آنسفالیت مغزی در کودکان و بزرگسالان؛ نشانه‌ها و راه‌های درمان

مغز فرمانروای بی‌چون‌وچرای بدن ماست، عضوی فوق‌العاده پیچیده که کوچک‌ترین مشکلی در آن می‌تواند عملکرد کل بدن را دچار اختلال کند. آنسفالیت یا التهاب مغز بیماری‌ای به‌نسبت نادر، اما جدی‌ است که می‌تواند به‌طور مستقیم سلامت این فرمانروای حساس را هدف بگیرد. آنسفالیت ممکن است با یک تب و سردرد ساده شروع شود و در چشم‌برهم‌زدنی به طوفانی از تشنج، گیجی و مشکلات عصبی خطرناک تبدیل شود. به همین خاطر، شناخت علائم اولیه، آگاهی از روش‌های تشخیص و شروع سریع درمان آنسفالیت مغزی اهمیت فراوانی دارد؛ این همان کاری است که قصد داریم در ادامه این مطلب انجام دهیم.

آنسفالیت مغزی چیست؟

آنسفالیت (Encephalitis) یا التهاب مغز بیماری‌ای به‌نسبت نادر، اما جدی است که با التهاب در بافت مغز و عوارض جانبی متعدد همراه است. شایع‌ترین علت بروز این عارضه، عفونت‌های ویروسی است، به‌خصوص ویروس‌هایی که توانایی ورود به سیستم عصبی را دارند. در بعضی از موارد هم سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به سلول‌های مغز حمله و نوعی آنسفالیت خودایمنی ایجاد می‌کند. آنسفالیت عملکرد طبیعی مغز را مختل می‌کند و بسته به شدت بیماری، علائم خفیف تا شدید به همراه دارد.

علائم آنسفالیت اغلب شامل تب، سردرد، خستگی، تهوع و حساسیت به نور است. در موارد شدیدتر، بیمار ممکن است دچار گیجی، تغییر رفتار، اختلال حافظه، خواب‌آلودگی، تشنج و کاهش سطح هوشیاری شود. در بعضی افراد، علائم این التهاب ممکن است شبیه به یک بیماری ساده خودشان را نشان دهند، اما با گذشت زمان مشکلات عصبی مانند اختلال در صحبت‌کردن، حرکت یا هوشیاری به وجود آورند. به همین دلیل، بروز علائمی مثل تغییر ناگهانی وضعیت ذهنی، تشنج یا کاهش هوشیاری به‌هیچ‌وجه شوخی‌بردار نیست و به بررسی فوری پزشکی احتیاج دارد.

برای تشخیص آنسفالیت، پزشک در اغلب موارد ترکیبی از بررسی علائم، معاینه عصبی و آزمایش‌هایی مانند بررسی مایع نخاعی، تصویربرداری مغزی (مثل MRI یا سی‌تی‌اسکن) و آزمایش‌های مربوط به تشخیص عفونت مغزی یا واکنش‌های ایمنی را به کار می‌گیرد. درمان آنسفالیت هم به علت اصلی بیماری بستگی دارد؛ این درمان‌ها طیف وسیعی را در بر می‌گیرند، از داروهای ضدویروس گرفته تا داروهای کنترل‌کننده التهاب، داروهای ضدتشنج یا درمان‌های مربوط به آنسفالیت خودایمنی که شامل داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مثل کورتون می‌شوند.

تفاوت آنسفالیت مغزی با مننژیت چیست؟

مننژیت (Meningitis) به التهاب پرده‌های اطراف مغز و نخاع گفته می‌شود که به‌دلیل عفونت به وجود می‌آید. تفاوت اصلی آنسفالیت و مننژیت در ناحیه التهاب است. در آنسفالیت، بافت خود مغز ملتهب می‌شود، اما در مننژیت، لایه‌های محافظ دور مغز و نخاع که مننژ نام دارند، آسیب می‌بینند. مجرم در هر دو بیماری منبعی عفونی است که اغلب ناشی از ورود ویروس به بدن است. همچنین، نشانه‌های مشترکی مثل تب، سردرد و احساس ناخوشی عمومی ممکن است در هر دو بیماری دیده شوند.

بااین‌حال، علائم عصبی در آنسفالیت به‌مراتب برجسته‌تر هستند. افرادی که به آنسفالیت مبتلا می‌شوند بیشتر ممکن است دچار گیجی، تغییر رفتار، اختلال حافظه، خواب‌آلودگی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری شوند، زیرا خود بافت مغز درگیر شده است. درمقابل در مننژیت، بیمار بیشتر درگیر علائمی مثل خشکی گردن، حساسیت به نور، سردرد شدید و تب می‌شود.

گاهی هم ممکن است هر دو بیماری هم‌زمان رخ دهند که به آن مننژوانسفالیت (Meningoencephalitis) گفته می‌شود و هم‌زمان پرده‌های اطراف مغز (مننژها) و خود بافت مغز را درگیر می‌کند. ازآنجاکه هم آنسفالیت و هم مننژیت بیماری‌هایی جدی هستند و حتی ممکن است جان بیمار را به خطر بیندازند، با بروز علائمی مانند تب شدید، سردرد شدید، تغییر سطح هوشیاری، تشنج یا خشکی گردن، مراجعه فوری به اورژانس و مشورت با پزشک ضرورت پیدا می‌کند.

اگر به وجود علائم آنسفالیت در یکی از عزیزان خود مشکوک هستید و به هر دلیلی دسترسی فوری به پزشک ندارید، وقت را غنیمت بشمارید و همین‌حالا ازطریق وب‌سایت دکتردکتر با حرفه‌ای‌ترین متخصصان مغز و اعصاب ایران تماس مستقیم داشته باشید. ازطریق دکتردکتر می‌توانید نوبت حضوری یا آنلاین بگیرید و اگر به دارو احتیاج داشتید، با سفارش آنلاین و بدون دردسر آن را درب منزل تحویل بگیرید.

