بسیاری از والدین نمیتوانند بین شیطنتهای طبیعی کودک نوپا و رفتارهایی که نشانه بیشفعالی هستند، تفاوتی قائل شوند. واقعیت این است که کودکان زیر ۲ سال پر از انرژی و کنجکاوی هستند و ممکن است بیقرار و تکانشی به نظر برسند؛ اما گاهی همین رفتارها ممکن است هشدارهای اولیهای برای احتمال بروز ADHD یا همان بیشفعالی باشند. در این مقاله، قصد داریم توضیح دهیم که چطور میتوانید رفتارهای هیجانی و شدید کودکتان را شناسایی کنید و چه نشانههایی از ADHD را نباید نادیده بگیرید. اگر میخواهید یاد بگیرید چطور میتوانید با آگاهی کامل، حامی رشد سالم و کنترل هیجانات کودک خود باشید، ادامه این مقاله برای شما نوشته شده است.
آیا ADHD در کودکان زیر ۲ سال قابل تشخیص است؟
سازمانهای معتبر پزشکی مثل انجمن روانپزشکی آمریکا (APA) و مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای ایالات متحده (CDC) معتقدند که تشخیص اختلال بیشفعالی کمتوجهی (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) یا همان ADHD در کودکان زیر ۴ سال ممکن نیست. آکادمی اطفال آمریکا (AAP) هم تأکید میکند که متخصصان نباید قبل از ۴ سالگی تشخیص رسمی ADHD را مطرح کنند.
علائم ADHD بهتدریج از حدود ۳ سالگی ممکن است کمکم ظاهر شوند. بااینهمه برای تشخیص رسمی، علائم باید حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشند و زندگی و رشد کودک را تحت تأثیر قرار دهند. همچنین، این علائم باید در حداقل دو محیط مختلف مثل خانه و مهدکودک دیده شوند. بااینحال، از آنجا که بسیاری از کودکان زیر ۴ سال رفتارهایی مثل پرتحرکی، بیتوجهی و تکانشی بودن را نشان میدهند، تشخیص رسمی ADHD اغلب در سنین پیشدبستانی و دبستان انجام میشود.
علائم رفتاری کودکان زیر ۲ سال که نباید نادیده گرفته شوند
بهطور کلی، تشخیص رسمی ADHD در کودکان زیر ۴ سال توصیه نمیشود؛ زیرا بسیاری از رفتارهای مرتبط با ADHD در کودکان نوپا طبیعی هستند. بااینهمه، برخی رفتارهای شدیدتر یا طولانیتر از حد معمول میتوانند نشانههایی پنهانی از احتمال بروز ADHD در کودک باشند. واکنشهای شدید هیجانی بهخصوص هنگام بروز هیجانات منفی، گریههای شدید و مکرر، خلقوخوی تند و عصبی، بدخلقی و مشکلات جدی در تغذیه یا خواب ممکن است هشدار اولیهای برای والدین و مراقبان اولیه باشند و خبر از استعداد کودک برای بروز اختلال بیشفعالی کمتوجهی بدهند.
بیقراری و حرکات افراطی (بیشفعالی در نوزادان)
پرتحرکی، فعالیت بیشازحد و انرژی بسیار زیاد یکی از ویژگیهای اصلی ADHD است. پیشرفت در مهارتهای حرکتی مثل راه رفتن یا بیقراری شدید فراتر از سطح طبیعی انرژی در سن کودک میتواند نشانههایی از بیشفعالی باشد؛ اما باز هم باید تأکید کنیم که اغلب تشخیصهای رسمی ADHD در سنین دبستان انجام میشوند.
در کودکانی که احتمال بیشفعالی در آنها وجود دارد، نشستن طولانی مدت برای کارهای آرام مثل غذا خوردن یا کتاب خواندن دشوار است. این کودکان همیشه در حال حرکت هستند و بیوقفه از یک اسباببازی، سراغ اسباببازی دیگر میروند. همچنین، آنها بیشازحد بیقرار و پرسروصدا هستند یا زیاد حرف میزنند.
