افتادگی مثانه در زنان و مردان چیست؟ بررسی علائم، دلایل و درمان

افتادگی مثانه یا سیستوسل یکی از مشکلات شایع کف لگن است که در آن دیواره بین مثانه و واژن در زنان ضعیف شده و مثانه به‌سمت واژن پایین می‌آید. این عارضه بیشتر در زنان پس از زایمان، یائسگی یا افرادی که فشار مداومی به عضلات کف لگن وارد می‌کنند، دیده می‌شود. در مردان افتادگی واقعی مثانه کمتر شایع است و معمولاً در ارتباط با مشکلات ساختاری، جراحی‌های لگنی یا سایر اختلالات دستگاه ادراری مطرح می‌شود. در این مقاله بررسی می‌کنیم افتادگی مثانه در زنان و مردان چیست، چرا ایجاد می‌شود، چه علائمی دارد و چگونه تشخیص داده می‌شود. همچنین، با روش‌های درمان افتادگی مثانه، از تمرین‌های تقویت عضلات کف لگن و تغییر سبک زندگی گرفته تا درمان‌های پزشکی و جراحی، آشنا خواهید شد.

افتادگی مثانه چیست؟

افتادگی مثانه یا سیستوسل (Cystocele) عارضه‌ای است که در آن رباط‌ها و عضلات نگهدارنده اطراف مثانه و دیواره واژن که مثانه را در جای خود نگه می‌دارند، کشیده یا ضعیف می‌شوند. درنتیجه، مثانه به‌سمت واژن پایین می‌آید. سیستوسل نوعی افتادگی اندام‌های لگنی (Pelvic Organ Prolapse) است.

نام‌های دیگر سیستوسل عبارت‌اند از:

• افتادگی مثانه؛
• فتق مثانه؛
• پایین‌افتادن مثانه؛
• جابه‌جایی یا سقوط مثانه.

شدت خطر و عوارض افتادگی مثانه به درجه افتادگی بستگی دارد.

افتادگی خفیف مثانه ممکن است تنها باعث احساس ناراحتی یا نشت ناخواسته ادرار (بی‌اختیاری ادرار) شود. در موارد شدید، افتادگی مثانه می‌تواند مانع تخلیه ادرار شود. باقی‌ماندن ادرار در مثانه نیز ممکن است خطر عفونت مثانه یا آسیب کلیوی را افزایش دهد.

سیستوسل عارضه‌ای شایع است. متخصصان پزشکی تخمین می‌زنند که حدود ۵۰ درصد زنان درجاتی از افتادگی مثانه را تجربه می‌کنند.

انواع افتادگی مثانه و درجه‌بندی شدت آن

سیستوسل ازنظر شدت به سه درجه تقسیم می‌شود:

• درجه ۱ (خفیف): مثانه تنها مقدار کمی به داخل واژن پایین می‌آید.
• درجه ۲ (متوسط): مثانه تا دهانه واژن پایین می‌آید یا کمی از آن خارج می‌شود.
• درجه ۳ (شدید): مثانه به‌میزان قابل‌توجهی از دهانه واژن بیرون می‌زند.

افتادگی مثانه در مردان

اصطلاح «سیستوسل» معمولاً برای افتادگی مثانه به داخل واژن به کار می‌رود. بنابراین، ازنظر تعریف علمی، این عارضه به‌طور عمده مربوط به زنان است؛ اما در مردان هم، مثانه ممکن است در شرایط خاصی دچار جابه‌جایی یا افتادگی مرتبط با ضعف بافت‌های حمایتی لگن شود.

بنابراین، سیستوسل به معنای کلاسیک، بیماری شایع زنان است؛ اما افتادگی مثانه در مردان هم ممکن است رخ دهد، اما بسیار نادرتر از سیستوسل یا افتادگی مثانه در زنان است.

علائم افتادگی مثانه چیست؟

علائم سیستوسل می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• احساس‌کردن یا مشاهده بیرون‌زدگی توده‌ای از دهانه واژن.
• احساس پُری، سنگینی یا درد در ناحیه لگن. این احساس ممکن است هنگام ایستادن، بلندکردن اجسام سنگین، سرفه‌کردن یا با گذشت زمان در طول روز تشدید شود.
• تکرر ادرار و نیاز به رفتن به دستشویی و دفع ادرار بیشتر از حد معمول.
• دشواری در تخلیه کامل مثانه هنگام ادرارکردن.
• ابتلا به عفونت‌های مکرر دستگاه ادراری (UTI).
• دشواری در واردکردن محصولات قاعدگی، ازجمله تامپون و کاپ قاعدگی.

