علائم دیابت در کودکان و خردسالان؛ بررسی نشانه‌های ظاهری و بالینی

دیابت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن متابولیک در دوران کودکی است که در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند عوارض جدی و حتی تهدیدکننده حیات ایجاد کند. این اختلال به‌دلیل نقص در تولید یا عملکرد هورمون انسولین رخ می‌دهد و باعث افزایش غیرطبیعی قند خون می‌شود. با این حال، در سال‌های اخیر موارد دیابت نوع ۲ نیز به‌دلیل تغییر سبک زندگی، اضافه‌وزن و کم‌تحرکی در کودکان و نوجوانان رو به افزایش است. شناخت نشانه‌های اولیه و مهمترین علائم دیابت در کودکان می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشگیری از عوارض خطرناک داشته باشد. در این مقاله علائم اولیه دیابت در کودکان، نشانه‌های پوستی مرتبط و اهمیت تشخیص زودرس برای کنترل بهتر بیماری و حفظ سلامت کودک را بررسی می‌کنیم.

دیابت در کودکان چیست؟

دیابت شیرین (Diabetes mellitus) زمانی ایجاد می‌شود که بدن نتواند گلوکز، که به آن قند نیز گفته می‌شود، را به‌طور مؤثر برای تأمین انرژی استفاده کند. درباره دیابت شیرین در کودکان باورهای نادرست زیادی وجود دارد؛ بسیاری از افراد تصور می‌کنند دیابت بیماری‌ای است که فقط در بزرگسالان ایجاد می‌شود. این باور درست نیست.

انواع دیابت در کودکان

آگاهی والدین از انواع مختلف دیابت که ممکن است در کودکان ایجاد شود و همچنین علائم افزایش قند خون اهمیت زیادی دارد تا بتوان دیابت تازه‌شروع‌شده را در مراحل اولیه تشخیص داد.

کودکان ممکن است به انواع مختلفی از دیابت مبتلا شوند، ازجمله:

• دیابت نوع 1؛
• پیش‌دیابت که می‌تواند پیش از دیابت نوع ۲ ایجاد شود؛
• دیابت نوع ۲؛
• دیابت نوزادی؛
• دیابت با شروع در سنین جوانی (MODY)؛
• دیابت مرتبط با فیبروز کیستیک؛
• دیابت مرتبط با سندرم‌هایی مانند ولفرام یا آلستروم؛
• دیابت ناشی از مصرف برخی داروها.

دیابت در کودکان از چه سنی شروع می‌شود؟

دیابت نوع ۱ ممکن است در هر سنی ایجاد شود، اما دوره‌های اوج بروز آن معمولا بین ۵ تا ۶ سالگی و سپس بین ۱۱ تا ۱۳ سالگی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که هورمون‌ها ممکن است بر زمان شروع یا بروز دیابت تأثیر داشته باشند.

بیماری کودکان مبتلا به دیابت نوع ۲ معمولا در اوایل دوران نوجوانی تشخیص داده می‌شود. یکی از دلایل این موضوع آن است که تغییرات هورمونی دوران بلوغ، استفاده بدن از انسولین را دشوارتر می‌کند. این مسئله به‌ویژه در دختران اهمیت دارد؛ زیرا احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ در دختران بیشتر از پسران است.

علائم دیابت در کودکان

ابتدا باید بدانیم علائم دیابت در کودکان چیست. صرف‌نظر از علت دیابت، علائم افزایش قند خون (هیپرگلیسمی) یکسان است. در کودکان، بروز علائم ممکن است سریع و ناگهانی باشد، به‌ویژه در دیابت نوع ۱ که شیوع بیشتری در سنین پایین دارد.

شایع‌ترین علائم دیابت در کودکان که باید به آن‌ها توجه کرد عبارت‌اند از:

• افزایش تشنگی و تکرر ادرار: با تجمع بیش از حد گلوکز (قند) در جریان خون کودک، مایعات از بافت‌ها خارج می‌شوند که این موضوع باعث افزایش تشنگی و ادرار شده و در نهایت می‌تواند به کم‌آبی بدن منجر شود.

