قلب انسان در هر شبانهروز بیش از صد هزار بار میتپد تا خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی را به تمام اندامها برساند. در این مسیر پیوسته، چهار دریچه وظیفه دارند جریان خون را فقط در یک جهت هدایت کنند. اگر حتی یکی از این دریچهها درست باز یا بسته نشود، فرد به بیماری دریچهای قلب دچار میشود. در این وضعیت، قلب برای حفظ جریان پیوسته خون تحت فشار قرار میگیرد که میتواند به بیماریهای مختلفی منجر شود. در این مقاله نحوه عملکرد دریچههای قلب، علائم اختلال در کارکرد آنها و روشهای تشخیص و درمان اختلالات را شرح میدهیم.
دریچههای قلب چیستند؟
قلب از ۴ حفره تشکیل شده است، دو دهلیز در بخش بالایی و دو بطن در بخش پایینی. دریچههای قلب بافتهایی پردهای و انعطافپذیرند که در خروجی حفرات قلب قرار دارند. هر دریچه از چند بخش بافتی به نام لت تشکیل میشود. این لتها با بازشدن بهموقع، امکان عبور خون را فراهم میکنند و با بستهشدن، مانع بازگشت خون به عقب میشوند.
-
دکتر فاطمه متقی زادهمتخصص قلب و عروق4,7 (19)تهراندریافت نوبت آنلاین -
دکتر بهناز تن آرایمتخصص قلب و عروق4,8 (111)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر کامبیز پرآذرانمتخصص قلب و عروق4,6 (93)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر سوده رودباری(واریس)متخصص قلب و عروق4,5 (53)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر حسین نویدمتخصص قلب و عروق4,6 (48)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر رمضان بخشیان کلاریجانیمتخصص قلب و عروق4,7 (271)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر فریدون آشناییمتخصص قلب و عروق4,6 (61)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
دکتر زهرا اعمرائیمتخصص قلب و عروق4,4 (11)تهراندریافت نوبت آنلاین
دریچههای قلب چه نقشی در عملکرد قلب دارند؟
وظیفه اصلی دریچههای قلب حفظ جهت درست گردش خون در سراسر بدن است. وقتی قلب منقبض میشود، دریچهها هماهنگ با انقباض باز میشوند تا خون به مسیر درست برود. پس از عبور خون، لتها بسته میشوند تا خون به حفره قبلی برنگردد.
اگر دریچهای آسیب ببیند یا شل شود، خون به عقب نشت میکند یا برای خروج با مانع روبهرو میشود. این اختلال باعث میشود عضلههای قلب برای تأمین اکسیژن بافتها با سختی بیشتری کار کنند. در درازمدت، این فشار اضافی ساختار قلب را فرسوده میکند و توان پمپاژ آن را کاهش میدهد.
معرفی چهار دریچه اصلی قلب
چهار دریچه اصلی قلب در محل اتصال حفرههای قلب یا محل اتصال این حفرهها و رگهای بزرگ خروجی قرار دارند. دو دریچه جریان خون را بین دهلیزها و بطنها تنظیم میکنند و دو دریچۀ دیگر مسیر خون را از بطنها بهسمت ریه و شریان اصلی بدن هدایت میکنند:
دریچه میترال یا دو لتی
دریچۀ میترال بین دهلیز چپ و بطن چپ قرار دارد. برخلاف بیشتر دریچههای قلب که سه لت دارند، این دریچه از دو لت بافتی تشکیل میشود. خون سرشار از اکسیژن ابتدا از ریهها وارد دهلیز چپ میشود و با بازشدن دریچه میترال به بطن چپ میریزد. بستهشدن محکم این دریچه هنگام انقباض بطن چپ، جلوی برگشت خون به دهلیز چپ و ریهها را میگیرد.
دریچه آئورت
دریچۀ آئورت در انتهای بطن چپ و ابتدای شریان آئورت (بزرگترین سرخرگ بدن) قرار دارد. این دریچه سه لت هلالیشکل دارد که هنگام انقباض بطن چپ باز میشوند تا خون پر از اکسیژن به سراسر بدن برسد. پس از پایان پمپاژ، لتها بهسرعت بسته میشوند تا فشار لازم در سرخرگها حفظ شود و خون به بطن برنگردد. باتوجهبه فشار زیاد خون در سمت چپ قلب، سلامت دریچه آئورت اهمیتی حیاتی دارد.
