دیابت یکشبه ظاهر نمیشود. این بیماری معمولا بهشکل مزمن و خاموش سالها بدن را درگیر میکند. ممکن است سالها در حد پیشدیابت یا حتی دیابت پنهانی باشد که هنوز شناخته نشده اما به ارگانها آسیب میزند. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، درباره علائم دیابت خاموش میگوییم تا قبلاز اینکه دیر شود، نشانههای مخفی این مهمان ناخوانده را شناسایی کنید و ورق را برگردانید.
دیابت خاموش (دیابت پنهان) به چه معناست؟
دیابت خاموش یا پنهان یک وضعیت جدی و پرخطر است که در آن سطح قند خون بالاتر از حد نرمال است و فرد مبتلا در بیخبری محض، به زندگی عادی غیردیابتی خود ادامه میدهد. ممکن است قند خون در حد پیشدیابت باشد، یا آنقدر بالا که حاکی از مراحل اولیۀ دیابت نوع ۲ باشد و فرد همچنان از همهجا بیخبر.
در دیابت خاموش بدن با مقاومت به انسولین دستوپنجه نرم میکند؛ یعنی سلولهای عضلات، چربی و کبد واکنش درستی به هورمون انسولین ندارند و برای تأمین انرژی قادر به جذب گلوکز از خون نیستند. پانکراس برای جبران این وضعیت انسولین بیشتری تولید میکند، ولی هرچه میگذرد، کمتر به این تقاضا پاسخ میدهد و نتیجهاش تجمع قند در جریان خون است.
شاید بپرسید دلیل نامگذاری دیابت خاموش چیست. اینجا «خاموش» یعنی سالهای سال بیعلامت واضح و مشخص، تا وقتی سروکلۀ بیماریهای قلبی، سکته مغزی یا آسیبهای کلیوی پیدا شود.
برای درک بهتر وضعیت پرخطر مقاومت به انسولین، مطلب مقاومت به انسولین چیست را در دکتردکتر بخوانید.
آیا دیابت خاموش همان پیشدیابت است؟
پیشدیابت (Prediabetes) وضعیتی است که قند خون بالا و مقاومت به انسولین، مخفیانه و همچون مهمانی ناخوانده، بدون درد و تب و علامت واضح، سالها در بدن میمانند و به رگها و اعصاب آسیب میزنند. این نوعی دیابت خاموش محسوب میشود، اما دایرۀ دیابت خاموش بزرگتر از پیشدیابت است.
اگر قند خون به سطحی برسد که به ارگانهای بدن آسیب برساند (معمولا بالای ۱۲۶ میلیگرم بر دسیلیتر)، یعنی مقاومت به انسولین شدیدتر شده و پانکراس دیگر نتواند انسولین کافی برای غلبه بر این مقاومت تولید کند، آنوقت فرد از مرحلۀ پیشدیابت عبور کرده و دیگر مبتلا به دیابت است. حال اگر از این وضعیت ابتلا بیخبر باشد، دیابت او خاموش نام میگیرد.
علائم دیابت خاموش که از آنها بیخبرید!
در مرحۀ خاموش دیابت، فرد با علائم پیشدیابت یا دیابت نوع ۲ مواجه خواهد بود. در دورۀ پیشدیابت نشانهها چندان قابلاعتنا نیستند، چون بدن هنوز تاحدی قند خون را مدیریت میکند. اما در مرحلۀ دیابت، نشانهها واضحتر و هشدارها رساترند. ما در این بخش میگوییم علائم قند خاموش چیست. بعضی از آنها علائم پیشدیابت و برخی دیگر دیابت هستند.
- پیشدیابت – خستگی مزمن بعد از غذا. افت انرژی شدید یا خوابآلودگی غیرعادی بلافاصله بعداز صرف وعدههای غذایی (بهویژه کربوهیدراتها)؛
- پیشدیابت – تغییرات پوستی (آکانتوزیس نیگریکانس). ایجاد لکههای تیره، مخملی و ضخیم در نواحی چینخورده بدن مانند پشت گردن، زیر بغل یا کشاله ران؛
- پیشدیابت – تاری دید گذرا. تاری دیدی رفتوبرگشتی بهدلیل تأثیر نوسان قند خون بر عدسی چشم؛
- دیابت – کندی در بهبود زخمها. جوش نخوردن زخمها بهمدت چندین ماه؛
- دیابت – تشنگی بیش از حد (پلیدیپسی). خشکی دهان حتی پساز نوشیدن آب زیاد؛
- دیابت – گزگز و بیحسی جزئی. احساس سوزنسوزنشدن یا بیحسی جزئی در نوک انگشتان دست یا پا.
