پیروان رژیم خام گیاه خواری معتقدند که مصرف غذاها در حالت خام یا با حداقل فرآوری میتواند به حفظ مواد مغذی، آنزیمها و ترکیبات مفید موجود در خوراکیها کمک کند. در این الگوی غذایی، انواع میوهها، سبزیجات، مغزها، دانهها و جوانهها بخش اصلی رژیم را تشکیل میدهند و مصرف هرگونه محصول حیوانی و غذاهای پختهشده با دمای بالا محدود یا حذف میشود. با وجود محبوبیت این رژیم، پرسشهای زیادی درباره مزایا، معایب، ارزش تغذیهای و تأثیر آن بر سلامت وجود دارد. آیا رژیم خام گیاهخواری میتواند تمام نیازهای بدن را تأمین کند؟ چه افرادی میتوانند از آن پیروی کنند و چه کسانی باید با احتیاط بیشتری به سراغ آن بروند؟ در این مقاله بهطور کامل سبک Raw Vegan، اصول غذایی، فواید احتمالی، چالشها و نکات مهمی که قبل از شروع آن باید بدانید، بررسی میکنیم.
رژیم خام گیاه خواری چیست؟
رژیم خام گیاه خواری (Raw Veganism) یکی از زیرمجموعههای رژیم گیاهخواری وگان است. همانند رژیم وگان، در این الگوی غذایی نیز تمام مواد غذایی با منشأ حیوانی حذف میشوند. علاوه بر این، خامگیاهخواری بر مفهوم «غذای خام» تأکید دارد؛ به این معنا که مواد غذایی باید بهصورت کاملاً خام مصرف شوند یا در دمایی کمتر از ۴۰ تا ۴۸ درجه سانتیگراد حرارت ببینند.
ایده مصرف غذاهای خام از اواسط قرن نوزدهم وجود داشته است؛ زمانی که سیلوستر گراهام، کشیش پرسبیتری و اصلاحگر حوزه تغذیه، این شیوه را راهی برای پیشگیری از بیماریها معرفی کرد.
رژیم خام گیاهخواری معمولاً سرشار از میوهها، سبزیجات، مغزها، دانهها، غلات جوانهزده و حبوبات جوانهزده است. همچنین این رژیم بهطور طبیعی مقدار کمی غذای فرآوریشده دارد.
افرادی که این رژیم را انتخاب میکنند، اغلب با انگیزه حفظ یا بهبود سلامت خود به آن روی میآورند. آنها معتقدند غذاهای خام یا غذاهایی که حداقل حرارت را دیدهاند، نسبت به غذاهای پخته ارزش غذایی بیشتری دارند. در این رژیم بهجای پختوپز از روشهایی مانند آبگیری (تهیه آبمیوه)، مخلوط کردن، خیساندن، جوانهزنی و خشککردن مواد غذایی استفاده میشود.
برخی از طرفداران این سبک غذایی همچنین باور دارند که رژیم خام گیاه خواری تمام مواد مغذی موردنیاز بدن را تأمین میکند؛ به همین دلیل مصرف مکملهای غذایی در میان آنها اغلب توصیه نمیشود.
انواع رژیم خام گیاه خواری
رژیم خام گیاه خواری (Raw Vegan Diet)
این نوع، سختگیرانهترین شکل رژیم خام است و در آن هرگونه محصولات حیوانی بهطور کامل حذف میشود.
رژیم خام گیاهخواریـلبنی (Raw Vegetarian Diet)
این رژیم مشابه سایر رژیمهای گیاهخواری است، با این تفاوت که مصرف تخممرغ و لبنیات در آن مجاز است، به شرطی که خام و غیرپاستوریزه باشند.
رژیم خام همهچیزخوار (Raw Omnivorous Diet)
این نسخه از رژیم غذایی خام، انعطافپذیرترین نوع آن است. در این رژیم علاوه بر غذاهای گیاهی، مصرف مواد غذایی حیوانی مانند لبنیات غیرپاستوریزه، گوشت خام یا ماهی خام نیز مجاز است.