دریچه سه لتی یا ترایکاسپید
دریچه سهلتی یا Tricuspid میان دهلیز راست و بطن راست قرار دارد. همانطور که از نامش پیداست، این دریچه از سه لت بافتی نازک ساخته شده است. خون کماکسیژنی که از تمام بافتهای بدن برمیگردد، ابتدا وارد دهلیز راست میشود و با بازشدن این دریچه به بطن راست میرسد. هنگام فشردهشدن بطن راست، دریچۀ سه لتی بسته میماند تا خون مستقیم بهسمت ریهها هدایت شود و به دهلیز بازنگردد.
دریچه ریوی یا پولمونر
دریچه ریوی یا پولمونر (Pulmonary) بین بطن راست و سرخرگ ریوی قرار گرفته است. این دریچه نیز دارای سه لت هلالیشکل است. زمانی که بطن راست منقبض میشود، این دریچه باز میشود تا خون کماکسیژن را برای تصفیه و دریافت اکسیژن بهسمت ریهها بفرستد. پس از خروج خون، دریچه بسته میشود تا خون در شریان ریوی به بطن راست برنگردد.
بیماری دریچهای قلب چیست؟
بیماری دریچهای قلب به مجموعهای از بیماریها گفته میشود که باعث میشوند یک یا چند دریچه قلب نتوانند بهدرستی کار کنند. اگر این بیماری درمان نشود، ممکن است جریان خون را کاهش دهد و قلب را مجبور کند بیشتر از حد معمول کار کند؛ وضعیتی که حتی میتواند جان فرد را به خطر بیندازد.
بااینحال، جای نگرانی نیست؛ در بسیاری از موارد، پزشک میتواند با جراحی یا روشهای کمتهاجمی، دریچه آسیبدیده قلب را ترمیم یا تعویض کند. این درمانها به بازگشت عملکرد طبیعی قلب کمک میکنند و به فرد اجازه میدهند دوباره فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرد.
انواع بیماریهای دریچهای قلب کداماند؟
بیماریهای دریچهای قلب میتوانند به شکلهای مختلفی ایجاد شوند. این بیماریها بر نحوه باز و بسته شدن دریچههای قلب تأثیر میگذارند. ممکن است چند دریچه قلب همزمان درگیر این اختلالات شوند یا فرد بیش از یک نوع بیماری دریچهای قلب داشته باشد.
تنگی دریچه قلب
تنگی دریچه (Stenosis) باعث میشود دریچه قلب بهاندازه کافی باز نشود. در این حالت، لتهای دریچه سفتتر میشوند و نمیتوانند بهاندازه طبیعی از هم باز شوند. درنتیجه، مقدار خونی که از دریچه عبور میکند کاهش مییابد.
هرچه دهانه دریچه باریکتر شود، قلب برای عبوردادن خون باید با فشار بیشتری پمپاژ کند. این فشار مضاعف میتواند به قلب فشار وارد کند و در طول زمان باعث هیپرتروفی یا ضخیمشدن دیواره قلب شود.
آترزی دریچه قلب
آترزی (Atresia) عارضهای نادر و مادرزادی است که از بدو تولد وجود دارد. در این وضعیت، یکی از دریچههای قلب بهدرستی شکل نگرفته است. دریچه بهجای اینکه دهانه مناسبی برای عبور خون داشته باشد، بهطور کامل یا تقریباً کامل تشکیل نشده است و بافت موجود در محل دریچه مانع عبور طبیعی خون میشود.
پسزدگی یا نارسایی دریچه قلب
وقتی لتهای دریچه بهدرستی بسته نشوند، مقداری از خون میتواند بهسمت عقب برگردد. به این حالت پسزدگی خون یا نارسایی دریچهای (Regurgitation) گفته میشود. در این وضعیت، حجم خون در حفره قلبی درگیر افزایش پیدا میکند.
افزایش فشار و حجم خون در طول زمان میتواند باعث کشیده و گشادشدن آن حفره شود و در بعضی موارد، ضخیمشدن دیواره قلب را نیز به دنبال داشته باشد.
افتادگی دریچه قلب
پزشکان پرولاپس یا افتادگی دریچه را معمولاً در دسته نارسایی قرار میدهند، زیرا این حالت نیز باعث بازگشت خون به عقب میشود. در افتادگی دریچه، لتها شل یا بیش از حد کشسان میشوند و هنگام تپش قلب به درون حفرۀ قبلی برمیگردند.