نشانههای قند پنهان در زنان
بهدلیل نوسان هورمونها و تفاوتهای جسمی، علائم دیابت خاموش در زنان اندکی متفاوت است. قند بالا بیشتر بر سیستم تولیدمثل و سلامت پوست و موی زنان تأثیر میگذارد و اتفاقات زیر را رقم میزند:
- عفونتهای قارچی مکرر. فراهمی محیط مناسب برای رشد مخمرها و عفونتهای واژینال مکرر؛
- تنبلی تخمدان. احتمال بروز کیست تخمدان، پریود نامنظم یا رشد موی زائد بهدلیل ارتباط اختلال هورمونی با مقاومت به انسولین:
- عفونتهای مجاری ادراری. رشد سریعتر باکتریها بهدلیل قند بالای ادرار و عفونت پیاپی؛
- خشکی غیرعادی پوست و خارش واژن. قند خون بالا، دلیل خارش بدن در افراد دیابتی؛
- افزایش وزن در ناحیه شکم بهدلیل مقاومت به انسولین.
چرا دیابت خاموش خطرناکتر از دیابت معمولی است؟
فرد مبتلا به دیابت میداند دیابت نوع یک یا دیابت نوع ۲ چیست و از وضعیت سلامت خود آگاهی کامل دارد؛ پس با مصرف دارو و پایش دورهای، این وضعیت را کنترل میکند. اما فرد مبتلا به دیابت خاموش کاملا بیدفاع در معرض تخریب بیولوژیکی قرار میگیرد و توجهی به روش های پیشگیری از دیابت در کودکان و بزرگسالان ندارد. پس بهتدریج دیوارۀ عروق داخلی سفت میشوند، میکروعروق چشم و کلیه آسیب میبینند، فشار خون و کلسترول همزمان بالا میروند و بدن در سکوت خساراتی تحمل میکند که اغلب بازگشتناپذیرند.
موضوع ترسناک دربارۀ دیابت خاموش این است که خطر ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی و سکته مغزی را تا ۵۰ درصد بالا میبرد، بیآنکه فرد در طول عمرش حتی یک بار قرص قند خورده باشد!
علت ابتلای افراد به قند خاموش چیست؟
دلیل قند خاموش نساختن انسولین نیست، مقاومت سلولهای عضلانی و کبدی نسبت به انسولین است. انگار سلولها دیگر درب را برای ورود گلوکز باز نمیکنند. این قند بهناچار در خون جمع میشود و در این شرایط ممکن است پزشکان آمپول اوزمپیک را تجویز کنند.
موضوع دیگر خستگی پانکراس است. اگر سطح قند همیشه بالا بماند، تولید مداوم انسولین پانکراس را حسابی خسته میکند و بالاخره یک جا عقب میماند. اما ریشۀ این قند همیشهبالا و مقاومت همیشهفعال کجاست؟!
- چربی شکمی. سلولهای چربی دور کمر مواد شیمیایی التهابی میسازند و باعث افزایش مقاومت به انسولین میشوند.
- بیتحرکی. ماهیچههای بیحرکت مصرف قند کمتری دارند. ورزش سلولها را نسبت به انسولین حساستر میکند و جذب قند را بالا میبرد.
- رژیم غذایی ناسالم. مصرف مداوم کربوهیدرات تصفیهشده (نان سفید، برنج زیاد) و قندهای افزودنی (نوشابه و شیرینی) نوسان شدید قند خون و خستگی دائم سیستم انسولین را بهدنبال دارد.
- ژنتیک و سابقه خانوادگی. اگر فقط یکی از اعضای خانواده مبتلا به دیابت نوع ۲ باشد، خطر ابتلا به دیابت بهشدت بالاست.