• کاهش وزن غیرقابل‌توضیح و افزایش اشتها: با وجود اینکه کودک برای کاهش احساس گرسنگی بیش از حد معمول غذا می‌خورد، ممکن است وزن کم کند؛ گاهی این کاهش وزن سریع اتفاق می‌افتد. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که به دلیل کمبود انسولین کافی برای متابولیسم گلوکز، بدن از ذخایر انرژی جایگزین در عضلات و چربی استفاده می‌کند.
• خستگی و ضعف: اگر کودک شما به‌طور غیرعادی خسته و بی‌حال به نظر می‌رسد، ممکن است به این دلیل باشد که بدن او نمی‌تواند گلوکز را به‌طور مؤثر برای تولید انرژی مصرف کند.
• تاری دید: قند خون بالا می‌تواند باعث تورم عدسی چشم شود و در نتیجه تاری دید ایجاد کند. این وضعیت برای کودکان ممکن است نگران‌کننده باشد، زیرا انجام فعالیت‌های روزمره را دشوار می‌کند. اگر کودک شما مرتب از تاری دید شکایت می‌کند، لازم است به پزشک مراجعه کنید. این علامت می‌تواند نشانه دیابت نوع ۱ باشد.
• دیر خوب شدن زخم‌ها یا عفونت‌های مکرر: دیابت می‌تواند توانایی بدن در ترمیم زخم‌ها و مقابله با عفونت‌ها را کاهش دهد. زخم‌هایی که به‌کندی بهبود می‌یابند یا ابتلای مکرر به عفونت‌ها ممکن است نشانه قند خون بالا و در نتیجه دیابت باشد. اگر زخم‌های کودک شما سریع خوب نمی‌شوند یا او زیاد بیمار می‌شود، باید هرچه سریع‌تر از خدمات پزشکی استفاده کنید.
• تحریک‌پذیری و تغییرات خلقی: نوسانات خلقی بدون دلیل مشخص و تحریک‌پذیری نیز از علائم هشداردهنده هستند. بالا یا پایین بودن قند خون ممکن است باعث تغییرات ناگهانی در خلق‌وخو شود. این تغییرات ممکن است نگران‌کننده و نشانه‌ای برای الزام ارزیابی کودک توسط پزشک باشد.
• سایر علائم: به نشانه‌های دیگری مانند عفونت قارچی توجه کنید. در دختران ممکن است علائم عفونت قارچی مشاهده شود و کودکان در هر جنسیتی ممکن است دچار مشکلات پوستی و لثه‌ای از جمله عفونت شوند.

نشانه‌های دیابت در کودکان گاهی ظریف و خفیف هستند و به‌راحتی نادیده گرفته می‌شوند یا با سایر مشکلات شایع دوران کودکی اشتباه گرفته می‌شوند. برای مثال، علائمی مانند افزایش تشنگی یا تکرر ادرار ممکن است همیشه فوراً نگران‌کننده تلقی نشوند، زیرا می‌توان آن‌ها را به فعالیت‌های طبیعی کودکان یا عادات تغذیه‌ای مانند ننوشیدن آب کافی نسبت داد.

با این حال، زمانی که این علائم مداوم باشند و همراه با نشانه‌های دیگری مانند کاهش وزن غیرقابل‌توضیح یا خستگی همیشگی ظاهر شوند، لازم است برای بررسی احتمال دیابت توسط پزشک ارزیابی دقیق‌تری انجام شود.

اگر در بدن کودک به‌دلیل کمبود انسولین، کتون‌ها (نوعی اسید در بدن) تولید شوند، ممکن است دچار تهوع، درد شکمی و استفراغ شود.

علائم دیابت در کودکان مشابه علائم دیابت در زنان و مردان بزرگسال است، اما ممکن است به شکل متفاوتی بروز کند؛ برای مثال، ممکن است کودک به دلیل کمبود انرژی تمایل کمتری به بازی کردن داشته باشد. آگاه باشید که در صورت ابتلا به دیابت، کودک شما ممکن است چه نشانه‌های دیگری را نیز نشان دهد.

حال که با علائم دیابت شیرین آشنا شدید ممکن است در رابطه با نشانه‌های دیابت بی‌مزه در کودکان نیز سوالاتی برای شما به‌وجود آمده باشد. در این ویدیو همه آنچه والدین باید درباره علائم دیابت بی‌مزه در کودک بدانند بررسی شده است:

علائم پوستی دیابت در کودکان

یکی از علائم دیابت در کودکان که کمتر شناخته شده است، تیرگی برخی نواحی پوست است که به آن آکانتوز نیگریکانس (Acanthosis Nigricans) گفته می‌شود. این لکه‌های تیره معمولاً در چین‌های پوستی مانند گردن، زیر بغل یا کشاله ران ظاهر می‌شوند. آکانتوز نیگریکانس با مقاومت به انسولین مرتبط است، وضعیتی که می‌تواند منجر به دیابت نوع ۲ شود. البته این علامت ممکن است در کودکان مبتلا به دیابت نوع ۱ نیز دیده شود. مشاهده این تغییر پوستی می‌تواند نشانه‌ای از اختلال در عملکرد انسولین باشد و لازم است جدی گرفته شود.