علت افتادگی مثانه چیست؟

افتادگی مثانه معمولاً به‌دلیل کشیده‌شدن یا ضعیف‌شدن رباط‌ها و بافت‌های نگهدارنده کف لگن ایجاد می‌شود. عوامل مختلفی می‌توانند به این بافت‌ها آسیب وارد کنند، ازجمله:

• زایمان طبیعی: زایمان واژینال می‌تواند فشار زیادی به عضلات و بافت‌های کف لگن وارد کند.
• سابقه خانوادگی: داشتن سابقه افتادگی مثانه در اعضای خانواده می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.
• چاقی: به‌ویژه داشتن شاخص توده بدنی (BMI) بالاتر از ۳۰.
• هیسترکتومی (برداشتن رحم): این جراحی ممکن است ساختارهای نگهدارنده اندام‌های لگنی را تحت‌تأثیر قرار دهد.
• کاهش تولید هورمون استروژن: این اتفاق معمولاً با افزایش سن رخ می‌دهد. استروژن به حفظ قدرت عضلات اطراف واژن کمک می‌کند و با افزایش سن و ورود به دوران یائسگی، میزان تولید آن در بدن کاهش می‌یابد.

افتادگی مثانه در مردان بیشتر ممکن است در پی عواملی رخ دهد مانند:

• جراحی‌های لگنی یا پروستات؛
• آسیب‌های شدید لگنی؛
• ضعف عضلات کف لگن؛
• افزایش فشار مزمن داخل شکم، مانند یبوست یا سرفه مزمن؛
• برخی اختلالات بافت همبند.

تشخیص افتادگی مثانه چگونه انجام می‌شود؟

پزشک متخصص در زمینه دستگاه تناسلی و ادراری زنان، مانند اورولوژیست یا متخصص زنان، می‌تواند افتادگی مثانه را تشخیص دهد.

• معاینه لگنی توسط پزشک: پزشک ابتدا سوابق پزشکی را بررسی کرده و درباره علائم سؤال می‌کند و سپس معاینه فیزیکی انجام می‌دهد.

درصورت نیاز، ممکن است آزمایش‌های زیر نیز انجام شوند:

• آزمایش اورودینامیک: این آزمایش توانایی مثانه برای نگه‌داری و دفع ادرار را بررسی می‌کند.
• سیستوسکوپی: در این روش، پزشک یک لوله باریک و انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین به نام سیستوسکوپ را ازطریق مجرای ادرار وارد مثانه می‌کند تا مجاری ادراری را ازنظر ناهنجاری، انسداد، تومور یا سنگ بررسی کند.

روش‌های درمان افتادگی مثانه

درمان افتادگی مثانه خانم‌ها و آقایان به شدت افتادگی مثانه بستگی دارد. اگر افتادگی خفیف باشد و علائم آزاردهنده‌ای ایجاد نکند، ممکن است اصلاً به درمان خاصی نیاز نباشد.

در افتادگی مثانه خفیف معمولاً توصیه می‌شود از بلندکردن اجسام سنگین و زورزدن که می‌تواند افتادگی را تشدید کند، خودداری شود.

سایر روش‌های مورد استفاده برای افتادگی خفیف عبارت‌اند از:

• فیزیوتراپی کف لگن: به تقویت عضلات و بافت‌های حمایت‌کننده لگن کمک می‌کند.
• تمرین‌های کگل: با تقویت عضلات کف لگن می‌توانند به کنترل برخی علائم افتادگی مثانه کمک کنند.
• پساری (Pessary): وسیله‌ای است که داخل واژن قرار می‌گیرد و با ایجاد حمایت مکانیکی، به نگه‌داشتن مثانه در موقعیت مناسب کمک می‌کند.
• درمان جایگزینی استروژن: ممکن است در برخی زنان، به‌ویژه پس از یائسگی، از استروژن به‌عنوان دارو برای افتادگی مثانه برای بهبود وضعیت بافت‌های واژن و اطراف آن تجویز شود.

اگر این روش‌ها مؤثر نباشند یا پزشک تشخیص دهد که برای درمان افتادگی کافی نیستند، ممکن است جراحی ترمیمی توصیه شود. جراحی می‌تواند به روش باز یا لاپاراسکوپی انجام شود و هدف آن بازگرداندن مثانه به موقعیت طبیعی و ترمیم ساختارهای نگهدارنده آن است.