- سن. بهمرور زمان و با افزایش سنوسال، توده عضلانی بدن کمتر و احتمال مقاومت به انسولین بیشتر میشود.
راه تشخیص و آزمایشهای مورد نیاز برای دیابت خاموش
پرسش مهم بعدی این است که راه تشخیص دیابت خاموش چیست. علائم دیابت خاموش آنچنان واضح نیستند که برای تشخیص آن منتظر نشانهها بمانید. دقیقترین راه تشخیص انجام آزمایشهای خون است. پزشک با تجویز چند تست که در ادامه معرفی میکنیم، به وضعیت کلی قند خون پی میبرد و وضعیت نرمال، پیشدیابت یا ابتلا به دیابت را اعلام میکند.
آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله (A۱C)
این آزمایش حافظه قند خون است و برخلاف تست ناشتا که بیانگر سطح قند در لحظۀ خونگیری است، میانگین سطح قند در ۲ تا ۳ ماه گذشته را نشان میدهد. تفسیر این تست به شرح زیر است:
- نرمال: کمتر از ۵.۷ درصد؛
- پیشدیابت: بین ۵.۷ درصد تا ۶.۴ درصد؛
- دیابت: ۶.۵ درصد و بالاتر در دو آزمایش.
نکته: درصورت بارداری یا وجود نوعی هموگلوبین غیرعادی، نتایج آزمایش A۱C نادرست و نامعتبر خواهد بود.
آزمایش قند خون ناشتا
این تست نشان میدهد بدن در حالت استراحت چقدر قابلیت تنظیم خون دارد و نمونۀ آن بعد از ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی (معمولا صبح زود) دریافت میشود. تفسیر این تست به شرح زیر است:
- نرمال: کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر (۵.۶ میلیمول در لیتر)؛
- پیشدیابت: ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیگرم در دسیلیتر (۵.۶ تا ۶.۹ میلیمول در لیتر)؛
- دیابت: ۱۲۶ میلیگرم در دسیلیتر (۷.۰ میلیمول در لیتر) و بالاتر در دو آزمایش.
آزمایش تحمل گلوکز خوراکی
این تست زمانبر و دقیقتر از سایر تستهاست. بعداز یک شب ناشتایی، تکنسین آزمایشگاه یک نوشیدنی قندی حاوی مقدار مشخصی گلوکز به فرد میدهد. ۲ ساعت بعد نمونهگیری انجام میشود تا برخورد بدن با ورود ناگهانی قند و علائم دیابت خاموش مورد سنجش قرار بگیرد. تفسیر این تست به شرح زیر است:
- نرمال: کمتر از ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر (۷.۸ میلیمول در لیتر)؛
- پیشدیابت: ۱۴۰ تا ۱۹۹ میلیگرم در دسیلیتر (۷.۸ تا ۱۱.۰ میلیمول در لیتر؛
- دیابت: ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر (۱۱.۱ میلیمول در لیتر) یا بالاتر.
درمان دیابت خاموش و اصلاح سبک زندگی
مؤثرترین و کمخطرترین درمان دیابت خاموش تغییر عادات روزمره برای بهبود حساسیت به انسولین است. برای مثال دستکم ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی با شدت متوسط در هفته خطر پیشرفت بیماری و بروز علائم حاد دیابت را بیخ گوش میگذراند. همچنین با کاهش ۵ تا ۷ درصد از وزن فعلی بدن (۵ کیلوگرم برای یک فرد ۸۰کیلویی) میتوان عملکرد متابولیک بدن را به حالت نرمال بازگرداند. حتی خواب کافی و باکیفیت با کاهش سطح کورتیزول، مقاومت به انسولین را بالا میبرد.
در ادامه به راه های درمان دیابت از نوع دارویی و غذایی میپردازیم.
داروی دیابت خاموش؛ چه زمانی لازم است؟
معمولا پزشک بلافاصله پساز مشاهده اعداد لبمرز سراغ دارو نمیرود، مگر آنکه اصلاح سبک پس از ۳ تا ۶ ماه تأثیری نداشته، شاخص تودۀ بدنی بالای ۳۵ باشد، فرد سابقه دیابت بارداری داشته یا دچار ریسکفاکتورهای متعدد (مثل فشار خون بالا) باشد.