مواد غذایی مجاز در رژیم خام گیاهخواری
رژیم خام گیاه خواری در سالهای اخیر محبوبیت بیشتری پیدا کرده و حتی رستورانهای مخصوص غذاهای خام در بسیاری از شهرهای بزرگ فعالیت میکنند. با این حال، هنوز درباره اینکه رژیم خامخواری دقیقاً شامل چه غذاهایی میشود، ابهامهای زیادی وجود دارد. بهطور کلی، در رژیم خام گیاهخواری مصرف موارد زیر مجاز است:
- انواع میوهها و سبزیجات خام؛
- مغزها و دانههای خام؛
- جوانهها (حبوبات و دانههای جوانهزده و نپخته)؛
- ریشهها، سبزیجات ریشهای و انواع کدو؛
- سبزیهای معطر تازه و ادویههای خام؛
- جلبکهای دریایی.
در این رژیم، مواد غذایی به شکل خام و بدون فرآوری یا پخت مصرف میشوند و بیشتر غذاهای دیگر حذف میشوند. افراد خامگیاهخوار معمولاً آبمیوهها و آبسبزیجات تازه نیز مصرف میکنند و دمنوشهای گیاهی را در برنامه غذایی خود میگنجانند.
بسیاری از پیروان این رژیم مقدار محدودی از مواد غذایی فرآوریشده را نیز مصرف میکنند، به شرطی که در فرآیند تولید آنها دمای غذا از حدود ۴۸ درجه سانتیگراد بالاتر نرفته باشد. برخی از این مواد عبارتاند از:
- روغنهای پرس سرد؛
- زیتونهای فرآورینشده؛
- شیرهای گیاهی تهیهشده از مغزها؛
- غذاهای تخمیرشده مانند میسو، کیمچی و کلمترش؛
- شربت افرا خالص؛
- سس سویای خام و غیرپاستوریزه (ناما شویو)؛
- میوهها و سبزیجات خشکشده؛
- سرکه و مواد غذایی خواباندهشده در سرکه؛
- کاکائوی خام (شکلات خام).
البته درباره خام بودن واقعی برخی از این مواد غذایی اختلاف نظر وجود دارد و بعضی از افراد ترجیح میدهند حتی این محصولات فرآوریشده را نیز از رژیم خود حذف کنند.
مواد غذایی غیر مجاز در رژیم خام گیاهخواری
مواد غذایی زیر معمولاً در رژیم خام گیاهخواری مجاز نیستند:
- میوهها و سبزیجات پخته؛
- غلات و حبوبات پخته؛
- انواع نان، کیک و شیرینی؛
- مغزها و دانههای برشتهشده؛
- روغنهای تصفیهشده؛
- نمک؛
- شکر و آرد سفید تصفیهشده؛
- آبمیوههای پاستوریزه؛
- قهوه و چای؛
- نوشیدنیهای الکلی؛
- تنقلات و غذاهای فرآوریشده مانند چیپس و شیرینیهای صنعتی.
نحوه آمادهسازی غذا در رژیم خام گیاه خواری
در میان طرفداران رژیم خام گیاه خواری، آمادهسازی غذا گاهی بهشوخی «نهپخت و نهپز» نامیده میشود. اگرچه بسیاری از دستورهای غذایی خام به مراحل آمادهسازی و فرآوری بهنسبت زیادی نیاز دارند، اما برخی وعدهها بسیار ساده هستند و تقریباً به هیچ آمادهسازی خاصی احتیاج ندارند؛ مانند یک سالاد سبز یا کاسهای از میوههای تازه.
اگر قصد دارید سبک زندگی خام گیاهخواری را امتحان کنید، حداقل به یک مخلوطکن و غذاساز نیاز خواهید داشت. همچنین ممکن است بخواهید یک دستگاه خشککن مواد غذایی نیز تهیه کنید. در بسیاری از دستورهای غذایی خام از این دستگاه برای تهیه کراکرهای بذر کتان، نانهای خام و انواع بیسکویت و شیرینیهای خام استفاده میشود.
علاوه بر این، داشتن آبمیوهگیری میتواند برای تهیه آبمیوهها و آبسبزیجات تازه مفید باشد.
فواید رژیم خام گیاه خواری
رژیم خام گیاه خواری سرشار از مواد غذایی گیاهی و مغذی است و میتواند مزایای متعددی برای سلامت داشته باشد.
ممکن است به سلامت قلب کمک کند
این رژیم به دلیل تأکید بر مصرف میوهها و سبزیجات میتواند به بهبود سلامت قلب کمک کند. تحقیقات نشان دادهاند که مصرف بیشتر این مواد غذایی با کاهش فشار خون و کاهش خطر بیماریهای قلبی و سکته مغزی مرتبط است.