تفاوت آنسفالیت با التهاب ساده مغز

وقتی از التهاب مغز صحبت می‌کنیم، به‌هیچ‌وجه نباید آن را با التهاب یا تورمی ساده در بقیه نقاط بدن مقایسه کنیم. هر نوع التهاب در بافت اصلی مغز چه ساده و خفیف باشد، چه شدید، وضعیتی اورژانسی و جدی است. گاهی ممکن است اختلالات دیگری مثل مشکلات متابولیک یا سموم بدن عملکرد مغز را مختل کنند بدون اینکه التهابی وجود داشته باشد؛ در این حالت هم مراجعه فوری به پزشک و پیگیری درمان ضرورت دارد. بااین‌همه، اگر بحث آنسفالیت در میان باشد، یعنی سیستم ایمنی یا یک عامل عفونی به‌طور مستقیم بافت مغز را هدف قرار داده است. در این حالت، مراجعه اورژانسی به پزشک، تشخیص علت التهاب و شروع درمان به فوریتی قطعی تبدیل می‌شود.

انواع آنسفالیت مغزی

آنسفالیت مغزی ممکن است بنا به دلایل مختلفی ایجاد شود؛ هر علت نوع خاصی از آنسفالیت را به وجود می‌آورد و نیازمند روش درمان مشخصی است. گفتنی است که شایع‌ترین نوع آنسفالیت مغزی، آنسفالیت ویروسی و آنسفالیت خودایمنی هستند. در ادامه، به انواع مختلف آنسفالیت مغزی نگاهی داریم.

آنسفالیت ویروسی

آنسفالیت ویروسی شایع‌ترین نوع آنسفالیت است و زمانی ایجاد می‌شود که یک ویروس بتواند خط دفاعی مغز را بشکند و بافت آن را ملتهب کند. ویروس‌های مختلفی ممکن است زمینه‌ساز بروز این نوع آنسفالیت شوند؛ از ویروس هرپس سیمپلکس (ویروس تبخال) و آبله‌مرغان گرفته تا برخی ویروس‌هایی که توسط پشه یا کنه به انسان منتقل می‌شوند. گاهی ویروس در قالب بیماری‌ای معمولی و بی‌سروصدا وارد بدن می‌شود و بعد در فرصتی مناسب، با نفوذ به سیستم عصبی مرکزی التهاب آنسفالیت را در مغز به وجود می‌آورد.

نشانه‌های آنسفالیت ویروسی ابتدا شبیه به یک بیماری ساده مانند آنفولانزا خود را نشان می‌دهند؛ اما ممکن است با پیشرفت بیماری، علائمی مثل گیجی، تغییر رفتار، خواب‌آلودگی، تشنج، اختلال در صحبت‌کردن یا کاهش سطح هوشیاری هم در بیمار ظاهر شوند. درمان آنسفالیت ویروسی به نوع ویروس بستگی دارد؛ در برخی موارد، پزشک می‌تواند با تجویز داروهای ضدویروس بیماری را کنترل کند.

آنسفالیت هرپسی

آنسفالیت هرپسی یکی از مهم‌ترین و جدی‌ترین انواع آنسفالیت ویروسی است و توسط ویروس هرپس سیمپلکس (HSV) ایجاد می‌شود. جالب است بدانید هرپس سیمپلکس همان ویروسی است که باعث تبخال‌های ساده روی لب می‌شود، اما در موارد نادر می‌تواند به مغز راه پیدا کند و التهاب شدیدی به وجود آورد.

این نوع آنسفالیت با سرعت زیادی نشانه‌هایی مثل تب، سردرد شدید، تغییرات رفتاری، گیجی، مشکلات حافظه، تشنج و افت سطح هوشیاری به وجود می‌آورد و لوب‌های گیجگاهی را درگیر می‌کند. به همین خاطر، بیمار ممکن است درگیر مشکلاتی مثل اختلال حافظه یا تغییرات رفتاری شود. تشخیص و درمان فوری آنسفالیت هرپسی حیاتی است، چون کوچک‌ترین تأخیر ممکن است به ویروس هرپس سیمپلکس فرصت دهد تا آسیب‌های عصبی ماندگار و جبران‌ناپذیری در بدن بیمار ایجاد کند.

آنسفالیت باکتریایی

در بیشتر موارد متهم یک ویروس است، اما در موارد نادر، گاهی باکتری‌ها هم ممکن است به بافت مغز حمله کنند. در این حالت، بیمار دچار وضعیتی به نام مننژوانسفالیت (التهاب هم‌زمان خودِ مغز و پرده‌های محافظ آن) می‌شود که گاهی به شکل آبسه مغزی (تجمع چرک در یک نقطه از مغز) خودش را نشان می‌دهد.

در آنسفالیت باکتریایی، بیمار درگیر تب بالا، سردرد شدید، تشنج و افت ناگهانی هوشیاری می‌شود؛ این وضعیت اغلب خیلی سریع‌تر از انواع ویروسی پیشرفت می‌کند. به همین دلیل، تشخیص سریع بیماری توسط پزشک و شروع فوری داروهایی مثل آنتی‌بیوتیک‌های تزریقی در آنسفالیت باکتریایی اهمیت بالایی دارد.

آنسفالیت خودایمنی

آنسفالیت خودایمنی زمانی اتفاق می‌افتد که سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به سلول‌های مغز حمله کند و باعث التهاب شود. در این نوع بیماری، برخلاف آنسفالیت‌های عفونی، عامل اصلی ویروس یا باکتری نیست، بلکه واکنش غیرطبیعی سیستم دفاعی بدن باعث آسیب و التهاب در مغز می‌شود.

آنسفالیت خودایمنی نشانه‌هایی مثل تغییرات رفتاری، مشکلات حافظه، اختلال در فکرکردن، تشنج، حرکات غیرطبیعی بدن و تغییر سطح هوشیاری دارد. این نوع آنسفالیت به‌تدریج ایجاد می‌شود و گاهی تشخیص آن به‌دلیل شباهت علائم با بیماری‌های دیگر دشوار است. درمان آنسفالیت خودایمنی با هدف کاهش فعالیت بیش از حد سیستم ایمنی انجام می‌شود و ممکن است شامل داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مثل کورتون باشد.