شایعترین نوع، افتادگی دریچه میترال است. در این بیماری، دریچه میترال که بین دو حفره سمت چپ قلب قرار دارد، بهدرستی بسته نمیشود و هنگام ضربان قلب بهسمت دهلیز چپ برآمده میشود.
علائم بیماری دریچه قلب چیست؟
بسیاری از افراد مبتلا به نقص دریچهای سالها بدون هیچگونه نشانهای زندگی میکنند. با پیشرفت اختلال و فشار مداوم به ماهیچه قلب، نشانهها بهآرامی یا گاهی ناگهانی بروز میکنند. شایعترین نشانههای بیماری دریچهای قلب عبارتاند از:
- تنگی نفس: احساس کمبود هوا، بهویژه در زمان فعالیت بدنی، بالارفتن از پلهها یا در حالت درازکشیدن؛
- خستگی مفرط و ضعف: احساس بیحالی و کاهش توان بدنی بهعلت نرسیدن خون و اکسیژن کافی به عضلات؛
- درد و فشار در قفسه سینه: احساس سنگینی، فشار یا گرفتگی در قفسه سینه و قلب درد که اغلب هنگام فعالیت تشدید میشود؛
- تپش قلب: حسکردن ضربان سریع، کوبنده یا نامنظم در سینه یا آریتمی؛
- سرگیجه و غش: حس سبکی سر، عدم تعادل یا غشکردن (سنکوپ) براثر کاهش فشار یا افت خونرسانی به مغز؛
- تورم پاها و شکم (ادم): تجمع آب و مایعات در مچ پا، ساق و ناحیه شکم بهدلیل برگشت خون و افزایش فشار در سیاهرگها؛
- صدای غیرطبیعی قلب یا سوفل قلبی: صدای اضافی شبیه به وزش جریان باد که پزشک هنگام معاینه با گوشی پزشکی میشنود.
علت خرابشدن دریچه قلب چیست؟
بیماری دریچهای قلب میتواند بهدلایل مختلفی ایجاد شود. در ادامه برخی رایجترین دلایل خرابشدن دریچه قلب را بررسی میکنیم:
- افزایش سن: با بالارفتن سن، ممکن است رسوبات کلسیم روی دریچههای قلب ایجاد شوند. این رسوبات باعث سفت و ضخیمشدن دریچهها میشوند و بهتدریج کارایی آنها را کاهش میدهند.
- بیماری روماتیسمی قلب: اگر عفونت باکتریایی با آنتیبیوتیک درمان نشود، ممکن است به دریچه قلب آسیب بزند و باعث ایجاد بافت اسکار روی آن شود. تب روماتیسمی قلب شایعترین علت بیماری دریچهای در سراسر جهان است.
- اندوکاردیت: اندوکاردیت نوعی عفونت لایه داخلی قلب است که معمولاً براثر عفونت شدید واردشده به جریان خون ایجاد میشود. مصرف مواد مخدر تزریقی نیز خطر ابتلا به اندوکاردیت و درنتیجه بیماری دریچهای قلب را افزایش میدهد.
- بیماری مادرزادی دریچه قلب: در این حالت، دریچههای قلب از بدو تولد بهدرستی شکل نگرفتهاند یا ساختار غیرطبیعی دارند. دریچه آئورت دو لتی یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی دریچه قلب است.
- نارسایی قلبی: زمانی رخ میدهد که قلب نمیتواند بهاندازه کافی خون و اکسیژن موردنیاز سایر اندامهای بدن را پمپاژ کند.
- تصلب شرایین (آترواسکلروز): در این بیماری، پلاک در دیواره داخلی رگهای خونی تجمع پیدا میکند. این پلاک معمولاً از چربی، کلسیم و کلسترول تشکیل شده است.
- آنوریسم آئورت قفسه سینه: به برآمدگی یا گشادشدگی غیرطبیعی بخشی از آئورت گفته میشود؛
- فشار خون بالا: افزایش مداوم فشار خون میتواند به ساختار و عملکرد قلب آسیب بزند.
- سکته قلبی یا انفارکتوس میوکارد: آسیب ناشی از حمله قلبی میتواند به عضلاتی که باز و بسته شدن دریچههای قلب را کنترل میکنند، صدمه بزند.