همچنین رژیم خام گیاه خواری حاوی مقدار زیادی مغزها، دانهها، غلات کامل جوانهزده و حبوبات است. مطالعات نشان میدهند که این مواد غذایی ممن است سطح کلسترول خون را بهبود بخشیده و خطر بیماریهای قلبی را کاهش دهند.
برخی پژوهشها نیز نشان دادهاند که افراد وگان در مقایسه با سایرین، خطر کمتری برای ابتلا به فشار خون بالا و مرگ ناشی از بیماریهای قلبی دارند. علاوه بر این، رژیمهای وگان در کاهش کلسترول بد (LDL) نیز مؤثر شناخته شدهاند.
اگرچه مطالعات اختصاصی درباره رژیم خام گیاه خواری محدود است، اما ترکیب غذایی این رژیم احتمالاً مزایای مشابهی برای سلامت قلب فراهم میکند.
ممکن است خطر ابتلا به دیابت را کاهش دهد
رژیم خام گیاهخواری ممکن است خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش دهد. یکی از دلایل این موضوع مصرف فراوان میوهها و سبزیجات است که با کاهش خطر ابتلا به دیابت ارتباط دارند.
علاوه بر این، این رژیم سرشار از فیبر است. فیبر میتواند به کنترل قند خون و افزایش حساسیت سلولها به انسولین کمک کند.
همچنین مغزها، دانهها، غلات جوانهزده و حبوبات موجود در این رژیم ممکن است نقش مثبتی در تنظیم قند خون داشته باشند.
میتواند به کاهش وزن کمک کند
شواهد نشان میدهد رژیم خام گیاهخواری در کاهش وزن و حفظ آن مؤثر است.
مطالعات مختلف نشان دادهاند افرادی که برای مدت طولانی از رژیمهای غذایی خام پیروی میکنند، معمولاً درصد چربی بدن و شاخص توده بدنی (BMI) کمتری دارند.
یکی از دلایل این اثر، کالری پایین بسیاری از غذاهای خام گیاهی و در عین حال حجم بالای آنهاست که احساس سیری بیشتری ایجاد میکند.
ممکن است عملکرد دستگاه گوارش را بهبود بخشد
مقدار زیاد فیبر موجود در غذاهای گیاهی کامل میتواند به بهبود عملکرد دستگاه گوارش کمک کند.
رژیم خام گیاه خواری هم حاوی فیبر محلول و هم فیبر نامحلول است:
- فیبر نامحلول حجم مدفوع را افزایش میدهد و به حرکت بهتر مواد غذایی در روده کمک میکند، در نتیجه احتمال یبوست را کاهش میدهد.
- فیبر محلول غذای باکتریهای مفید روده را تأمین میکند.
این باکتریهای مفید ترکیباتی تولید میکنند که میتوانند التهاب روده را کاهش داده و به بهبود برخی مشکلات گوارشی مانند سندرم روده تحریکپذیر (IBS)، بیماری کرون و کولیت اولسراتیو کمک کنند.
عوارض رژیم خام گیاه خواری
در کنار مزایای احتمالی، این رژیم در صورت برنامهریزی نامناسب میتواند با خطراتی نیز همراه باشد.
احتمال کمبود مواد مغذی
رژیمهای وگان در تمام مراحل زندگی قابلاجرا هستند، اما تنها زمانی که بهدرستی برنامهریزی شوند. یکی از مهمترین نگرانیها در رژیم خام گیاهخواری، کمبود برخی ویتامینها و مواد معدنی است.
کمبود ویتامین B12
ویتامین B12 بهطور طبیعی در رژیم خام گیاه خواری وجود ندارد. دریافت ناکافی این ویتامین میتواند باعث مشکلاتی شود مانند:
- کمخونی؛
- آسیب سیستم عصبی؛
- ناباروری؛
- بیماریهای قلبی؛
- کاهش سلامت استخوانها.
ازآنجاکه بسیاری از طرفداران این رژیم مصرف مکملها را ضروری نمیدانند، خطر کمبود B12 در آنها بیشتر است.
سایر کمبودهای احتمالی
رژیم خام گیاهخواری ممکن است از نظر مواد مغذی زیر نیز فقیر باشد:
- کلسیم؛
- ویتامین D؛
- ید.