نکته مهم دیگری که در مورد این نوع از آنسفالیت باید بدانیم، نوعی بسیار شایع و معروف از آنسفالیت خودایمنی به نام آنسفالیت ضد گیرنده NMDA است که بیشتر در کودکان و زنان جوان دیده می‌شود. این نوع عجیب از آنسفالیت در ابتدا هیچ علامت جسمی خاصی نشان نمی‌دهد، اما به‌طور مستقیم روی روان فرد اثر می‌گذارد تاحدی که با بیماری‌های شدید روانی مثل روان‌پریشی (سایکوز)، توهم یا افسردگیِ ناگهانی اشتباه گرفته می‌شود. شناخت صحیح این نوع آنسفالیت به پزشک کمک می‌کند تا زمان طلایی درمان را از دست ندهد و به‌جای تجویز داروهای اعصاب، مهار سیستم ایمنی را شروع کند.

آنسفالیت اولیه و ثانویه

آنسفالیت ازنظر نحوه ایجاد هم به دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود. در آنسفالیت اولیه، عامل بیماری‌زا مثل یک ویروس مستقیم وارد مغز می‌شود و بافت مغزی را ملتهب می‌کند. در این حالت، خود مغز ناحیه اصلی درگیری است و علائم عصبی هم از التهاب در این ناحیه ناشی می‌شوند.

در آنسفالیت ثانویه که گاهی به آن التهاب پس از عفونت هم می‌گویند، ماجرا کمی پیچیده‌تر می‌شود. در این وضعیت سیستم ایمنی بدن پس از یک عفونت یا بیماری دیگر واکنش نشان می‌دهد و خودش به‌اشتباه بافت مغز را هدف قرار می‌دهد. در آنسفالیت ثانویه، عامل عفونی به‌طور مستقیم در مغز وجود ندارد و علت التهاب به واکنش سیستم ایمنی برمی‌گردد. به همین دلیل، تشخیص تفاوت بین انواع آنسفالیت ازجمله آنسفالیت‌های اولیه و ثانویه اهمیت دارد، زیرا روش درمان باید به‌طور دقیق مناسب علت مشخصی انتخاب و اجرا شود.

علت آنسفالیت مغزی چیست؟

شایع‌ترین علت آنسفالیت مغزی عفونت‌های ویروسی، به‌خصوص عفونت‌های ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس است. علاوه‌بر هرپس، ویروس‌هایی مانند ویروس آبله‌مرغان و ویروس زونا (واریسلا زوستر)، ویروس اپشتین‌بار (یکی از ویروس‌های خانواده هرپس)، ویروس سرخک، اوریون، سرخجه و برخی از ویروس‌هایی مثل ویروس نیل غربی که توسط پشه و کنه منتقل می‌شوند هم ممکن است باعث بروز آنسفالیت شوند.

اگرچه متهم اصلی ویروس‌ها هستند، اما گاهی عفونت‌های دیگر شامل عفونت‌های باکتریایی، قارچی و انگلی هم در ایجاد آنسفالیت نقش دارند، به‌خصوص اگر سیستم ایمنی بیمار ضعیف باشد. در کنار آنسفالیت عفونی، نوع دیگری از این بیماری به نام آنسفالیت خودایمنی هم وجود دارد که در آن سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به سلول‌های مغز حمله و آن‌ها را ملتهب می‌کند. این نوع آنسفالیت ممکن است پس از یک عفونت یا به‌دلیل بعضی از اختلالات مرتبط با سیستم ایمنی و گاهی وجود تومورهای خاص شکل بگیرد.

چه عواملی خطر ابتلا به آنسفالیت مغزی را افزایش می‌دهند؟

هر فردی ممکن است به آنسفالیت مبتلا شود، اما بعضی عوامل مثل ضعیف بودن سیستم ایمنی بدن شانس ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهند؛ مثلاً افرادی که به‌دلیل بیماری‌هایی مانند HIV، سرطان، مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، پیوند اعضا یا بعضی‌ از درمان‌های پزشکی، توان دفاعی بدنشان افت کرده باشد، بیشتر در معرض ابتلا به عفونت‌هایی هستند که مغز را درگیر می‌کنند.

فاکتور سن هم در این بین اهمیت زیادی دارد؛ کودکان خردسال، سالمندان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، بیشتر ممکن است درگیر انواع شدید آنسفالیت شوند. عوامل محیطی و سبک زندگی هم می‌توانند در افزایش احتمال ابتلا به آنسفالیت مغزی مؤثر باشند. قرارگرفتن در مناطقی که بیماری‌های منتقل‌شونده ازطریق حشراتی مثل پشه و کنه شایع‌تر هستند، خطر ابتلا به بعضی از انواع ویروسی آنسفالیت را افزایش می‌دهد.

علاوه‌بر این، تماس نزدیک با افراد مبتلا به بعضی عفونت‌های ویروسی، نداشتن واکسیناسیون کامل در برابر بیماری‌هایی مانند سرخک، اوریون و آبله‌مرغان یا سفر به مناطق پرخطری که برخی ویروس‌های خاص در آن‌ها شیوع بیشتری دارند، چراغ سبزی برای بروز این بیماری هستند. بااین‌حال، توجه داشته باشید که قرارگرفتن در معرض عوامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست؛ سیستم ایمنی بسیاری از افراد در مواجهه با ویروس‌ها و عفونت‌ها پیروز می‌شود و ابتلا به آنسفالیت به عوامل مختلفی ازجمله قدرت دفاعی بدن و نوع عامل بیماری‌زا بستگی دارد.

علائم آنسفالیت مغزی چیست؟

شایع‌ترین نشانه‌های آنسفالیت شامل تب، سردرد، خستگی، ضعف بدن، تهوع، استفراغ و حساسیت به نور هستند. بسیاری از بیماران در کنار این علائم عمومی، دچار مشکلاتی مثل گیجی، کاهش تمرکز، خواب‌آلودگی یا تغییر سطح هوشیاری هم می‌شوند. شدت این علائم وابسته به شدت التهاب، نوع عامل بیماری‌زا، سن و وضعیت سلامت فرد است.