- بیماریهای خودایمنی: بیماریهایی مانند لوپوس، که سیستم ایمنی بدن به بافتهای خودی حمله میکند؛
- سندروم مارفان: یک بیماری بافت همبند است که میتواند بر دریچههای قلب تأثیر بگذارد.
عوامل افزایشدهنده خطر بیماریهای دریچهای قلب
برخی شرایط احتمال بروز اختلال در عملکرد دریچهها را بالا میبرند:
- افزایش سن: گذر زمان احتمال فرسودگی، رسوب کلسیم و ازدسترفتن انعطاف لتها را افزایش میدهد؛
- سابقه تب روماتیسمی یا اندوکاردیت: آسیبهای پیشین بافت دریچه را در برابر صدمات بعدی آسیبپذیرتر میکنند؛
- بیماریهای قلبی و عروقی: فشار خون بالا، کلسترول خون بالا و دیابت فشار مکانیکی زیادی به دیوارهها و دریچههای قلب وارد میکنند؛
- پرتودرمانی قفسه سینه: پرتوتابی به ناحیه سینه برای درمان برخی سرطانها بافت لتها را بهمرور فیبروزه و سفت میکند؛
- مصرف دخانیات و شیوه زندگی ناسالم: سیگارکشیدن روند رسوب کلسیم در عروق و دریچهها را تسریع میکند؛
- استفاده از داروهای تزریقی با سرنگهای آلوده: این کار باکتریها را مستقیماً وارد سیاهرگها میکند و خطر بروز اندوکاردیت حاد را بالا میبرد.
عوارض بیماری دریچهای قلب چیست؟
اگر اختلالات دریچهای بهموقع تشخیص داده نشوند یا درمان نشوند، عملکرد کل سیستم گردش خون بهخطر میافتد:
- نارسایی قلبی: قلب برای جبران افت جریان خون یا نشت برگشتی، توان بسیار بیشتری صرف میکند. این فشار مداوم ماهیچه قلب را ضعیف و ناتوان میکند و قلب دیگر نمیتواند نیاز بافتها به خون را برطرف سازد.
- بینظمی در ضربان قلب (آریتمی): کشیدگی و بزرگشدن دهلیزها و بطنها مسیر پیامهای الکتریکی قلب را مختل میکند. شایعترین آریتمی قلبی در این شرایط، فیبریلاسیون دهلیزی است که با ضربان نامنظم و تپش شدید همراه میشود.
- لختهشدن خون و سکته مغزی: حرکت کند یا چرخشی خون در حفرات آسیبدیده احتمال ایجاد لخته را افزایش میدهد. اگر لخته با جریان خون به مغز برسد، رگهای مغزی را مسدود میکند و باعث سکته مغزی میشود.
- فشار خون ریوی: بازگشت خون به عقب، بهویژه در نارسایی یا تنگی دریچه میترال، فشار عروق ریه را بالا میبرد و باعث تنگی نفس شدید و آسیب به بافت ریه میشود.
- ایست قلبی: در موارد شدید و کنترلنشده، اختلالات ساختاری و آریتمیهای کشنده عملکرد پمپاژ قلب را ناگهان متوقف میکنند.
تشخیص بیماری دریچه قلب
تشخیص سریع بیماریهای دریچهای قلب از فرسودگی ماهیچه قلب و نارسایی قلبی جلوگیری میکند. در قدم اول، پزشک متخصص قلب و عروق شرححال دقیقی از علائم شما میگیرد و سپس با معاینه بالینی و ابزارهای تصویربرداری پیشرفته، ساختارهای دریچه و گردش خون را ارزیابی میکند.
تشخیص بیماری دریچه قلب با معاینه قلب و بررسی صدای غیرطبیعی قلب
نخستین و سادهترین گام در تشخیص این بیماری، معاینه بالینی است. پزشک با گوشی پزشکی به صدای تپش قلب و گردش خون گوش میدهد. عبور نامنظم خون از دریچه تنگ یا نشت خون از دریچهای که کامل بسته نمیشود، صدایی غیرعادی شبیه به وزش باد یا هیسکشیدن ایجاد میکند که به آن «سوفل قلبی» میگویند.
