سنگ کلیه همیشه آزاردهنده است، چه در بارداری و چه در دورههای دیگر زندگی. در بارداری این درد نهفقط به جسم مادر فشار میآورد، که با ترس و نگرانی آسیب جنین، روانش را هم بههم میریزد. ازآنجاکه مصرف اکثر داروها و انجام بسیاری از روشهای تشخیصی متداول برای سنگ کلیه در دوران بارداری ممنوع یا محدود است، این نگرانی به بیشترین حد ممکن میرسد. سنگ کلیه در این دوره معمولا خطری برای سلامت جنین ندارد و با مراقبتهای صحیح قابلمدیریت است. در این راهنمای سلامت و پزشکی دکتردکتر، درباره این درد و علائم خطرش حرف میزنیم و میگوییم برای درد سنگ کلیه در بارداری چه باید کرد تا جنین آسیب نبیند.
سنگ کلیه در بارداری چیست؟
سنگ کلیه زمانی تشکیل میشود که املاح معدنی و عمدتا کلسیم در ادرار به هم میچسبند و تودههای کوچک و سخت در کلیه یا حالبها ایجاد میکنند. این تودهها شکلها و اندازههای مختلف دارند و میتوانند صاف یا ناهموار، به کوچکی یک نخود فرنگی یا به بزرگی یک توپ گلف باشند. بهدلیل تغییرات هورمونی و فشار فیزیکی جنین بر مجاری ادرار، این پدیده در سهماهه دوم و سوم بارداری با احتمال و شدت بیشتری ظاهر میشود. در این دوره، کلیهها کلسیم بیشتری دفع میکنند و هورمونها مجاری ادرار را حسابی شل میکنند، نتیجۀ این دو اتفاق کندشدن حرکت ادرار و فرصت تشکیل سنگ است.
بیشتر سنگها بهقدری کوچکاند که خودبهخود با ادرار دفع میشوند، ولی سنگهای بزرگ جریان ادرار را میبندند و حسابی دردآورند.
با توجه به محدودیتهای پزشکی در تجویز داروی سنگ کلیه برای زنان باردار، مدیریت این وضعیت نگرانکننده کمی پرچالش به نظر میرسد. البته در اکثر موارد این سنگها کوچک بوده و میتوان با مراقبت و مصرف مایعات دفعشان کرد.
علت سنگ کلیه در بارداری چیست؟
بارداری بهخودیخود سنگآور نیست، ولی تغییرات جسمی گسترده در این دوره بدن مادر را مستعد تجمع املاح میکنند. در این بخش رایجترین دلایل بروز سنگ کلیه در دوران بارداری را مرور میکنیم.
تغییرات هورمونی بارداری و سنگ کلیه
افزایش شدید سطح هورمون پروژسترون باعث نرمی و شلشدگی عضلات صاف ازجمله لولههای حالب میشود. این شلشدگی سرعت تخلیه ادرار از کلیه بهسمت مثانه را پایین میآورد و همین توقف کوتاه، فرصت رسوب و سنگسازی املاحی مثل کلسیم را فراهم میکند. همچنین، کلیهها در بارداری کلسیم بیشتری دفع میکنند و این غلظت ماده اولیه سنگ در ادرار را بالا میبرد.
کمتحرکی علت سنگ کلیه بارداری
با پیشرفت بارداری و وزنگیری جنین، فعالیت بدنی مادر کم میشود و این یک اتفاق کاملا طبیعی است. کمتحرکی طولانیمدت زمینهساز آزادشدن کلسیم از استخوانها در خون و دفع آنها ازطریق ادرار است. بدن کمتحرک حتی در دفع سنگهای ریز به مشکل میخورد!
کمآبی بدن و سنگ کلیه در حاملگی
نیاز بدن در بارداری به آب از همیشه بیشتر است؛ چون هم تشکیل کیسه آب و هم افزایش حجم خون نیازمند آب است. ولی اکثر مادران برای جلوگیری از تکرر ادرار در بارداری، آب کمتری مینوشند. غلظت ادرار در این شرایط بالا میرود و مواد معدنی متبلور میشوند. ادرار تیرهرنگ یکی از اولین نشانههای شروع سنگسازی است.
نکته: حواستان به ارتباط قرص کلسیم در بارداری و سنگ کلیه باشد! مصرف این مکمل بدون آب کافی یا در دُز بالا با خطر تشکیل سنگ همراه است.