درمان افتادگی مثانه با لیزر

یک درمان جدید افتادگی مثانه لیزردرمانی است. لیزردرمانی روشی کم‌تهاجمی و نسبتاً ساده است که معمولاً برای زنانی مطرح می‌شود که در مراحل اولیه یا خفیف افتادگی مثانه قرار دارند و تمایلی به انجام جراحی‌های بزرگ ندارند.

در لیزردرمانی معمولاً نیازی به ایجاد برش یا بیهوشی نیست و هر جلسه تنها چند دقیقه طول می‌کشد. بااین‌حال، باید بدانید که لیزر نمی‌تواند افتادگی مثانه را به‌طور کامل برطرف کند. لیزر با ایجاد گرمای کنترل‌شده در بافت‌های داخل واژن، تولید کلاژن را تحریک می‌کند و باعث سفت‌تر و محکم‌تر شدن بافت‌ها می‌شود. این تغییرات ممکن است در موارد خفیف، برخی علائم ناشی از افتادگی مثانه را تاحدی بهبود دهند.

بنابراین، نباید انتظار داشت که پس از لیزردرمانی، مثانه کاملاً به موقعیت اولیه خود بازگردد؛ بازگرداندن ساختارهای نگهدارنده مثانه به وضعیت طبیعی، درصورت نیاز، معمولاً به جراحی تخصصی نیاز دارد.

اگرچه نتایج مطالعات درباره استفاده از لیزر در درمان افتادگی اندام‌های لگنی (POP) امیدوارکننده است، همچنان داده‌های کافی درباره ایمنی و اثربخشی این روش وجود ندارد. به همین دلیل، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۲۰۱۸ درباره ایمنی و اثربخشی استفاده از لیزر برای درمان بی‌اختیاری ادرار، «جوان‌سازی واژن» یا اقدامات زیبایی واژن هشدار صادر کرد.

عمل جراحی افتادگی مثانه

برای درمان سیستوسل متوسط یا شدید ممکن است از کولپورافی قدامی (Anterior Colporrhaphy) استفاده شود. این عمل نوعی جراحی ترمیمی است که طی آن جراح مثانه را به موقعیت طبیعی خود بازمی‌گرداند و با تقویت و ترمیم بافت‌های دیواره جلویی واژن، ساختارهای نگهدارنده مثانه را محکم‌تر می‌کند.

جراحی افتادگی مثانه معمولاً به‌صورت سرپایی انجام می‌شود و بسیاری از افراد می‌توانند در همان روز از بیمارستان مرخص شوند. بهبودی کامل معمولاً طی چند ماه اتفاق می‌افتد.

در زنانی که دیگر قصد برقراری رابطه جنسی ندارند، روش‌های جراحی خاصی نیز وجود دارد که با بستن و کوتاه‌کردن واژن، از ایجاد مجدد بیرون‌زدگی جلوگیری می‌کنند.

اگر علاوه‌بر مثانه، اندام‌های دیگری مانند رحم، قسمت بالایی واژن یا راست‌روده نیز دچار افتادگی شده باشند، پزشک ممکن است روش‌های جراحی دیگری را برای ترمیم هم‌زمان این افتادگی‌ها پیشنهاد کند.

درمان خانگی افتادگی مثانه

مؤثرترین روش‌های طبیعی و خانگی برای کنترل افتادگی اندام‌های لگنی، همان روش‌های ساده‌ای هستند که در توصیه‌های پزشکی معمول نیز بر آن‌ها تأکید می‌شود:

• تقویت عضلات کف لگن؛
• پیشگیری از یبوست؛
• کاهش فشار و زورزدن؛
• کنترل وزن درصورت نیاز؛
• مراجعه به پزشک درصورت تشدید علائم.

این اقدامات می‌توانند به کاهش علائم خفیف و کم‌کردن فشار واردشده بر عضلات کف لگن کمک کنند، اما اگر اندام‌های لگنی قبلاً دچار افتادگی شده باشند، معمولاً نمی‌توانند افتادگی را به‌طور کامل به حالت قبل برگردانند. درمان‌های گیاهی و درمان‌های جایگزین از پشتوانه علمی مشابهی برخوردار نیستند.

عوارض افتادگی مثانه

افتادگی مثانه می‌تواند به مجرای ادرار فشار وارد کند و مانع تخلیه کامل مثانه هنگام ادرارکردن شود. این وضعیت که به آن احتباس ادرار گفته می‌شود، می‌تواند مشکلات ادراری ایجاد کند. همچنین سیستوسل ممکن است باعث پیچ‌خوردگی یا تحت فشار قرارگرفتن حالب‌ها شود. حالب‌ها دو لوله‌ای هستند که ادرار را از کلیه‌ها به مثانه منتقل می‌کنند. تجمع ادرار در کلیه‌ها در موارد شدید می‌تواند به آسیب کلیوی منجر شود.