همچنین پزشک با بررسی فشار خون، صدای ریهها و بررسی تورم در مچ پاها، نشانههای احتمالی تجمع مایعات در بدن را ارزیابی میکند.
اکوکاردیوگرافی و بررسی عملکرد دریچهها برای تشخیص بیماری دریچه قلب
اکوکاردیوگرافی یا همان اکوی قلب، اصلیترین و دقیقترین آزمایش برای ارزیابی دریچههای قلب است. این دستگاه با ارسال امواج بیخطر صوتی، تصاویری متحرک و زنده از حفرهها، بافت لتها و جریان خون قلب روی مانیتور تشکیل میدهد. این آزمایش مشخص میکند لتها تا چه اندازه باز یا بسته میشوند، ضخامت آنها چقدر است و چه مقدار خون به عقب نشت میکند.
اکوکاردیوگرافی به دو شیوه اصلی انجام میگیرد:
- اکوی قفسه سینه: پزشک مبدل دستگاه را روی پوست قفسه سینه حرکت میدهد تا تصویری کلی از ساختار قلب به دست آورد؛
- اکوی داخل مری (Transesophageal): در این شیوه، لولهای باریک و منعطف را از دهان وارد مری بیمار میکنند. چون مری درست پشت قلب قرار دارد، این روش تصاویری با جزئیات بسیار دقیقتر و شفافتر از دریچههای میترال و آئورت ثبت میکند.
نوار قلب و تشخیص بیماری دریچه قلب
نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام (ECG) فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. حسگرهای کوچکی که به پوست سینه، دستها و پاها وصل میشوند، مسیر پالسهای الکتریکی قلب را روی کاغذ یا نمایشگر ترسیم میکنند.
بااینکه نوار قلب اختلال مکانیکی دریچه را مستقیماً نشان نمیدهد، نشانههای مهمی از عوارض بیماری دریچهای را نمایش میدهد؛ مواردی مانند بزرگشدن دیوارههای قلب یا آریتمیها، بهویژه فیبریلاسیون دهلیزی.
عکس قفسه سینه برای بررسی بیماری دریچه قلب
تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسۀ سینه تصویری از ابعاد کلی قلب و وضعیت ریهها ارائه میدهد. پزشک با مشاهدۀ این عکس متوجه میشود آیا حفرههای قلب براثر بیماری دریچهای بزرگ شدهاند یا خیر. همچنین، وجود مایع اضافی در بافت ریهها یا رسوب کلسیم روی دریچهها در این تصویر نمایش داده میشود.
تست ورزش قلب برای شناسایی بیماری دریچه قلب
بسیاری از بیماران تنها هنگام تحرک بدنی دچار علائمی مانند تنگی نفس، خستگی زودرس یا درد سینه میشوند. در تست ورزش، بیمار روی تردمیل راه میرود یا روی دوچرخه ثابت رکاب میزند و پزشک همزمان نوار قلب و فشار خون او را ثبت میکند.
این آزمایش تحمل بدنی بیمار را میسنجد و نشان میدهد بیماری دریچهای در زمان فعالیت شدید چه فشاری به قلب وارد میآورد.
امآرآی و سیتیاسکن قلب یکی از روش های بررسی بیماری دریچه قلب
تصویربرداری با سیتیاسکن (CT) و امآرآی (MRI) تصاویر دقیقی از قلب به نمایش میگذارند:
- سیتیاسکن قلب: میزان رسوب کلسیم در لتهای دریچه را اندازه میگیرد و ابعاد دریچهها را برای برنامهریزیهای جراحی مشخص میکند؛
- امآرآی قلب: ساختار لتها، مقدار نشت خون و سلامت بافت عضلههای قلب را بدون استفاده از پرتوهای مضر نشان میدهد.
کاتتریزاسیون قلبی و تشخیص بیماری دریچه قلب
کاتتریزاسیون قلبی یا آنژیوگرافی روشی تهاجمی است که پزشک درصورت نیاز به اطلاعات دقیقتر از آن استفاده میکند. در این شیوه، متخصص لولهای باریک و انعطافپذیر (کاتتر) را ازطریق یک سرخرگ در کشاله ران یا مچ دست بهسمت قلب هدایت میکند. با تزریق ماده حاجب و اندازهگیری مستقیم فشار خون در داخل حفرات قلب، شدت تنگی یا نارسایی دریچهها با دقت بیشتری ثبت میشود.