سابقه قبلی سنگ کلیه در بارداری
نقش ژنتیک و سابقه پزشکی در سنگ کلیه در بارداری را نباید دستکم گرفت. اگر مادر پیشاز بارداری سابقه سنگ داشته یا در خانوادهاش این مشکل شایع باشد، احتمالا در بارداری تجربهاش میکند. این مادران بهدلیل ساختار خاص کلیوی یا اختلالات متابولیکی در برابر تغییرات دوران بارداری آسیبپذیرترند و باید تحتنظر باشند.
علائم سنگ کلیه در بارداری
مادر باردار در دوران بارداری بهقدری با دردهای جورواجور مواجه است که تشخیص و تمایز علائم سنگ کلیه برای او راحت نیست. ازآنجاکه شناسایی بهموقع این عارضه کلید جلوگیری از عوارض آن است، در این بخش به علائم سنگ کلیه در بارداری اشاره میکنیم.
درد شدید پهلو و کمر مرتبط با سنگ
درد ناگهانی و خنجرمانند کولیک کلیوی در نواحی پهلو و پشت، درست زیر دندهها، شروع میشود و تا زیر شکم و کشاله ران تیر میکشد. این درد موجی است، شدتش کموزیاد میشود و برخلاف دردهای عضلانی، با استراحت یا تغییر حالت آرام نمیگیرد.
سوزش ادرار ناشی از سنگ در بارداری
خروج سنگ از کلیه و حرکت بهسمت مثانه باعث شروع التهاب مجاری ادراری و نتیجهاش سوزش شدید دفع ادرار است. اغلب مادران این نشانۀ سنگ کلیه و عفونت ادراری در بارداری را اشتباه میگیرند.
تهوع و استفراغ بهدلیل سنگ کلیه
بهدلیل ارتباط عصبی مشترک بین کلیهها و دستگاه گوارش، درد شدید اعصاب مادر را تحریک میکند و حالت تهوع و استفراغ میآورد. برای تمایز این تهوع از تهوع صبحگاهی، بدانید که تهوع ناشی از سنگ کلیه ناگهان و همراه با درد شدید شکم یا پهلو ظاهر میشود.
وجود خون در ادرار نشانۀ سنگ کلیه
یکی از علائم هشداردهندۀ سنگ کلیه در بارداری وجود خون در ادرار است و این نشانه در ۷۵ تا ۹۵ درصد موارد دیده میشود. چون سنگ هنگام حرکت در مجرای ادرار خراش ایجاد میکند و رنگ ادرار را به صورتی، قرمز یا قهوهای تغییر میدهد.
این موضوع لزوما خطری برای جنین ندارد، اما نیازمند بررسی فوری پزشکی و رد سایر احتمالات است.
سنگ کلیه در بارداری چه زمانی خطرناک است؟
سنگ کلیه خطری برای جنین ندارد؛ اما شباهت علائمش به مشکلات جدی بارداری مثل دکولمان جفت یا زایمان زودرس، پیگیری فوری را ضروری میکند. برخی علائم بههیچوجه نباید نادیده گرفته شوند چون مستقیما سلامت مادر و جنین را به خطر میاندازند.
برای اینکه بفهمید ایا سنگ کلیه در بارداری خطرناک است، ادامه این بخش را بخوانید.
هشدار درد غیرقابل تحمل
اگر درد شکم و پهلوها بهحدی شدید باشد که مادر نتواند راه برود، بنشیند یا موقعیت راحتی پیدا کند، این یک وضعیت اورژانسی است. درد شدید و مهارنشدنی با آزادسازی هورمون استرس و تحریک انقباض رحم، مادر را در معرض خطر زایمان زودرس قرار میدهد. در این شرایط، کنترل درد در بیمارستان و تحتنظر پزشک الزامی است.
تب و عفونت ادراری خطرناک
وجود تب و لرز همراه با درد سنگ کلیه در بارداری بیانگر عفونت کلیه است. اگر سنگ مسیر ادرار را ببندد، باکتریها پشت سنگ جمع میشوند و عفونت شدید ایجاد میکنند. در این وضعیت حساس، عفونت بهسرعت وارد خون میشود و سپسیس، جان مادر و جنین را در معرض خطر قرار میدهد.
کاهش نگرانکنندۀ حرکات جنین
ایا سنگ کلیه در بارداری برای جنین ضرر دارد؟ گاهی بله! هرچند سنگ کلیه مستقیما به جنین آسیب نمیزند، درد شدید، کمآبی بدن مادر یا عفونت ناشی از سنگ بر وضعیت جنین تأثیر میگذارد و در برخی موارد، تحرک کمتر آن را بهدنبال دارد. در این شرایط بررسی فوری برای اطمینان از اکسیژنرسانی کافی به جنین و سلامت او ضروری است.