اگر دیابت خاموش از مرحلۀ پیشدیابت عبور کرده و به مراحل اولیۀ دیابت نوع ۲ برسد، پزشک متخصص برای کاهش مقاومت به انسولین و جلوگیری از پیشرفت بیماری بهسمت سطوح خطرناک دیابت نوع ۲، دارو تجویز میکند. دارودرمانی دیابت فقط تحتنظر پزشک و پس از بررسی آزمایشهای کبد و کلیه مجاز است.
رژیم غذایی برای کنترل قند پنهان
رژیم غذایی کنترل قند خاموش ترکیبی از حذف غذاهای ممنوعه برای دیابتی ها و افزودن خوراکیهای ضددیابت به رژیم غذایی است. این چند توصیه را از ما بپذیرید:
- کربوهیدراتهای پیچیده مثل نان سفید و برنج را با غلات کامل مثل جو دوسر، نان سنگک و کینوا جایگزین کنید. اینها قند را با سرعت کمتری در خون آزاد میکنند.
- نصف بشقاب را با سبزیجات غیرنشاستهای مثل کلم، کاهو و خیار پر کنید، یکچهارمش را با پروتئین بدون چربی مثل مرغ، ماهی و حبوبات، یکچهارم باقیمانده را هم به غلات اختصاص دهید.
- قند مایع مثل نوشابه و آبمیوههای صنعتی را کنار بگذارید. این نوشیدنیهای لذیذ باعث جهش انسولین میشوند.
- ترتیب خوردن مواد غذایی را رعایت کنید. بهتر است ابتدا سبزیجات، سپس پروتئین و چربی و در آخر کربوهیدرات بخورید. با رعایت این نظم، یک سد فیبری در روده تشکیل میشود که قند خون را ۷۵ درصد کمتر بالا میبرد.
- پیشاز وعدههای سنگین یک قاشق غذاخوری سرکه سیب حلشده در آب نوش جان کنید تا حساسیت به انسولین بالاتر برود.
- بهجای بیسکویت یا میوههای خیلی شیرین، برای میانوعده گردو، بادام و پسته نوش جان کنید. چربیهای سالم و پروتئین موجود در مغزها قند خون را ثابت نگه میدارند.
- از ادویههای جادویی ضددیابت مثل دارچین و زردچوبه در غذاها استفاده کنید. دارچین راه ورود قند به سلول را باز میکند و زردچوبه با کنترل التهاب، از پانکراس محافظت میکند.
- غذا را آهسته نوش جان کنید. حدودا ۲۰ دقیقه طول میکشد تا پیام سیری به مغز برسد. کمی آرامتر بخورید تا ترشح انسولین بیشازحد به چربی شکمی منجر نشود.
- میوهها را با پوست بخورید. فیبر پوست میوه سرعت جذب قند را پایین میآورد.
- از مقدار قند مجاز میوهها باخبر باشید. مثلا بدانید مقدار قند موز برای دیابتیها چقدر است.
کلام آخر دکتردکتر
چیزی به اسم دیابت ناگهانی نداریم. قند خون بالا معمولا سالها در قالب دیابت خاموش به عروق و اعصاب آسیب میزند و علامت واضحی ندارد. در مرحلۀ دیابت خاموش بدن هنوز توان ترمیم را از دست نداده و آمادۀ مبارزه است. با کاهش تنها ۵ تا ۷ درصد از وزن بدن و روزانه ۳۰ دقیقه پیادهروی سریع، خطر پیشرفت بیماری بهطرز چشمگیری کمتر میشود. پس قند خون پنهان را جدی بگیرید تا سالها درگیر قرص قند و تزریق انسولین نباشید.
میپرسید چطور میتوان چیزی را که حس نمیشود، تشخیص داد؟ با پیگیری پزشکی و انجام دورهای تستهای تشخیصی. در سامانه سلامت دکتردکتر، امکان ویزیت آنلاین با بهترین متخصصان کشور برای همۀ شما عزیزان فراهم است. همچنین میتوانید با کلیک روی خدمات تست در محل، بی جابهجایی و معطلی، آزمایش قند را در خانه یا مکان دلخواه خود بدهید.
سوالات متداول
منابع