همچنین، این آزمایش عروق کرونر را بررسی میکند تا درصورت انسداد رگها، جراح در حین عمل دریچه، مشکل عروق را نیز برطرف کند.
درمان بیماریهای دریچهای قلب چیست؟
روش درمان بیماریهای دریچهای قلب به نوع دریچه درگیر، شدت آسیب، سن بیمار و وضعیت کلی سلامت او بستگی دارد. پزشک متخصص قلب معمولاً درمان را با نظارت منظم و تجویز دارو آغاز میکند؛ اما اگر آسیب شدید باشد، مداخلههای کمتهاجمی یا جراحی را در اولویت قرار میدهد.
درمان دارویی بیماریهای دریچه قلب
داروها نمیتوانند نقص ساختاری یا مکانیکی دریچه قلب را بهطور کامل درمان کنند یا لتهای آسیبدیده را بهشکل اول برگردانند. بااینحال، برای کاهش بار کاری قلب، جلوگیری از تشکیل لخته و پیشگیری از نارسایی قلبی تجویز میشوند. پزشک باتوجهبه نوع بیماری دریچهای و نشانههای همراه آن، ترکیب مشخصی از داروها را برای بیمار تجویز میکند:
داروهای کنترل فشار خون و علائم قلبی
داروهای قلبی با شلکردن رگها و کاهش بار اضافی روی عضله قلب، عبور خون را آسانتر میکنند. مهمترین این داروها عبارتاند از:
- داروهای ادرارآور (دیورتیکها): این داروها نمک و آب اضافی انباشته در بدن را ازطریق ادرار دفع میکنند. این فرایند تورم پاها و شکم را از بین میبرد و با کاهش فشار در عروق ریه، تنگی نفس بیمار را تسکین میدهد؛
- بتابلاکرها و مسدودکنندههای کانال کلسیم: این داروها تعداد ضربان قلب را کنترل میکنند و فشار خون را پایین میآورند؛ درنتیجه، قلب با آرامش و کارایی بیشتری خون را پمپاژ میکند؛
- مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE) و مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین (ARB): این داروها رگهای خونی را بازتر میکنند تا مقاومت جریان خون کمتر شود. این کار تخلیه خون از بطن چپ را راحتتر میکند و مانع بازگشت خون به عقب میشود؛
- داروهای ضدآریتمی: این گروه از داروها نظم طبیعی ضربان قلب را بازمیگردانند و از تپشهای نامنظم و خطرناک جلوگیری میکنند.
داروهای ضدانعقاد در برخی بیماران مبتلا به دریچه قلب
در اختلالات دریچهای قلب، بهویژه تنگی دریچه میترال، آریتمی فیبریلاسیون دهلیزی یا پس از عمل تعویض دریچه، جریان خون درون حفرههای قلب دچار افت سرعت و تلاطم میشود. این وضعیت خطر لختهشدن خون را بهشدت بالا میبرد. حرکت این لختهها بهسمت مغز میتواند به سکته مغزی ناگهانی منجر شود.
پزشکان برای پیشگیری از این عارضه، داروهای رقیقکننده خون یا ضدانعقاد مانند وارفارین تجویز میکنند. بیمارانی که این داروها را مصرف میکنند، باید داروها را سر وقت بخورند و طبق دستور پزشک، آزمایشهای دورهای خون (مانند آزمایش PT/INR) را انجام دهند تا غلظت خونشان در محدوده ایمن بماند.
اصلاح سبک زندگی و مراقبتهای قلبی برای درمان بیماری های دریچه ای قلب
ایجاد تغییرات سالم در سبک زندگی، باعث میشود فشار کمتری بر سیستم گردش خون شما وارد شود و درمانهای پزشکی موفقیتآمیزتر باشند:
- کاهش مصرف نمک: نمک زیاد آب را در بافتها نگه میدارد، فشار خون را بالا میبرد و بار کاری قلب را بیشتر میکند؛
رژیم غذایی مناسب قلب: مصرف فراوان سبزیجات تازه، غلات کامل، میوهها، حبوبات و گوشتهای کمچرب به سلامت رگها کمک میکند و مانع از گرفتگی عروق میشود؛ - فعالیت بدنی ایمن و کنترلشده: ورزشهای هوازی ملایم مانند پیادهروی توان قلب را بالا میبرند. البته نوع و شدت تمرینها باید حتماً تحتنظر پزشک باشد تا فشار خطرناکی به دریچههای تنگ وارد نشود؛
- ترک کامل دخانیات: دود سیگار و قلیان دیوارههای سرخرگها را تخریب میکند و روند رسوب کلسیم روی لتهای دریچه را تسریع میکند؛
- مراقبت دقیق از دهان و دندان: باکتریهای لثه و دندانهای پوسیده بهراحتی وارد جریان خون میشوند و روی لتهای آسیبدیده دریچه عفونت اندوکاردیت ایجاد میکنند. رعایت بهداشت دهان و اطلاعدادن بیماری دریچهای به دندانپزشک پیش از هرگونه جرمگیری یا کشیدن دندان، ضروری است.