علائم دیابت در کودکان خردسال

به‌طور کلی علائم دیابت در کودکان یکسان است اما در کودکان خردسال توجه به نشانه‌های زیر اهمیت بیشتری دارد:

• تکرر ادرار یا زیاد به دستشویی رفتن؛
• تشنگی شدید و برطرف نشدن احساس تشنگی؛
• احساس خستگی بیش از حد معمول؛
• کاهش وزن.

این علائم را می‌توان با رمز «دختل» به خاطر سپرد: د: دستشویی؛ خ: خستگی؛ ت: تشنگی؛ ل: لاغر شدن.

دقت در شناسایی علائم دیابت در کودکان زیر ۳ سال به‌ویژه به این دلیل اهمیت دارد که این کودکان معمولاً نمی‌توانند علائم را خودشان بیان کنند. اگر دیابت نوع ۱ تشخیص داده نشود، ممکن است کودک به وضعیت کتواسیدوز دیابتی (DKA) مبتلا شود. این وضعیت تهدیدکننده حیات است و نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد.

همچنین اگر کودکی به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد و برای مدت طولانی تشخیص داده نشود یا هم‌زمان دچار عفونت شود، ممکن است در معرض وضعیتی به نام حالت هیپرگلیسمی پرآب یا کتواسیدوز دیابتی (HHS یا DKA) قرار گیرد. قند خون بالا می‌تواند شروع به آسیب رساندن به بخش‌های مختلف بدن کودک کند.

به عنوان پدر، مادر یا مراقب، بهتر است درباره دیابت نوع ۱ کسب اطلاع کنید و بدانید دیابت نوع ۲ چیست.

آیا علائم تشخیص دیابت در کودکان دختر و پسر فرق دارد؟

به‌طور کلی علائم دیابت در کودکان دختر و پسر تفاوت اساسی ندارد، زیرا نشانه‌های اصلی ناشی از افزایش قند خون هستند و به جنسیت وابسته نیستند. اما همان‌طور که گفتیم در در دختران ممکن است علائم عفونت قارچی نیز مشاهده شود، امری که می‌تواند دلیل خارش بدن در افراد دیابتی باشد.

شناخت علائم اولیه دیابت در کودکان برای تشخیص زودهنگام آن اهمیت زیادی دارد. اگر سطح انرژی یا وضعیت روحی کودک شما غیرعادی به نظر می‌رسد، مراجعه به پزشک می‌تواند به شناسایی علت و انتخاب راه های درمان دیابت که برای کودکتان مناسب‌ترند (از تزریق انسولین تا آمپول اوزمپیک) کمک کند.

علائم پیش‌دیابت در کودکان

دیابت پنهان یا پیش‌دیابت معمولاً به‌سختی قابل‌تشخیص است، زیرا اغلب پیش دیابت در کودکان علائم مشخصی ندارد. اگر فکر می‌کنید کودک شما در معرض خطر است، حتماً برای معاینات دوره‌ای به پزشک مراجعه کنید و درباره انجام غربالگری پیش‌دیابت بپرسید. آزمایش‌های ساده خون می‌توانند به تعیین میزان خطر ابتلا کمک کنند.

برخی از کودکان مبتلا به پیش‌دیابت ممکن است دچار تیرگی یا ضخیم شدن پوست در نواحی چین‌دار بدن مانند گردن، زیر بغل، بند انگشتان یا بین انگشتان شوند (آکانتوز نیگریکانس). اگر چنین تغییری در پوست کودک خود مشاهده کردید، حتماً پزشک را در جریان بگذارید. ثبت تغییرات پوستی و زمان شروع آن‌ها در یک دفترچه می‌تواند اطلاعات مفیدی برای ارزیابی پزشکی فراهم کند.

تفاوت علائم دیابت نوع 1 با علائم پیش‌دیابت در کودکان

پیش‌دیابت معمولاً بدون علامت است یا با تغییرات ظریف و طولانی‌مدت ظاهر می‌شود، در حالی که علائم دیابت نوع ۱ سریع بروز کرده، شدید هستند و نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارند. پیش‌دیابت ممکن است با تیرگی پوست (آکانتوز نیگریکانس) همراه باشد، در حالی که دیابت نوع ۱ باعث تشنگی شدید، کاهش وزن سریع و خستگی ناشی از کمبود انسولین می‌شود.