به‌طور کلی، این بیماری اغلب با علائمی شبیه به یک بیماری ویروسی ساده شروع می‌شود، اما در بعضی افراد به‌سرعت پیشرفت می‌کند و علائم عصبی جدی مثل کاهش هوشیاری، تغییر در رفتار، اختلال در صحبت‌کردن، تشنج و اختلال در حافظه به وجود می‌آورد و گاهی باعث مشکلاتی در حرکت و عملکردهای عصبی می‌شود. همچنین، نشانه‌های آنسفالیت مغزی اغلب طی چند روز ظاهر می‌شوند، اما در برخی موارد ممکن است به‌طور ناگهانی و غافلگیرکننده شروع شوند.

علائم اولیه آنسفالیت مغزی

علائم اولیه آنسفالیت مغزی اغلب شبیه به علائم عفونت ویروسی معمولی هستند و ممکن است در ابتدا چندان نگران‌کننده به نظر نرسند. این علائم شامل تب، سردرد، بدن‌درد، احساس خستگی و بی‌حالی، ضعف، تهوع و استفراغ می‌شوند. بعضی افراد ممکن است دچار بی‌اشتهایی یا حساسیت بیشتر نسبت به نور شوند. در این مرحله، بیماری ممکن است با یک سرماخوردگی یا بیماری ویروسی ساده اشتباه گرفته شود، اما اضافه‌شدن بقیه نشانه‌های عصبی، کم‌کم درگیری مغز را بیشتر نشان می‌دهد.

علائم شدید و هشداردهنده آنسفالیت

با پیشرفت التهاب مغز، نشانه‌هایی مانند گیجی، کاهش تمرکز، خواب‌آلودگی، مشکل در حافظه، تغییرات غیرمعمول در رفتار، تشنج، ازدست‌دادن هوشیاری، کاهش سطح پاسخ‌گویی، ضعف یا فلج بخشی از بدن، اختلال در تکلم و مشکلات هماهنگی حرکتی ظاهر می‌شوند. این تغییرات نشان می‌دهند که بیماری از یک عفونت عمومی فراتر رفته و سیستم عصبی مرکزی را به چالش کشیده است.

همچنین، علائمی مانند سفتی گردن، سردرد شدید، خواب‌آلودگی غیرطبیعی، بیهوشی، تشنج مکرر یا کاهش سطح هوشیاری از نشانه‌هایی هستند که به‌هیچ‌وجه نباید نادیده گرفته شوند. در موارد خیلی شدید، التهاب مغز ممکن است به افزایش فشار داخل جمجمه، آسیب سلول‌های مغزی، مشکلات تنفسی، کما و حتی خطر مرگ منجر شود. بنابراین، تشخیص زودهنگام و مراقبت فوری پزشکی در این مرحله اهمیت زیادی دارد.

علائم آنسفالیت مغزی در کودکان

نشانه‌های آنسفالیت در کودکان ممکن است تاحدی با بزرگسالان تفاوت داشته باشد، زیرا کودکان همیشه نمی‌توانند احساسات و مشکلات خود را به‌خوبی بیان کنند. در کودکان، علائم اولیه آنسفالیت مغزی به‌شکل تب، بی‌قراری، تحریک‌پذیری، گریه‌های غیرعادی، کاهش اشتها، خواب‌آلودگی یا بی‌حالی دیده می‌شوند. در نوزادان مبتلا به آنسفالیت، ممکن است علائمی مانند برآمدگی قسمت نرم سر (ملاج)، سفتی بدن، بی‌اشتهایی شدید یا واکنش‌های غیرطبیعی دیده شوند.

با شدیدترشدن بیماری، احتمال دارد کودک دچار تشنج، کاهش هوشیاری، گیجی، مشکل در حرکت، ضعف عضلات، تغییر رفتار یا واکنش‌های غیرمعمول شود. در این وضعیت، گاهی کودکی که پیش‌تر رفتار طبیعی داشته است، ناگهان بسیار خواب‌آلود، پرخاشگر یا بی‌تفاوت می‌شود. ازآنجاکه سیستم عصبی کودکان در حال رشد است، لازم است تشخیص و درمان آنسفالیت به‌سرعت انجام شود تا خطر عوارض طولانی‌مدت مانند مشکلات یادگیری، اختلالات حرکتی یا آسیب‌های عصبی به حداقل برسد.

علائم عصبی و تغییرات رفتاری آنسفالیت مغزی

ازآنجاکه آنسفالیت باعث التهاب مستقیم بافت مغز می‌شود، علائم عصبی و تغییرات رفتاری از مهم‌ترین نشانه‌های این بیماری هستند. بیمار ممکن است دچار فراموشی، کاهش تمرکز، گیجی، اختلال در صحبت‌کردن، مشکل در تصمیم‌گیری یا حتی تغییر ناگهانی شخصیت شود. بعضی از بیماران رفتارهایی نشان می‌دهند که برای اطرافیان غیرعادی است؛ مثلاً فرد ممکن است بدون دلیل خاصی پرخاشگر، مضطرب، بی‌قرار یا بیش از حد خواب‌آلود شود.

علاوه‌بر تغییرات ذهنی، آنسفالیت قادر است عملکرد بخش‌های مختلف سیستم عصبی را هم تحت‌تأثیر قرار دهد و باعث تشنج، اختلال در تعادل، ضعف عضلات، مشکلات بینایی، اختلال حرکتی یا بی‌حسی در قسمت‌هایی از بدن شود. شدت این علائم به میزان التهاب و ناحیه‌ای از مغز که درگیر شده است، بستگی دارد. حتی گاهی پس از بهبود بیماری، بعضی افراد برای مدتی با چالش‌هایی مانند خستگی، اختلال حافظه یا تغییرات خلقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

تشخیص آنسفالیت مغزی

پزشکان برای تشخیص آنسفالیت مغزی، علاوه‌بر بررسی علائم ظاهری، به‌دنبال شواهدی از التهاب مغز و علت احتمالی آن هستند، چون نشانه‌های ظاهری این بیماری در مراحل اولیه ممکن است با علائم بسیاری از عفونت‌های دیگر مثل آنفولانزا یا مننژیت اشتباه گرفته شوند. فرایند تشخیص دقیق آنسفالیت مغزی در اکثر موارد شامل بررسی دقیق علائم، معاینه عصبی، بررسی مایع نخاعی، تصویربرداری از مغز، نوار مغز و آزمایش‌های خون می‌شود.