در نتیجه احتمال بروز کمبود این ریزمغذیها افزایش مییابد.
احتمال ایجاد ضعف در عضلات و استخوانها
چند ویژگی این رژیم ممکن است سلامت عضلات و استخوانها را تحت تأثیر قرار دهد. از جمله:
- دریافت پایین کلسیم؛
- دریافت ناکافی ویتامین D؛
- مصرف کم پروتئین.
کلسیم و ویتامین D برای حفظ استحکام استخوانها ضروری هستند و پروتئین نیز نقش مهمی در حفظ توده عضلانی و سلامت استخوان دارد.
برخی مطالعات نشان دادهاند افرادی که از رژیم خام گیاه خواری پیروی میکنند، تراکم استخوانی کمتری نسبت به افرادی دارند که رژیم غذایی معمولی مصرف میکنند.
افزایش احتمال خطر پوسیدگی دندان
رژیم خام گیاهخواری بهویژه زمانی که حاوی مقدار زیادی مرکبات و انواع توتها باشد، ممکن است خطر فرسایش مینای دندان را افزایش دهد.
اسیدی بودن این میوهها میتواند به مرور زمان به مینای دندان آسیب برساند و احتمال پوسیدگی را بیشتر کند.
احتمال کاهش باروری
در برخی موارد، رژیم خام گیاه خواری ممکن است بر باروری زنان تأثیر منفی بگذارد.
مطالعات نشان دادهاند که درصد قابلتوجهی از زنانی که از این رژیم پیروی میکنند، دچار نامنظمیهای قاعدگی میشوند و برخی نیز ممکن است به آمنوره (قطع کامل قاعدگی) مبتلا شوند.
یکی از دلایل اصلی این موضوع، دریافت کالری بسیار کم و کاهش بیش از حد وزن بدن است که میتواند عملکرد طبیعی سیستم تولیدمثل را مختل کند.
آیا رژیم خام خواری برای همه افراد مناسب است؟
اگرچه رژیم خام گیاهخواری میتواند مقادیر بالایی از برخی مواد مغذی را تأمین کند و احتمالاً در ابتدای کار به کاهش وزن منجر شود، اما محدودیتهای زیاد آن باعث میشود پایبندی به این رژیم در بلندمدت برای بسیاری از افراد دشوار باشد. علاوه بر این، خطر کمبود برخی مواد مغذی ضروری یا خستگی از تعداد محدود گزینههای غذایی نیز وجود دارد. به همین دلیل، افرادی که از این رژیم پیروی میکنند باید مراقب دریافت انرژی کافی باشند.
بسیاری از متخصصان تغذیه این رژیم را بدون برنامهریزی دقیق توصیه نمیکنند. افرادی که به پیروی از رژیم خام گیاهخواری علاقه دارند، بهتر است با یک متخصص تغذیه مشورت کنند. متخصص تغذیه میتواند برنامهای متعادل طراحی کند تا اطمینان حاصل شود که تمام مواد مغذی ضروری بدن به مقدار کافی دریافت میشوند.
تفاوت رژیم گیاه خواری و خام گیاه خواری چیست؟
رژیم خام گیاه خواری در واقع زیرمجموعه سختگیرانهتر رژیم گیاه خواری است؛ هر دو بدون محصولات حیوانی هستند، اما تفاوت اصلی در این است که گیاهخواری اجازه پختوپز دارد، در حالی که خام گیاهخواری تقریباً فقط غذاهای خام را مجاز میداند.
نمونه رژیم خام گیاه خواری
منوی زیر میتواند دید کلی از چند روز تغذیه در رژیم خام گیاهخواری به شما بدهد.
روز اول
صبحانه: اسموتی سبز استوایی با اسپیرولینا.
ناهار: سوپ خام نخودفرنگی، نعناع و آووکادو.
شام: پیتزای خام گیاهخواری.
روز دوم
صبحانه: پودینگ دانه چیا همراه با انواع توتها.
ناهار: رولهای جلبک دریایی خام با سس تند.
شام: پد تای تایلندی خام.
روز سوم
صبحانه: پنکیک خام موز با کره بادام.
ناهار: رشتههای کدو سبز خام (زودل) با سس پستوی ریحان.