مشکلات خواب، گریههای طولانی و مقاومت در برابر روتین
اختلال بیشفعالی در کودکان میتواند با اختلالات جدی خواب همراه باشد. در بسیاری از موارد، نیاز به خواب در این کودکان کمتر است یا تداوم خواب در آنها با چالشهایی روبهرو است. همچنین، این کودکان توانایی کمتری در کنترل احساسات منفی دارند و هیجانات خود را بهصورت تکانشی و با شدت بیشتری بروز میدهند. گریههای طولانی و سختی در آرام کردن کودک میتواند نشانههایی از ADHD باشد. این کودکان در هر موقعیتی میتوانند «از کوره در بروند» و «قشقرق به پا کنند.» اگر این قشقرقها هفتهای سه بار یا بیشتر رخ دهند، بیشتر از ۱۵ دقیقه طول بکشند و نامتناسب با اتفاق پیشآمده باشند، ممکن است به بررسی بیشتری نیاز داشته باشند.
علاوهبر این موارد، هر نوع پایبندی به روتین مثل تغذیه مناسب، خواب یا برنامههای روزانه در کودکان بیشفعال با مقاومت بیشتری روبهرو میشود. کودکان بیشفعال اغلب تحمل کمتری دارند، منتظر ماندن برایشان سختتر است و اغلب میخواهند همهچیز را فوری در اختیار داشته باشند.
همچنین، چنین کودکانی ممکن است رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهند یا حتی به خودشان آسیب بزنند. در این صورت، مشورت با متخصص اطفال یا روانشناس کودک ضروری است؛ از آنجا که مغز کودک در این دوران بهسرعت در حال رشد است، کودکی میتواند بهترین زمان برای اصلاح رفتارهای آسیبرسان و یادگیری رفتارهای مثبت باشد.
تفاوت بیش فعالی با شیطنتهای طبیعی کودکان نوپا
تشخیص اینکه رفتار کودک نوپا صرف بازیگوشی و طبیعی است یا نشانه ADHD، کار دشواری است. اختلال بیشفعالی با ویژگیهایی مثل انرژی زیاد، تمرکز کوتاه و تکانشی بودن همراه است که در بسیاری از کودکان معمولی هم دیده میشود. کودکان نوپا ممکن است حتی وقتی والدین خسته هستند، هنوز انرژی داشته باشند یا به خاطر بازه کوتاه تمرکز و حواسپرتی مرتبط با سنشان، نتوانند برای مدت طولانی روی یک فعالیت باقی بمانند. در چنین شرایطی، والدین ممکن است گمان کنند که کودکشان دچار اختلال بیشفعالی یا نقص توجه است.
باید توجه داشته باشیم که علائم adhd در کودکان زیر ۲ سال اغلب شدیدتر و پایدارتر هستند و محدود به موقعیتی خاص نمیشوند. بهعنوان مثال، اگر کودک فقط در خانه پرتحرک یا بیتوجه است، اما در مهد یا مدرسه خوب عمل میکند، بهاحتمال قوی مشکلاش به ADHD مربوط نیست.
بیشفعالی در کودکان با تکانشگری قابل توجه، بیقراری مداوم و دشواری در دنبال کردن دستورالعملها همراه است؛ این نشانهها از مرز بازیگوشی طبیعی کودک فراتر میروند و بهطور مستقیم روی عملکرد روزمره کودک در خانه، مهدکودک و تعامل با دیگران اثر دارند.
والدین و متخصصان سلامت روان کودکان باید علاوهبر بیقراری عمومی، کنترل هیجانی کودک را هم در نظر بگیرند. کودکان بیشفعال، احساسات عمیقتر، شدیدتر و طولانیتری تجربه میکنند. کودکان بیشفعال خیلی اوقات زود عصبانی میشوند و اغلب خلقوخوی ناپایدار و پرخاشگر دارند.
چه زمانی باید به پزشک متخصص مراجعه کرد؟
همانطور که پیشتر هم تأکید کردیم، کودکان زیر ۴ سال اغلب تشخیص رسمی دریافت نمیکنند؛ اما اگر رفتارهای بیشفعال کودک تا سنین پیشدبستانی و اوایل دبستان ادامه پیدا کرد، اولین قدم مراجعه به پزشک اطفال یا روانشناس کودک است. پزشک میتواند علائم کودک را بررسی کند یا در صورت نیاز با معلمهای او صحبت کند و از آنها در خصوص مدت، شدت و دفعات علائم کودک اطلاعات دقیقتری بگیرد.