باید اشاره کنیم که هیچ آزمایشی به‌تنهایی و به‌طور قطع نمی‌تواند آنسفالیت را تأیید کند؛ به همین خاطر، پزشک نتایج چند بررسی مختلف را در کنار علائم بیمار ارزیابی می‌کند. تشخیص سریع آنسفالیت اهمیت زیادی دارد، زیرا بعضی از انواع این بیماری درصورتی‌که به‌سرعت وارد فاز درمان شوند، عوارض به‌مراتب کمتری به بار می‌آورند.

معاینه عصبی و بررسی علائم بیمار مبتلا به آنسفالیت مغزی

اولین مرحله در تشخیص آنسفالیت، بررسی دقیق و همه‌جانبه وضعیت بیمار است. پزشک درباره علائمی مانند تب، سردرد، تغییر رفتار، گیجی، خواب‌آلودگی، تشنج، مشکلات حافظه، اختلال در صحبت‌کردن یا ضعف حرکتی فرد بیمار سؤال می‌کند و زمان شروع و روند پیشرفت علائم را مورد بررسی قرار می‌دهد. همچنین، پزشک ممکن است در مورد سابقه بیماری‌های قبلی، وضعیت سیستم ایمنی، مصرف داروها، تماس با افراد بیمار، سفر به مناطق خاص و احتمال گزش حشرات هم سؤال‌هایی بپرسد.

علاوه‌بر این، پزشک عملکرد بخش‌های مختلف سیستم عصبی را هم ارزیابی می‌کند؛ مثلاً سطح هوشیاری، قدرت عضلات، تعادل، هماهنگی حرکات، واکنش‌های عصبی، بینایی و توانایی صحبت‌کردن فرد بررسی می‌شوند‌. وجود نشانه‌هایی مثل کاهش هوشیاری، رفتارهای غیرعادی یا اختلال در عملکرد عصبی احتمال ابتلا به آنسفالیت را بالاتر می‌برد. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است از بیمار بخواهد آزمایش‌های تکمیلی انجام دهد تا تکه‌های پازل تشخیص بیماری بهتر کنار هم جور شوند.

آزمایش مایع نخاعی برای تشخیص آنسفالیت مغزی

یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها برای تشخیص آنسفالیت، نمونه‌گیری از مایع مغزی‌نخاعی (کشیدن مایع نخاعی) است. در این روش، پزشک مقدار کمی از مایعی را که اطراف مغز و نخاع قرار دارد، از قسمت پایین کمر خارج می‌کند تا مورد بررسی آزمایشگاهی قرار بگیرد. این مایع می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وجود التهاب، عفونت و نوع عامل بیماری‌زا در اختیار پزشک قرار دهد.

در بررسی مایع نخاعی، تعداد سلول‌های دفاعی بدن، میزان پروتئین، قند و نشانه‌های وجود ویروس‌ها یا سایر عوامل عفونی بررسی می‌شود. همچنین، انجام آزمایش‌های تخصصی مانند تست PCR می‌تواند به شناسایی بعضی ویروس‌ها، به‌خصوص ویروس هرپس سیمپلکس کمک کند. البته، نتیجه منفی یک آزمایش همیشه به معنی رد کامل بیماری نیست؛ مثلاً اگر آزمایش در ۷۲ ساعت اول شروع علائم انجام شود، نتیجه آن ممکن است منفی کاذب باشد؛ یعنی ویروس در مغز فعال است، اما خودش را در تست نشان نمی‌دهد. به همین دلیل، پزشک ممکن است براساس شرایط بیمار، آزمایش را تکرار کند یا روش‌های تشخیصی دیگری را به کار بگیرد.

تصویربرداری مغزی MRI و سی‌تی‌اسکن و تشخیص آنسفالیت مغزی

تصویربرداری از مغز یکی دیگر از ایستگاه‌های حیاتی در مسیر تشخیص آنسفالیت است. در بسیاری موارد، ام‌آرآی مغز یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای بررسی التهاب و تغییرات احتمالی بافت مغز محسوب می‌شود. این روش مناطقی از مغز را که براثر التهاب یا عفونت آسیب دیده‌اند، با جزئیات بیشتری به تصویر می‌کشد. در برخی انواع آنسفالیت، مانند آنسفالیت ناشی از ویروس هرپس، تغییرات مشخصی در بخش‌هایی از مغز دیده می‌شوند که به تشخیص قطعی این بیماری کمک می‌کنند.

علاوه‌بر این، پزشک گاهی از روش سی‌تی‌اسکن (CT Scan) برای بررسی وضعیت مغز به‌ویژه در شرایط اورژانسی استفاده می‌کند. این روش مشکلاتی مثل تورم مغز، خونریزی یا افزایش فشار داخل جمجمه را بررسی می‌کند و به پزشک کمک می‌کند تا احتمال وجود بیماری‌های دیگری مثل سکته یا توده مغزی را که ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند، تأیید یا رد کند.

نوار مغز EEG جهت شناسایی آنسفالیت مغزی

الکتروانسفالوگرافی (Electroencephalography) یا همان نوار مغز EEG آزمایشی است که فعالیت الکتریکی مغز را اندازه می‌گیرد. در این روش، الکترودهایی روی پوست سر بیمار قرار داده می‌شوند تا الگوی فعالیت مغز روی کاغذ یا مانیتور ثبت و نمایش داده شود. انجام نوار مغز EEG به‌طور خاص زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بیمار دچار تشنج شده باشد یا پزشک به وجود فعالیت غیرطبیعی در مغز شک کند. با تمام این اوصاف، نوار مغز EEG به‌تنهایی نمی‌تواند علت آنسفالیت را مشخص کند و تست EEG در اکثر موارد باتوجه‌به بقیه آزمایش‌ها تفسیر می‌شود.