آیا افتادگی مثانه در بارداری خطرناک است؟

بارداری همراه با افتادگی اندام‌های لگنی می‌تواند بسته به نوع افتادگی (رحم، مثانه یا راست‌روده) و شدت آن با خطراتی همراه باشد. در مراحل پیشرفته افتادگی، یعنی درجه ۳ و ۴، احتمال بروز عوارضی مانند زایمان زودرس، عفونت دهانه رحم و حتی سقط‌جنین افزایش می‌یابد. همچنین افتادگی شدید ممکن است گزینه‌های مربوط به نحوه زایمان را محدود کند.

اگر احتمال می‌دهید دچار افتادگی مثانه یا سایر انواع افتادگی اندام‌های لگنی هستید، مراجعه به متخصص زنان و زایمان، متخصص اورولوژی زنان و فیزیوتراپیست متخصص کف لگن می‌تواند به تشخیص و کنترل وضعیت کمک کند. این تیم درمانی می‌تواند برای مدیریت عارضه و آماده‌شدن برای یک بارداری و زایمان موفق به شما کمک کند. با مراقبت مناسب، داشتن بارداری سالم همچنان امکان‌پذیر است.

فیزیوتراپی کف لگن می‌تواند با تقویت عضلات مرکزی بدن، کف لگن و عضلات لگن به آماده‌سازی بهتر بدن برای بارداری و زایمان کمک کند. همچنین، توجه به دوره ریکاوری پس از زایمان و اختصاص زمان کافی برای استراحت و بهبودی اهمیت دارد.

چگونه از افتادگی مثانه پیشگیری کنیم؟

تاحدی می‌توان با کنترل برخی عوامل خطر، احتمال بروز یا تشدید افتادگی مثانه را کاهش داد. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• حفظ وزن سالم: درباره محدوده وزن مناسب با پزشک مشورت کنید.
• پیشگیری از یبوست: مصرف مواد غذایی سرشار از فیبر، نوشیدن آب کافی و ورزش منظم می‌تواند به پیشگیری از یبوست کمک کند.
• محافظت از عضلات کف لگن هنگام فعالیت‌های سنگین: از بلندکردن اجسام بسیار سنگین به‌تنهایی خودداری کنید. هنگام بلندکردن جسم سنگین، زانوها و مفصل ران را خم کنید، کمر را صاف نگه دارید و هنگام بلندکردن جسم، تنه خود را نچرخانید.

بااین‌حال، برخی عوامل خطر مانند سن و سابقه خانوادگی قابل‌تغییر نیستند و نمی‌توان از آن‌ها پیشگیری کرد.

کلام آخر دکتردکتر

افتادگی مثانه یا سیستوسل یکی از انواع افتادگی اندام‌های لگنی است که براثر ضعیف یا کشیده‌شدن عضلات و بافت‌های حمایت‌کننده مثانه ایجاد می‌شود. این عارضه در زنان، به‌ویژه پس از زایمان، افزایش سن و یائسگی، شایع‌تر است و می‌تواند با علائمی مانند احساس فشار و سنگینی در لگن، بیرون‌زدگی از واژن، تکرر ادرار، دشواری در تخلیه کامل مثانه و عفونت‌های مکرر ادراری همراه باشد. افتادگی واقعی مثانه در مردان بسیار نادر است و معمولاً با شرایطی مانند جراحی یا آسیب‌های لگنی و ضعف ساختارهای حمایتی لگن ارتباط دارد.

درمان سیستوسل براساس شدت افتادگی و میزان علائم انتخاب می‌شود. اگر علائمی مانند بیرون‌زدگی توده از واژن، احساس فشار شدید لگنی، دشواری در تخلیه ادرار یا عفونت‌های مکرر ادراری دارید، مراجعه به متخصص زنان یا اورولوژی زنان برای تشخیص دقیق اهمیت دارد. تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از تشدید افتادگی و بروز عوارض ادراری جلوگیری کند. می‌توانید در چند گام ساده در دکتردکتر از متخصص وقت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.

سؤالات متداول

منابع

Clevelandclinic

Medicalnewstoday

Drmahdighazi

Biomedres

Thevagwhisperer

Takeflightpt

Thewomenshealth