روشهای تشخیص سنگ کلیه در بارداری
تشخیص سنگ کلیه در بارداری بهمراتب حساستر از شرایط عادی است. در این دوره روشهای تشخیصی استاندارد مثل اسکن CT بهدلیل استفاده از اشعه ایکس برای جنین خطرناک و عملا غیرقابل استفادهاند. در ادامه، روشهای تشخیص امن بارداری و سنگ کلیه را آوردهایم.
تشخیص سنگ کلیه با آزمایش ادرار
اولین و سادهترین قدم برای تشخیص سنگ کلیه در حاملگی بررسی نمونه ادرار است. پزشک در این آزمایش بهدنبال خون و نشانههای عفونت در ادرار میگردد. البته ادرار بهتنهایی برای تأيید یا رد وجود سنگ کافی نیست، اما پزشک را از وضعیت اورژانسی عفونت کلیه (درصورت ابتلا) با خبر میکند.
سونوگرافی برای تشخیص سنگ کلیه
سونوگرافی امنترین راهکار پزشکی برای تشخیص سنگ کلیه در بارداری است. این رویکرد تشخیصی از اشعههای پرخطر استفاده نمیکند و هیچ آسیبی به جنین نمیزند. پزشک در مانیتور ورم کلیه (هیدرونفروز) و تشکیل سنگهای بزرگ را میبینید؛ اما بهدلیل تغییرات طبیعی بدن در بارداری، تشخیص دقیق سنگهای ریز کمی دشوار است.
روشهای ممنوع تشخیص در بارداری
سیتیاسکن و عکسبرداری با اشعه ایکس در دوران بارداری، به ویژه در سهماهه اول، کاملا ممنوع است! خطر تابش اشعه و احتمال بروز ناهنجاریهای مادرزادی این روشهای تشخیصی را در بارداری بیاستفاده میکند.
در موارد نادر و حیاتی که جان مادر در خطر باشد و سونوگرافی نتایج خوبی به پزشک ندهد، شاید تصویربرداری MRI بدون تزریق ماده حاجب یا سیتیاسکن با دوز بسیار پایین انجام شود!
درمان سنگ کلیه در بارداری
سنگ کلیه در بارداری درمانپذیر است و با کمی صبوری و مراقبت در خانه دفع میشود، بیآنکه خطری فرزندتان را تهدید کند. برای جلوگیری از گسترش عوارض سنگ کلیه در بارداری، در ادامه درمانهای خانگی و پزشکی این عارضه را شرح میدهیم.
درمانهای غیرتهاجمی و آسان سنگ کلیه در حاملگی
خط اول درمان سنگ کلیه در بارداری این است که بگذاریم بدن کار خود را انجام دهد. بیش از ۸۰ درصد سنگها در بارداری خودبهخود و با این درمانهای محافظهکارانه دفع میشوند؛
- آبرسانی فراوان به بدن: نوشیدن دستکم ۲ تا ۳ لیتر آب در روز برای رقت ادرار و ایجاد فشار هیدرولیک؛
- استراحت به پهلو: خوابیدن به سمت مخالف درد برای برداشتن فشار از کلیه و تسهیل حرکت ادرار؛
- پایش ادرار: استفاده از یک صافی کوچک هنگام تخلیه ادرار برای بررسی دفع سنگ؛
- گرمادرمانی ملایم: استفاده از کمپرس گرم روی پهلو برای شلکردن عضلات مجاری ادرار و کاهش اسپاسم.
مصرف داروهای مجاز برای سنگ کلیه در بارداری
درصورت توصیه پزشک به مصرف داروی دفع سنگ کلیه در بارداری، انتخابها محدود اما مؤثرند:
- استامینوفن: مسکن امن برای مدیریت دردهای خفیف تا متوسط؛
- داروی ضداسپاسم: شلکننده عضلات مجاری ادرار برای تسهیل خروج سنگ.
نکته: مصرف مسکنهای ایبوپروفن و ژلوفن در بارداری (بهویژه در سهماهه سوم) بهدلیل خطر بستهشدن زودرس مجرای قلبی جنین، ممنوع است.
عمل سنگ کلیه در بارداری
انجام جراحیهای باز برای دفع سنگ یا رویکردهای تخصصی مثل سنگشکنی با امواج شوکی (ESWL) بهدلیل خطر آسیبدیدگی جنین در بارداری کاملا ممنوع هستند. در این دوره، روشهای اندوسکوپیک بدون نیاز به برش شکم بر متدهای تهاجمی اولویت دارند.