تشخیص آنسفالیت مغزی با آزمایش‌های خون و بررسی عفونت‌ها

یکی دیگر از روش‌های تشخیص آنسفالیت، انجام آزمایش خون برای پیداکردن علت اصلی بیماری است. آزمایش خون اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت عمومی سلامت بیمار، عملکرد سیستم ایمنی، احتمال عفونت و التهاب در بدن یا احتمال وجود عوامل بیماری‌زا در اختیار پزشک قرار می‌دهد. در بعضی از موارد، پزشک از نمونه خون برای بررسی آنتی‌بادی‌ها یا شناسایی ویروس‌ها و بقیه عوامل عفونی استفاده می‌کند.

علاوه‌بر بررسی عفونت‌ها، آزمایش خون به پزشک کمک می‌کند احتمال وجود بیماری‌های مشابه دیگر را هم بررسی کند؛ مثلاً مشکلات متابولیکی، بعضی از بیماری‌های خودایمنی یا برخی اختلالات دیگر سیستم عصبی ممکن است نشانه‌هایی شبیه به التهاب مغز ایجاد کنند. همچنین، اگر احتمال آنسفالیت خودایمنی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است از آزمایش خون مثل یک بانک اطلاعاتی برای بررسی آنتی‌بادی‌های مرتبط با سلول‌های عصبی کمک بگیرد.

درمان آنسفالیت مغزی

به‌طور کلی، هدف اصلی درمان آنسفالیت مغزی، کنترل عامل بیماری‌زا، کاهش التهاب مغز، جلوگیری از عوارضی مثل تشنج و حمایت از عملکردهای حیاتی بدن است. همچنین، ازآنجاکه التهاب مغز هرگز شوخی‌بردار نیست، شروع سریع درمان اهمیت زیادی دارد؛ اما درمان آنسفالیت مغزی به علت بروز بیماری، شدت علائم، سن و وضعیت عمومی بدن بیمار بستگی دارد و پزشک باید پیش از تجویز روش‌های درمانی، معاینه دقیق و کاملی انجام دهد.

گاهی اوقات دارو درمانی در منزل به بهبود وضعیت بیمار کمک می‌کند و گاهی پزشک مراقبت‌های پیشرفته‌تر در بیمارستان را ضروری می‌داند. همچنین، بعضی از بیماران پس از بهبود مرحله حاد بیماری به توان‌بخشی مثل فیزیوتراپی، گفتاردرمانی یا کمک برای رفع مشکلات حافظه و تمرکز نیاز دارند.

درمان دارویی آنسفالیت مغزی

نوع داروهای مورد استفاده در درمان آنسفالیت به علت اصلی بیماری برمی‌گردند. پزشک پس از بررسی نتایج آزمایش‌ها، تصویربرداری و وضعیت بیمار، مناسب‌ترین درمان را انتخاب می‌کند. در مراحل اولیه، گاهی درمان پیشگیرانه با داروهای خاص شروع می‌شود، زیرا بعضی از انواع آنسفالیت، به‌خصوص نوع ویروسی ناشی از هرپس، ممکن است درصورت تأخیر در درمان آسیب‌های جدی و جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

علاوه‌بر درمان عامل اصلی بیماری، پزشک ممکن است برای کنترل علائم و عوارض هم داروهایی تجویز کند؛ مثلاً درصورت بروز تشنج از داروهای ضدتشنج استفاده می‌شود. همچنین، برای کاهش التهاب و تورم مغز گاهی داروهای ضدالتهابی یا کورتیکواستروئیدها (کورتون‌ها) به کار گرفته می‌شوند و برای کنترل درد، تب یا ناراحتی داروهای حمایتی، مسکن‌ها و تب‌بُرها تجویز می‌شوند. فراموش نکنید که انتخاب دارو باید به‌طور کامل تحت‌نظر پزشک انجام شود و مصرف خودسرانه داروها می‌تواند روند درمان را دشوارتر کند.

داروهای ضدویروسی و آنتی‌بیوتیک‌ها برای آنسفالیت مغزی

ازآنجاکه در اکثر آنسفالیت‌ها پای یک ویروس در میان است، داروهای ضدویروسی در اکثر مواقع بخش مهمی از درمان این بیماری را تشکیل می‌دهند؛ مثلاً در مواردی که احتمال آنسفالیت ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس وجود دارد، پزشک داروهای ضدویروسی مثل آسیکلوویر (Acyclovir) را هرچه سریع‌تر شروع می‌کند، چون این نوع آنسفالیت قادر است به‌سرعت پیشرفت کند و بدون درمان مناسب به مغز آسیب جدی بزند. درصورت شناسایی ویروس‌های دیگر هم پزشک براساس نوع ویروس، درمان‌های اختصاصی مرتبط را در نظر می‌گیرد.

آنتی‌بیوتیک‌ها اغلب برای درمان آنسفالیت کاربرد خاصی ندارند، اما اگر التهاب مغز به‌دلیل عفونت باکتریایی ایجاد شده یا احتمال وجود بیماری دیگری مثل مننژیت باکتریایی مطرح باشد، پزشک ممکن است آنتی‌بیوتیک تجویز کند. همچنین، در شرایطی که علت بیماری هنوز مشخص نیست، پزشک ممکن است برای پوشش هم‌زمان چند احتمال، درمان را با داروهایی آغاز کند که می‌توانند عوامل خطرناک‌تر را کنترل کنند؛ سپس، در ادامه روند تشخیص، پزشک درمان‌های دقیق‌تری را پیشنهاد می‌کند.

