وجود التهاب و فیبروز ناشی از بیماری مورد بررسی قرار دهد.

درمان بیماری التهابی ریه حساس

بیماری التهابی ریه حساس معمولاً خودبه‌خود برطرف نمی‌شود. برای جلوگیری از التهاب بیشتر، مهم‌ترین اقدام شناسایی و دوری از عامل محرک است. بااین‌حال، در نوع فیبروتیک بیماری، آسیب و اسکار ریه ممکن است حتی پس از قطع تماس با عامل محرک نیز پیشرفت کند.

پزشک ممکن است برای کنترل علائم و کاهش التهاب، داروها یا روش‌های درمانی دیگری را تجویز کند. این روش‌ها بیماری را به‌طور قطعی درمان نمی‌کنند، اما می‌توانند التهاب، علائم و روند آسیب ریه را کنترل کنند.

کورتیکواستروئیدها و داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

کورتیکواستروئیدها و برخی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی می‌توانند با کاهش فعالیت سیستم ایمنی، التهاب ریه را کنترل کنند. پزشک بر اساس شدت بیماری و شرایط فرد، نوع و دوز مناسب دارو را تعیین می‌کند.

داروهای ضد فیبروز

داروهای ضد فیبروز مانند پیرفنیدون و نینتدانیب ممکن است برای برخی افراد مبتلا به نوع فیبروتیک بیماری تجویز شوند. این داروها با کاهش سرعت ایجاد اسکار و فیبروز ریه می‌توانند به کند شدن روند پیشرفت آسیب ریوی کمک کنند.

توان‌بخشی ریوی

توان‌بخشی ریوی شامل تمرین‌های تنفسی، فعالیت‌های بدنی و آموزش‌های تخصصی است که می‌تواند به بهبود توانایی تنفس و افزایش تحمل فعالیت کمک کند. این روش معمولاً در کنار سایر درمان‌ها و متناسب با شرایط بیمار انجام می‌شود.

اکسیژن‌درمانی

در موارد شدید بیماری که سطح اکسیژن خون کاهش می‌یابد، ممکن است اکسیژن‌درمانی تجویز شود. دریافت اکسیژن اضافی به تأمین اکسیژن مورد نیاز خون و بافت‌های بدن کمک می‌کند و می‌تواند برخی علائم ناشی از کمبود اکسیژن را کاهش دهد.

پیوند ریه

اگر بیماری پیشرفت کند و به فیبروز شدید ریه منجر شود، ممکن است عملکرد ریه به‌طور قابل‌توجهی کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، برخی بیماران واجد شرایط پیوند ریه هستند. پزشک با توجه به شدت بیماری و وضعیت عمومی فرد، امکان انجام پیوند را بررسی می‌کند.

اقدامات مراقبتی برای بیماران مبتلا به بیماری التهابی ریه حساس

افراد مبتلا به بیماری‌ التهابی ریه حساس برای داشتن یک زندگی سالم لازم است موارد زیر را رعایت کنند: 

• برای درمان درست و مناسب و از بین رفتن تمام علائم بیماری، لازم است که  توصیه‌های پزشک معالج به خوبی رعایت شود.
• فرد باید واکسن آنفولانزا را دریافت کند. این کار از ابتلای دوباره‌ فرد به عفونت و در نتیجه‌ آسیب ریه‌ها جلوگیری خواهد کرد.
• فرد مبتلا باید فعالیت ورزشی و بدنی مناسبی داشته باشد. فرد باید بعد از مشورت با پزشک، فعالیت بدنی متناسب با شرایط خود را به صورت مداوم انجام دهد.
• سیگار کشیدن، خصوصا در بیماران مبتلا به نوع مزمن بیماری بسیار خطرناک خواهد بود و می‌تواند شرایط بیمار را سخت‌تر از پیش کند؛ لذا پزشک به فرد توصیه خواهد کرد که سیگار را ترک کند.

آیا می‌توان از بیماری التهابی ریه حساس پیشگیری کرد؟

بهترین راه برای پیشگیری از بیماری التهابی ریه حساس (HP)، شناسایی و اجتناب از تماس با موادی است که باعث التهاب ریه می‌شوند. اگر دوری کامل از عوامل محرک امکان‌پذیر نباشد، رعایت اقدامات زیر می‌تواند خطر ابتلا یا تشدید بیماری را کاهش دهد:

استفاده از تجهیزات محافظتی

اگر در محیط کار یا زندگی با عوامل محرک احتمالی سروکار دارید، از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) استفاده کنید. ماسک‌های مناسب که می‌توانند ذرات بسیار ریز موجود در هوا را فیلتر کنند، اهمیت ویژه‌ای دارند.

تمیز نگه داشتن دستگاه‌های مرطوب‌کننده و تهویه

دستگاه‌های مرطوب‌کننده، جکوزی و سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی را به‌طور منظم تمیز و سرویس کنید. نگهداری مناسب این تجهیزات از تجمع و انتشار کپک، قارچ و سایر عوامل محرک در هوا جلوگیری می‌کند.

پرهیز از وسایل پرشده با پر

تا حد امکان از تشک، بالش، پتو و لباس‌های حاوی پر استفاده نکنید؛ زیرا پر پرندگان و ذرات موجود در آن می‌توانند در برخی افراد حساس، محرک بیماری التهابی ریه حساس باشند.

تمیز نگه داشتن محل زندگی حیوانات خانگی

محل نگهداری حیوانات خانگی، به‌ویژه قفس پرندگان، باید مرتب تمیز شود. هنگام تمیز کردن قفس یا محل زندگی حیوانات نیز بهتر است از ماسک مناسب استفاده کنید تا احتمال استنشاق ذرات و مواد محرک کاهش یابد.

کلام آخر دکتردکتر

آنتی‌ژن‌های مسئول ایجاد بیماری التهابی ریه حساس از منابع مختلفی می‌آیند. در حالت کلی این آنتی‌ژن‌ها در سه دسته‌ بزرگ میکروب‌ها، پروتئین‌های حیوانی و مواد شیمیایی مولکولی با وزن پایین طبقه‌بندی می‌شوند. میکروب‌ها باعث ایجاد بیماری ریه کشاورز (Farmer’s lung)، پروتئین‌های حیوانی باعث بروز بیماری (bird fancier’s lung) و مواد شیمیایی مولکولی با وزن پایین باعث ظاهر شدن بیماری‌های ریوی وابسته به محیط کار یا ریه‌ شیمیایی کارگر (chemical worker’s lung) خواهند شد. لازم به ذکر است که این بیماری‌ها انواع مختلف بیماری التهابی ریه حساس را تشکیل می‌دهند. 

منابع

nhlbi

webmd

اشتراک گذاری