همچنین، گاهی نیاز است والدین، معلمها یا مربیهای کودک پرسشنامهها یا مقایسهای رتبهبندی در خصوص عملکرد، رفتار و خلقوخوی کودک در خانه یا مدرسه پر کنند. فقط درصورتی تشخیص بیش فعالی در کودکان اعلام میشود که رفتارهای کودک شدید و پایدار باشند یا مشکلاتی در رشد یا زندگی روزمره او ایجاد کنند. همچنین، علائم بیشفعالی در کودک باید در بیش از دو محیط (مثلاً هم در خانه و هم در مدرسه) دیده شوند.
مدیریت رفتارهای شدید در کودکان زیر ۲ سال
اولین گام در مدیریت رفتارهای شدید و تکانشگری کودکان زیر ۲ سال، استفاده از روشهای اصلاح رفتار و آموزش والدین است. والدین میتوانند با ایجاد ساختار و روتین منظم، محدود کردن محرکهای بیشازحد و ارائه تشویقهای مثبت برای رفتارهای مطلوب به کودک کمک کنند تا رفتارهای تکانشی و پرانرژی خود را کنترل کند.
بازخوردها به کودک باید همیشه کوتاه و واضح بهدور از هرگونه تنبیه شدید یا عصبانیت باشند. برخورد شدید با کودک میتواند به اضطراب و رفتارهای نامطلوب او دامن بزند. والدین میتوانند با ایجاد رابطهای محکم و پرمحبت همراه با پاسخگویی به احساسات کودک و تقویت رفتارهای مثبت او، فضایی امن فراهم کنند که کودک احساس دوست داشته شدن و پذیرفته شدن کند. در چنین شرایطی، کودک مهارت کنترل احساسات را یاد میگیرد و بهتدریج رفتارهای هیجانزده و شدیدش را بهتر مدیریت میکند.
در مرحله بعد، مشاوره با متخصص کودک و روانشناس بالینی میتواند مفید باشد تا والدین یاد بگیرند چگونه رفتارهای چالشبرانگیز کودک را پیشبینی و مدیریت کنند. در برخی موارد، برنامههای آموزشی و گروههای حمایتی برای والدین توصیه میشوند تا پدرومادر هم راهکارهایی عملی برای کنترل تکانشگری و تقویت مهارتهای اجتماعی کودک یاد بگیرند. ترکیب این رویکردها بهتدریج باعث کاهش رفتارهای شدید و ایجاد محیط امن و قابل پیشبینی برای رشد سالم کودک میشود.
برای درمان علائم بیش فعالی در کودکان زیر ۲ سال، دارودرمانی معمولاً گزینه اول نیست؛ دارودرمانی در کودکان فقط در شرایط بسیار نادر و تحت نظارت دقیق متخصص اعصاب یا روانپزشک کودک ممکن است مطرح شود. هدف اصلی در این سن، استفاده از روشهای رفتاری و آموزش والدین برای مدیریت رفتارهای کودک است، زیرا سیستم عصبی کودک هنوز در حال رشد است و داروها میتوانند عوارض جانبی قابلتوجهی داشته باشند.
کلام آخر دکتردکتر
کودکان زیر ۲ سال اغلب پرانرژی، کنجکاو و بیقرار هستند. بنابراین، هر نوع رفتار تکانشی را نمیتوان نشانه ADHD دانست. بااینحال، بیقراریها و بهانهگیریهای شدید و مداوم میتوانند هشدارهای اولیهای برای احتمال بروز ADHD در آینده باشند. ایجاد محیطی امن و پرمحبت در کنار آموزش والدین برای مدیریت رفتارها و کنترل هیجانات میتواند مسیر رشد سالم و توسعه مهارتهای رفتاری کودک را هموار کند. نکته مهم بعدی اهمیت پیگیری منظم با متخصص سلامت روان کودکان است. وبسایت دکتردکتر این بخش از درمان را برعهده میگیرد و راههای متنوعی برای تعامل والدین با بهترین روانشناسها و روانپزشکهای سرتاسر کشور مهیا میکند. وبسایت دکتردکتر این امکان را فراهم کرده است تا والدین بتوانند با روانشناسها و روانپزشکهای متخصص در سراسر کشور ارتباط برقرار کنند، نوبت دکتر اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) بهصورت حضوری یا آنلاین بگیرند و حتی از داروخانه آنلاین سایت برای تأمین داروهای مورد نیاز خود استفاده کنند. دکتردکتر کمک میکند تا والدین تمرکز خود را فقط روی فرزندشان بگذارند و نگران دسترسی به درمان یا پیگیری وضعیت کودک نباشند.
منابع:
NHS
Healthline
AdditudeMag
Mayo Clinic
Chadd