درمان آنسفالیت خودایمنی

در آنسفالیت خودایمنی، اکثر پزشک‌ها از داروهای سرکوب‌کننده یا تنظیم‌کننده سیستم ایمنی برای کاهش التهاب و جلوگیری از آسیب بیشتر به مغز استفاده می‌کنند. درمان آنسفالیت خودایمنی ممکن است شامل کورتیکواستروئیدها، ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIG) یا تعویض پلاسما (پلاسمافرز) باشد. کورتیکواستروئیدها داروهای ضدالتهاب قوی برای کاهش فعالیت سیستم ایمنی هستند. ایمونوگلوبولین داخل وریدی فعالیت سیستم ایمنی را تنظیم می‌کند؛ تعویض پلاسما هم روشی است که خون بیمار را فیلتر می‌کند و آنتی‌بادی‌های مضر را از کار می‌اندازد.

در بعضی از بیماران، به‌ویژه اگر پاسخ کافی به درمان اولیه دیده نشود، داروهای قوی‌تری برای کنترل سیستم ایمنی به کار می‌روند. همچنین، اگر این نوع آنسفالیت به وجود یک تومور یا بیماری زمینه‌ای خاص مرتبط باشد، درمان مشکل زمینه‌ای هم آغاز می‌شود. بهبودی آنسفالیت خودایمنی ممکن است زمان‌بر باشد؛ گاهی هم بعضی از بیماران آنسفالیت خودایمنی به مراقبت و توان‌بخشی طولانی‌مدت پس از طی دوران نقاهت احتیاج پیدا می‌کنند.

مراقبت‌های بیمارستانی جهت درمان آنسفالیت مغزی

بسیاری از بیماران مبتلا به آنسفالیت، به‌خصوص افرادی که علائم متوسط تا شدید نشان می‌دهند، نیازمند بستری در بیمارستان هستند. در محیط بیمارستان، تیم درمان می‌تواند سطح هوشیاری، علائم حیاتی، فعالیت مغز و نشانه‌های افزایش فشار داخل جمجمه یا بقیه عوارض را ۲۴ ساعته زیر نظر داشته باشد. به‌این‌ترتیب، اگر بیمار دچار تشنج، کاهش هوشیاری یا مشکلات تنفسی شود، مراقبت‌های ویژه و اقدامات حمایتی به‌سرعت انجام می‌شوند.

بقیه مراقبت‌هایی که در بیمارستان انجام می‌شوند شامل تأمین مایعات بدن (هیدراتاسیون)، کنترل تب، تنظیم سطح اکسیژن، مهار تشنج، کنترل التهاب مغز و حمایت از تغذیه مناسب بیمار هستند. بعضی از بیماران در مراحل شدید بیماری ممکن است به بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) منتقل شوند. بعضی از بیماران بستری‌شده هم به مراقبت‌های توان‌بخشی برای رفع ضعف عضلات، اختلال در گفتار یا مشکلات حافظه احتیاج پیدا می‌کنند.

درمان خانگی آنسفالیت مغزی

این نکته مهم است که آنسفالیت مغزی بیماری‌ای نیست که بتوان آن را فقط با درمان‌های خانگی برطرف کرد؛ التهاب مغز یک وضعیت جدی پزشکی است و نیاز به بررسی و درمان تخصصی دارد. بااین‌همه، پس از شروع درمان پزشکی و در دوره بهبودی و نقاهت، مراقبت‌های خانگی می‌توانند به بهترشدن شرایط بیمار کمک کنند. استراحت کافی، مصرف مایعات مناسب، تغذیه سالم و انجام دقیق دستورهای پزشک از مهم‌ترین اقدامات حمایتی در دوران نقاهت هستند.

خانواده بیمار هم باید گوش‌به‌زنگ تغییرات ذهنی و عصبی بیمار باشند. تداوم مشکلاتی مثل فراموشی، تغییر رفتار، خستگی شدید، اختلال خواب یا ضعف حرکتی ممکن است نیاز فوری به پیگیری پزشکی داشته باشد. همچنین، مصرف داروها باید طبق برنامه انجام شود؛ قطع خودسرانه دارو، به‌خصوص داروهای ضدویروس یا داروهای مرتبط با سیستم ایمنی خطر بازگشت یا تشدید علائم را افزایش می‌دهد. درنهایت، باز هم باید تأکید کنیم که درمان خانگی آنسفالیت مغزی فقط نقش حمایتی دارد و جایگزین درمان تخصصی آنسفالیت نمی‌شود.

طول درمان آنسفالیت مغزی چقدر است؟

مدت‌زمان درمان آنسفالیت مغزی ثابت نیست و به عوامل مختلفی مثل نوع عامل ایجادکننده بیماری، شدت التهاب مغز، سرعت شروع درمان، سن بیمار و وضعیت سیستم ایمنی بدن بستگی دارد. بعضی افراد با درمان مناسب در عرض چند هفته بهبود پیدا می‌کنند، اما در موارد شدیدتر ممکن است روند درمان و بازگشت کامل توانایی‌های فرد چند ماه یا حتی بیشتر طول بکشد؛ مثلاً آنسفالیت ویروسی ناشی از ویروس هرپس نیازمند درمان فوری با داروهای ضدویروس است و دوره درمان دارویی آن گاهی حدود دو تا سه هفته یا بیشتر ادامه پیدا می‌کند، اما بهبود علائم عصبی این بیماری ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

همچنین، بعضی بیماران پس از پایان مرحله حاد بیماری همچنان با مشکلاتی مثل خستگی، ضعف، اختلال حافظه، کاهش تمرکز، تغییرات خلقی یا مشکلات حرکتی روبه‌رو می‌شوند و برای بازگشت به شرایط طبیعی به کمک متخصصان توان‌بخشی نیاز دارند. درمقابل، افرادی که بیماری آن‌ها خفیف‌تر بوده است و درمان را زودتر شروع کرده‌اند، سریع‌تر به بهبودی می‌رسند. بنابراین، نمی‌توانیم زمان مشخصی برای تمام بیماران تعیین کنیم و طول درمان هر بیمار ممکن است متفاوت باشد.