شام: لازانیای خام با سبزیجات مزهدارشده، گوجهفرنگی خشکشده و سس بادام هندی و گشنیز.
در پیتزای خام، بهجای خمیر گندم پختهشده معمولاُ از این مواد استفاده میشود:
- بذر کتان یا بذر چیا آسیابشده؛
- بادام یا بادام هندی آسیابشده؛
- سبزیجات رندهشده (مثل هویج یا کدو سبز)؛
- ادویهها و گاهی گوجه خشکشده.
این مواد را مخلوط میکنند، به شکل خمیر در میآورند و معمولاً در دستگاه خشککن مواد غذایی کمی خشک میکنند تا حالت نانمانند پیدا کند. شما میتوانید از مواد دیگر هم استفاده کنید.
سس معمولاً از ترکیب موارد زیر ساخته میشود:
- گوجهفرنگی خام یا گوجه خشکشده؛
- سیر؛
- ریحان و اورگانو؛
- روغن زیتون پرس سرد.
روی پیتزای خام معمولاً از مواد زیر استفاده میشود:
- سبزیجات تازه مثل فلفل دلمهای، قارچ، زیتون خام یا فرآورینشده؛
- آووکادو؛
- جوانهها؛
- پنیر گیاهی (مثلاً بادام هندی خیساندهشده و مزهدار شده).
در پنکیک موز مواد زیر با هم مخلوط میشود:
- ۲ عدد موز رسیده؛
- ۱ پیمانه بادام آسیابشده؛
- ۱ قاشق غذاخوری بذر کتان آسیابشده؛
- کمی دارچین.
باشد. مواد را مخلوط کرده، به شکل دایرههای کوچک درآورده و در دستگاه خشککن قرار میدهند یا همانطور مصرف میکنند. سپس روی آن کره بادام، میوه تازه یا پوره خرما میریزند.
در لازانیای خام:
- بهجای ورقههای لازانیا از برشهای نازک کدو سبز، بادمجان یا گاهی کدو زرد استفاده میشود.
- بهجای پنیر از مخلوط بادام هندی خیساندهشده، آبلیمو، مخمر غذایی (در صورت مصرف) و ادویهها استفاده میکنند.
- لایه سس قرمز معمولاً از گوجهفرنگی، گوجه خشکشده، فلفل دلمهای، سیر و سبزیجات معطر تهیه میشود.
- گاهی لایههایی از اسفناج، قارچ مزهدارشده یا سبزیجات دیگر نیز به آن اضافه میکنند.
برای تهیه آن، مواد بهصورت لایهلایه روی هم چیده میشوند؛ درست مانند لازانیای معمولی، اما بدون پخت. برخی افراد برای بهبود بافت، آن را چند ساعت در یخچال یا دستگاه خشککن مواد غذایی قرار میدهند.
بهطور کلی در رژیم خام گیاه خواری، غذاهایی با نامهایی مانند «پیتزای خام»، «لازانیای خام» یا «پنکیک خام» معمولاً نسخههای بازسازیشده آن غذاها هستند که ظاهر یا طعم مشابه دارند، اما بدون پخت و با مواد کاملاً گیاهی و خام تهیه میشوند.
میانوعدههای مناسب در رژیم خام گیاهخواری
- توپکهای انرژیزای گردو؛
- کراکر یا بار گرانولای خامگیاهخواری؛
- میوههای خشکشده؛
- پودینگ دانه چیا؛
- اسموتیهای میوهای؛
- کوکی شکلاتی بدون نیاز به پخت؛
- سالاد سبزیجات با سس گواکاموله (آووکادو).
آیا رژیم خام گیاه خواری برای لاغری مؤثر است؟
رژیم لاغری خام گیاه خواری میتواند در کوتاهمدت به کاهش وزن کمک کند. بهدلیل تأمین کالری پایین (بهخصوص به دلیل حذف غذاهای پرانرژی مثل روغنها، غلات پخته و غذاهای فرآوریشده)، حجم بالای غذا همراه با احساس سیری، فیبر زیاد (کاهش اشتها و بهبود عملکرد گوارش) و حذف بسیاری از غذاهای پرکالری بسیاری از افراد در شروع رژیم خام گیاه خواری کاهش وزن سریع را تجربه میکنند.