عوامل خطر اصلی پیش‌دیابت و دیابت در کودکان

پیش‌دیابت و دیابت در کودکان نتیجه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، سبک زندگی و محیطی است. آگاهی از این عوامل به تشخیص و مداخله زودهنگام کمک می‌کند.

سابقه خانوادگی و زمینه ژنتیکی

سابقه خانوادگی نقش مهمی دارد. اگر در خانواده کودک سابقه دیابت یا پیش‌دیابت وجود داشته باشد، خطر ابتلا افزایش می‌یابد. عوامل ژنتیکی نیز در این زمینه مؤثرند؛ بنابراین آگاهی از وضعیت سلامت اعضای خانواده اهمیت زیادی دارد.

چاقی و وضعیت وزن

اضافه‌وزن یکی از مهم‌ترین عوامل خطر پیش‌دیابت در کودکان است. تجمع بیش از حد چربی، به‌ویژه در ناحیه شکم، می‌تواند باعث مقاومت به انسولین شود. بهتر است بدانید مقاومت به انسولین چیست. فراموش نکنید حفظ وزن مناسب از طریق تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم اهمیت دارد.

الگوهای غذایی پرخطر

رژیم غذایی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده، قندهای ساده و چربی‌های ناسالم می‌تواند به مقاومت به انسولین منجر شود. در مقابل، مصرف بیشتر مواد غذایی کامل، میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل به تنظیم بهتر قند خون کمک می‌کند و یکی از  روش های پیشگیری از دیابت در کودکان و بزرگسالان است.

کم‌تحرکی و سبک زندگی بی‌تحرک

فعالیت بدنی کم، خطر پیش‌دیابت را افزایش می‌دهد. ورزش منظم باعث بهبود عملکرد انسولین و کاهش احتمال مقاومت به آن می‌شود. تشویق کودکان به انجام فعالیت‌های بدنی سرگرم‌کننده می‌تواند گام مؤثری در پیشگیری باشد.

با مدیریت این عوامل خطر، والدین و مراقبان می‌توانند احتمال ابتلای کودک به پیش‌دیابت و دیابت را کاهش دهند.

عوارض دیابت در کودکان

اگر دیابت نوع ۱ تشخیص داده نشود یا به‌طور مناسب مدیریت نشود، ممکن است منجر به کتواسیدوز دیابتی (DKA) شود. در واقع دیابت نوع یک در بیشتر کودکان و نوجوان تا پیش از این مرحله تشخیص داده نمی‌شوند و به شکل دیابت خاموش پنهان می‌ماند. کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت تهدیدکننده زندگی است که به مراقبت فوری پزشکی نیاز دارد.

اگر کودک به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد و بیماری او برای مدت طولانی تشخیص داده نشود، ممکن است در معرض خطر هیپراسمولار هیپرگلیسمیک (HHS) یا کتواسیدوز دیابتی قرار بگیرد. همچنین، بالا بودن قند خون می‌تواند به‌مرور زمان به بخش‌هایی از بدن کودک آسیب برساند.

اولین اقدامات پس از مشاهده علائم مشکوک دیابت در کودک

اگر کودک شما هر یک از علائم یا نشانه‌های دیابت را نشان می‌دهد، باید فوراً او را نزد پزشک ببرید و بر انجام آزمایش قند خون تأکید کنید. اگر آزمایش ساده و سریع نوک انگشت نشان‌دهنده قند خون بالا باشد، پزشک عمومی کودک را به متخصص یا بیمارستان ارجاع می‌دهد.

روش تشخیص دیابت در کودکان

تشخیص پیش‌دیابت و دیابت بر اساس نتایج آزمایش‌های خونی تأیید می‌شود که به‌راحتی می‌توان آن‌ها را در مطب پزشک یا آزمایشگاه انجام داد. با این حال، غربالگری دیابت بخشی استاندارد از معاینات معمول کودکان سالم نیست، مگر اینکه کودک اضافه‌وزن یا علائم مشخصی داشته باشد. به همین دلیل مهم است که اگر کودک شما عوامل خطر دیگری دارد، حتماً با پزشک مشورت کنید.

آزمایش‌های غربالگری پیش‌دیابت شامل موارد زیر است:

• آزمایش A1C: رایج‌ترین آزمایش پیش‌دیابت که میانگین قند خون کودک را طی ۳ ماه گذشته اندازه‌گیری می‌کند. مقدار A1C کمتر از ۵٫۷٪ طبیعی، ۵٫۷ تا ۶٫۴٪ نشان‌دهنده پیش‌دیابت است.
• آزمایش قند خون ناشتا (FPG): میزان قند خون را پس از ۸ ساعت ناشتایی بررسی می‌کند.
• آزمایش قند خون تصادفی (RPG): میزان قند خون را در هر زمان از روز، بدون توجه به وعده غذایی، اندازه‌گیری می‌کند.
• آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): میزان قند خون قبل و بعد از نوشیدن یک نوشیدنی شیرین را بررسی می‌کند.