آیا آنسفالیت مغزی درمان قطعی دارد؟

خوشبختانه، پرونده بیماری آنسفالیت در بسیاری از موارد با موفقیت بسته می‌شود، اما میزان بهبودی کامل بیمار به علت بیماری و شدت آسیب‌های عصبی بستگی دارد. اگر بیماری زود تشخیص داده شود و درمان مناسب به کار گرفته شود، شانس مهار عوارض هم بسیار بیشتر می‌شود و بیمار می‌تواند با گذراندن دوران نقاهت به زندگی عادی خود بازگردد.

بااین‌حال، درمان همیشه به معنی ازبین‌رفتن کامل تمام علائم نیست. گاهی التهاب شدید به سلول‌های مغزی آسیب می‌زند و مشکلاتی مثل اختلال حافظه، اختلال یادگیری، تغییرات رفتاری، تشنج یا ضعف حرکتی برجای می‌گذارد. در این شرایط، بیمار برای بهبودی کامل به برنامه درمانی طولانی‌مدت‌تر و پیگیری مستمر احتیاج پیدا می‌کند. درنهایت، نتیجه درمان به شرایط هر بیمار بستگی خواهد داشت.

عوارض آنسفالیت مغزی چیست؟

آنسفالیت در یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین اعضای بدن یعنی مغز التهاب ایجاد می‌کند و قادر است روی بخش‌های مختلف سیستم عصبی اثر بگذارد. به همین دلیل، اگر این بیماری به‌موقع درمان نشود، ممکن است عوارضی مثل مشکلات حافظه و تمرکز، اختلال در یادگیری، تغییرات شخصیت و رفتار، مشکلات گفتاری، ضعف یا فلج عضلات، اختلال تعادل و هماهنگی حرکات، تشنج‌های مکرر و مشکلات خواب را برای مدتی در بدن بیمار به یادگار بگذارد. البته این عوارض راه چاره دارند و در این حالت، بیمار می‌تواند از برنامه‌های توان‌بخشی مانند فیزیوتراپی، گفتاردرمانی، کاردرمانی یا حمایت‌های روان‌شناختی برای بازگشت به زندگی طبیعی بهره بگیرد.

خوشبختانه، بیمارانی که به‌موقع درمان می‌شوند گاهی بدون باقی‌ماندن عوارض جانبی به زندگی خود ادامه می‌دهند. البته، باید توجه داشته باشیم که در این بین، کودکان و سالمندان به‌دلیل حساسیت بالاتر سیستم عصبی، باید مدت بیشتری زیر نظر قرار بگیرند، حتی اگر در ظاهر به بهبودی رسیده باشند.

چگونه می‌توان از آنسفالیت مغزی پیشگیری کرد؟

پیشگیری از آنسفالیت همیشه امکان‌پذیر نیست، زیرا این بیماری گاهی به دلایلی رخ می‌دهد که چندان قابل‌کنترل نیستند. بااین‌همه، رعایت چند مورد ساده می‌تواند خطر ابتلا را تا حد زیادی کمتر کند. اولین و مهم‌ترین روش پیشگیری، انجام واکسیناسیون کامل است. واکسن‌هایی که از بیماری‌هایی مانند سرخک، اوریون، سرخجه و آبله‌مرغان جلوگیری می‌کنند، خطر ابتلا به برخی ویروس‌هایی را که ممکن است باعث آنسفالیت شوند، تا حد زیادی کم می‌کنند.

در مرحله بعد، قرارنگرفتن در محیط‌ تجمع حشرات آلوده است؛ این مورد هم به کمک لوسیون‌های دافع حشرات، پوشیدن لباس‌های پوشیده و دوری از آب‌های راکد (که محل تولید مثل پشه‌ها هستند) می‌تواند کمک‌کننده باشد. شستن مرتب دست‌ها، پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماری‌های عفونی و رعایت اصول بهداشتی در زمان شیوع بیماری‌های ویروسی هم برخی دیگر از روش‌های مؤثر پیشگیری از آنسفالیت هستند.

در این میان، افرادی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، باید بیشتر از سلامتی خود مراقبت کنند؛ مثلاً افرادی که مبتلا به بیماری‌های خاص هستند یا داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، بهتر است درصورت مشاهده علائمی مثل تب، سردرد شدید، گیجی یا تغییرات رفتاری هرچه‌سریع‌تر به پزشک مراجعه کنند. تشخیص و درمان زودهنگام آنسفالیت نه‌تنها به کنترل بیماری کمک می‌کند، بلکه احتمال بروز عوارض جدی این بیماری را هم به حداقل می‌رساند.

کلام آخر دکتردکتر

آنسفالیت مغزی شاید بیماری‌ نادری باشد، اما به خاطر اثری که روی مغز دارد، باید مورد توجه قرار بگیرد. در مواجهه با آنسفالیت، چشم‌پوشی‌نکردن از نشانه‌های بالینی و مراجعه فوری به پزشک مرز باریک بین موفقیت درمان و بروز عوارض جبران‌ناپذیر است. همین مسئله، تشخیص به‌موقع و اجرای فوری درمان مناسب برای بیماران مبتلا به آنسفالیت را به ضرورتی حیاتی و زمان‌محور تبدیل می‌کند. در این راستا، اگر به‌دنبال دسترسی به باتجربه‌ترین و معتبرترین پزشکان و متخصصان مغز و اعصاب هستید، می‌توانید از پلتفرم دکتردکتر کمک بگیرید.

در دکتردکتر می‌توانید در کمترین زمان و در هر ساعت از شبانه‌روز، سریع‌ترین نوبت حضوری یا آنلاین را از متخصص موردنظر خود بگیرید و درصورت نیاز به دارو، آن را از داروخانه آنلاین دکتردکتر سفارش دهید. برای درمان بیماری‌های جدی، هر تک‌ثانیه می‌تواند ارزشمند باشد؛ پس با بهره‌گیری از خدمات پزشکی و دارویی به‌موقع در دکتردکتر، زمان را به نفع سلامت خود مدیریت کنید.

سؤالات متداول

منابع

Mayo Clinic

NIH

NHS

Cleveland Clinic

Medline Plus

PubMed Central