اما کاهش وزن در این رژیم همیشه پایدار یا سالم نیست. از جمله به دلایل زیر:
- ممکن است دریافت پروتئین کم شود؛
- احتمال کمبود کالری و ریزمغذیها وجود دارد؛
- کاهش وزن گاهی شامل عضله و آب بدن هم میشود، نه فقط چربی.
این رژیم اگر بدون برنامه اجرا شود، ممکن است به کمبودهای تغذیهای و کاهش توده عضلانی منجر شود. بهترین رژیم لاغری هم باشد، بهترین نتیجه زمانی به دست میآید که زیر نظر متخصص تغذیه تنظیم شود. برای دستیابی به این هدف میتوانید در دکتردکتر از متخصص تغذیه مشاوره آنلاین بگیرید.
گزینههای جایگزین و رویکرد میانه
بسیاری از افراد به رژیم خام گیاه خواری علاقهمند هستند، اما پایبندی کامل به این سبک زندگی برایشان دشوار است. بههمین دلیل، رژیمهای «خام تا ساعت ۴» (Raw-till-4) یا «خاممحور» (High-raw) در سالهای اخیر محبوبیت پیدا کردهاند. این رژیمها انعطافپذیر هستند و به افراد اجازه میدهند در طول روز از غذاهای خام و گیاهی استفاده کنند، اما در کنار آن غذای پخته نیز مصرف کنند. این رویکرد، تعادلی میان مزایای تغذیهای غذاهای خام و راحتی و گرمای غذاهای پخته ایجاد میکند، بهویژه در مناطق سردسیر.
بهجای پیروی کامل از رژیم خام گیاهخواری، بسیاری از افراد ترجیح میدهند اصول اصلی آن مانند افزایش مصرف میوههای تازه، سبزیجات، جوانهها و آبمیوهها را در یک الگوی غذایی معمولیتر بگنجانند. این روش ترکیبی، فشار ناشی از پایبندی سختگیرانه را کاهش میدهد و غذا خوردن در جمع، وعدههای خانوادگی و سفر را آسانتر میکند.
نیازهای تغذیهای افراد بسته به سن، وضعیت سلامتی، محل زندگی، فرهنگ و وضعیت روحی متفاوت است؛ بنابراین شخصیسازی رژیم غذایی برای هر فرد اهمیت زیادی دارد. مثلاً، افرادی که با بیماریهای مزمن زندگی میکنند ممکن است انگیزه بیشتری برای پیروی از رژیم خام سختگیرانه داشته باشند، درحالیکه برخی دیگر راحتی اجتماعی و پایداری بلندمدت را در اولویت قرار میدهند.
شناخت و احترام به این تفاوتهای فردی کمک میکند تا افراد بتوانند برنامه غذایی واقعبینانه و قابل اجرا طراحی کنند که از اهداف کلی سلامت آنها حمایت کند. رویکردهای ترکیبی و شخصیسازیشده این امکان را فراهم میکنند که بدون احساس محدودیت شدید، اصول رژیم خامخواری در زندگی روزمره گنجانده شود.
کلام آخر دکتردکتر
رژیم خام گیاه خواری یکی از محدودترین الگوهای تغذیهای گیاهی است که بر مصرف غذاهای کاملاً خام و فرآورینشده تأکید دارد. در این سبک، میوهها، سبزیجات، مغزها، دانهها و جوانهها پایه اصلی تغذیه را تشکیل میدهند و غذاهای پخته یا حیوانی بهطور کامل حذف میشوند یا به حداقل میرسند. با وجود اینکه این رژیم میتواند به دلیل فیبر بالا و کالری پایین به کاهش وزن، بهبود برخی شاخصهای سلامت قلب و افزایش مصرف مواد غذایی گیاهی کمک کند، با چالشهایی مانند محدودیت شدید غذایی، احتمال کمبود برخی ویتامینها و دشواری در اجرای بلندمدت همراه است.
رژیم خام گیاهخواری برای همه افراد مناسب نیست و موفقیت در آن به برنامهریزی دقیق و آگاهی تغذیهای نیاز دارد. انتخاب این سبک غذایی باید بر اساس شرایط فردی، سبک زندگی و با مشورت متخصص تغذیه انجام شود تا از بروز کمبودهای تغذیهای جلوگیری شود و تعادل سلامت حفظ گردد. در دکتردکتر میتوانید ساده و سریع از متخصص تغذیه وقت ویزیت آنلاین با حضوری بگیرید.