لیزر سنگ کلیه (اورتروسکوپی) در بارداری
درحالحاضر این روش امنترین و مؤثرترین راه برای حذف فیزیکی سنگ در بارداری است. پزشک با درج یک لوله ظریف در مجرای ادرار به محل سنگ میرسد و با لیزر، سنگ را به قطعات ریز تبدیل میکند. لیزر سنگ کلیه در بارداری بدون استفاده از اشعه ایکس و به روش سونوگرافی یا دید مستقیم با دوربین انجام میشود.
استنتگذاری حالب در بارداری
استنتگذاری حالب بر بازکردن مسیر ادرار تمرکز دارد و یک لوله توخالی و باریک بین کلیه و مثانه قرار میدهد تا ادرار از کنار سنگ عبور کند و تخلیه شود. این رویکرد موقتا درد و فشار را آرام میکند تا عمل اصلی تخلیه سنگ به بعد از زایمان موکول شود.
چه زمانی نیاز به مداخله پزشکی است؟
اگر روشهای محافظهکارانه تأثیری بر کاهش درد نداشته باشند و بیمار با علائم انسداد کامل مجاری ادرار، عفونت همراه با تب و درد مهارنشدنی دستوپنجه نرم کند، مداخله پزشکی فوری برای جلوگیری از زایمان زودرس، آسیب بافت کلیه و حفظ جان جنین و مادر ضروری است.
پیشگیری از سنگ کلیه در بارداری
پیشگیری از سنگ کلیه در بارداری راحتتر از تسکین درد طاقتفرسای آن است؛ آنهم وقتی که با چند تغییر ساده در سبک زندگی روزمره، میتوان خطر تشکیل سنگ را به حداقل رساند. در ادامه میگوییم جهت پیشگیری از سنگ کلیه در بارداری چه باید کرد.
نوشیدن آب کافی
آب دشمن سنگ کلیه است. روزی ۸ تا ۱۲ لیوان آب بنوشید تا مایع ادرار کاملا شفاف یا زرد روشن باشد. خوب است کمی آبلیموی تازه به آب نوشیدنیتان اضافه کنید. سیترات لیمو جلوی چسبیدن املاح و تشکیل سنگ را میگیرد.
رژیم غذایی مناسب
تغذیه متعادل ترکیب شیمیایی ادرار را تغییر میدهد. در قدم اول باید حواستان به مصرف نمک و مدیریت اگزالات باشد. نمک باعث دفع کلسیم بیشتر در ادرار میشود و اگزالات یک عامل سنگساز است. کلسیم را هم ترجیحا ازطریق غذا دریافت کنید، نه مکملهای داروخانهای.
مرکبات را بهعنوان بازدارنده سنگسازی به رژیم غذاییتان اضافه کنید و مصرف پروتئینهای حیوانی را به حداقل برسانید تا سطح اسید اوریک در بدن بالا نرود.
تحرک ایمن در بارداری
فعالیت بدنی ملایم سنگهای ریز را خودبهخود دفع میکند و اصلا فرصت بزرگشدن به آنها نمیدهد. حتی اگر سنگینی و کسالت بارداری میل به حرکت را از شما گرفته، هر روز پیادهروی کنید تا ادرار در کلیهها ساکن نماند. همچنین با انجام فعالیتهای سبک مثل یوگای بارداری یا شنا، گردش خون در کلیهها را بالا ببرید تا مجاری ادراری عملکرد بهتری داشته باشند.
کلام آخر دکتردکتر
طبیعت بدن مادر باردار قویتر از تکهسنگهای کوچک در کلیه است. این درد گرچه آزارنده و پراسترس، گرچه خشن و ناگهانی، بالاخره گذرا و قابلمدیریت است. اگر بدانید برای سنگ کلیه زن باردار چی خوبه و چی خوب نیست، نیمی از راه را رفتهاید. اولویت اول حفظ آرامش و آبرسانی به بدن است تا سنگها بدون کوچکترین خراش، خودبهخود دفع شوند. علم پزشکی هم راهحلهای ایمن و مؤثری برای عبور از این بحران دارد.
درصورت مشاهدۀ درد ناگهانی در پهلو یا تغییر رنگ ادرار، فرصت را برای گفتوگو با پزشک متخصص از دست ندهید و در سامانه دکتردکتر، جلسات ویزیت آنلاین را برای تشخیص و درمان شروع کنید.