قند خون کودک باید چند باشد؟

در نوزادان ۴۸ ساعت اول، ارزیابی قند خون بر اساس شرایط و عوامل خطر نوزاد انجام می‌شود و نباید از معیارهای تشخیصی بزرگسالان استفاده کرد. همچنین بالا بودن مکرر قند خون پس از غذا نیاز به بررسی پزشکی دارد.

آیا دیابت در کودکان درمان دارد؟

دیابت در کودکان قابل‌کنترل است، اما درمان آن به نوع دیابت و شرایط کودک بستگی دارد.

• دیابت نوع ۱: در حال حاضر درمان قطعی برای از بین بردن بیماری وجود ندارد، اما با انسولین، کنترل قند خون، تغذیه مناسب و پایش منظم می‌توان بیماری را به‌خوبی کنترل کرد.
• دیابت نوع ۲: در برخی کودکان با کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و دارو می‌توان قند خون را کنترل کرد و گاهی بیماری وارد مرحله بهبود می‌شود؛ بااین‌حال نیاز به پیگیری پزشکی دارد.
• پیش‌دیابت: با اصلاح سبک زندگی می‌توان در بسیاری از موارد از پیشرفت آن به دیابت نوع ۲ جلوگیری کرد.

کمک به کودکان برای ایجاد یک برنامه منظم مدیریت دیابت

کودکان مبتلا به دیابت به کمک والدین و نزدیکان نیاز دارند تا یک برنامه منظم برای کنترل بیماری خود ایجاد کنند. این برنامه شامل موارد زیر است:

• کنترل منظم قند خون؛
• تزریق انسولین؛
• یادگیری شیوه محاسبه کربوهیدرات مورد نیاز بدن؛
• مراجعه منظم به متخصصان دیابت؛
• تنظیم برنامه غذایی برای دیابت در صورت امکان؛
• آشنایی با غذاهای ممنوعه برای دیابتی‌ها؛
• مدیریت نوسانات قند خون.

نقش والدین در کمک به آماده‌سازی کودک و آشنایی با روش‌های مدیریت بیماری مانند انجام تست قند انگشتی یا اطلاع از قند خوراکی‌های مختلف مثلاً مقدار قند موز برای دیابتی‌ها پررنگ است. با رشد و گذر کودک از مراحل مختلف زندگی، ممکن است چالش‌های جدیدی نیز بروز کند که والدین باید برای آن‌ها آماده باشند.

کلام آخر دکتردکتر

دیابت در کودکان می‌تواند به‌سرعت عوارض جدی ایجاد کند، اما با شناخت نشانه‌های اولیه و علائم پوستی، امکان تشخیص زودهنگام و کنترل بهتر بیماری وجود دارد. شایع‌ترین علائم شامل تشنگی و تکرر ادرار، خستگی غیرعادی، کاهش وزن ناگهانی و تغییرات خلقی است. همچنین، علائم پوستی مانند تیرگی یا ضخیم شدن پوست در نواحی چین‌دار بدن و دیر خوب شدن زخم‌ها می‌توانند نشانه‌هایی از اختلال در عملکرد انسولین باشند. غربالگری پیش‌دیابت و دیابت با آزمایش‌های ساده خون امکان‌پذیر است و در صورت وجود عوامل خطر مانند سابقه خانوادگی، اضافه‌وزن یا سبک زندگی کم‌تحرک، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تشخیص به‌موقع اولین علائم دیابت در کودکان نه‌تنها به پیشگیری از عوارض جدی مانند کتواسیدوز دیابتی و آسیب به اعضای بدن کمک می‌کند، بلکه امکان مدیریت بهتر بیماری از طریق کنترل قند خون، تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم را فراهم می‌آورد. بنابراین والدین و مراقبان باید نسبت به هرگونه تغییر در رفتار، انرژی، وزن و پوست کودک حساس باشند و در صورت مشاهده علائم، سریعاً با دکتر غدد و متابولیسم مشورت کنند. اگر فکر می‌کنید کودکتان نشانه‌های دیابت را دارد، در گام نخست در دکتردکتر نوبت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.

سوالات متداول

منابع

Diabetes

Health

Livhospital

Int.livhospital

Childrens

Mayoclinic

Betterhealth

choa

cdc

kantesti