درمان جراحی بیماری دریچه قلب
زمانی که آسیب دریچه شدید باشد و داروها نتوانند از فرسودگی عضلات قلب جلوگیری کنند، بیمار نیازمند جراحی خواهد بود. نوع جراحی نیز توسط جراح متخصص قلب و براساس ساختار دریچه، سن بیمار و وضعیت بافت قلب تعیین میشود. هدف اصلی از جراحی، بازگرداندن مسیر روان گردش خون، بهبود کیفیت زندگی و افزایش طول عمر بیمار است.
ترمیم دریچه قلب
ترمیم دریچه نسبت به تعویض آن اولویت دارد، زیرا بافت طبیعی دریچه، قدرت پمپاژ قلب را بهتر حفظ میکند و نیاز بیمار به مصرف همیشگی داروهای ضدانعقاد قوی را کاهش میدهد. جراح ممکن است یکی از اقدامات زیر را انجام دهد:
- سوراخهای موجود در دریچه را ترمیم کند.
- لتهای دریچه را که به یکدیگر چسبیدهاند، از هم جدا کند.
- طنابهای پاره یا گسیختهای را که دریچه را در جای خود نگه میدارند، ترمیم یا جایگزین کند.
- بافت اضافی دریچه را بردارد تا دریچه بتواند بهطور کامل بسته شود.
- اندازه حلقه خارجی دریچه را کاهش دهد تا لتها بهتر روی یکدیگر قرار بگیرند.
روشهای ترمیم دریچه قلب شامل موارد زیر است:
- آنولوپلاستی (Annuloplasty): در این روش، جراح حلقه خارجی اطراف دریچه را که به آن «حلقه دریچه» گفته میشود، سفت یا تقویت میکند. پزشک ممکن است این عمل را همراه با روشهای دیگر ترمیم دریچه انجام دهد.
- والوولوپلاستی (Valvuloplasty): این روش برای اصلاح لتهای دریچه به کار میرود و گاهی برای درمان افتادگی دریچه میترال استفاده میشود. جراح یک لوله انعطافپذیر باریک را که در انتهای آن بالون قرار دارد، ازطریق یکی از رگهای دست یا ناحیه کشاله ران وارد بدن میکند و آن را تا دریچه آسیبدیده هدایت میکند. سپس بالون را باد میکند تا دهانه دریچه بازتر شود. بعد از آن، بالون را خالی کرده و لوله را خارج میکند.
تعویض دریچه قلب
اگر دریچه قلب بهقدری آسیب دیده باشد که امکان ترمیم آن وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است تعویض دریچه را پیشنهاد کند. دریچههای میترال و آئورت از رایجترین دریچههایی هستند که به تعویض نیاز پیدا میکنند.
در این جراحی، پزشک دریچه آسیبدیده را خارج میکند و آن را با یکی از انواع دریچههای زیر جایگزین میکند:
- دریچه مکانیکی: این نوع دریچه مصنوعی از مواد مقاوم ساخته میشود و به آن دریچه مصنوعی نیز میگویند. افرادی که دریچه مکانیکی دارند، معمولاً باید تا پایان عمر داروهای رقیقکننده خون مصرف کنند تا خطر تشکیل لخته خون کاهش یابد.
- دریچه بیولوژیک: این دریچه از بافت قلب حیواناتی مانند گاو یا در برخی موارد از بافت قلب انسان ساخته میشود. دریچههای زیستی بهمرور زمان فرسوده میشوند و ممکن است درنهایت به تعویض مجدد نیاز داشته باشند.
تعویض دریچه قلب معمولاً به جراحی قلب باز نیاز دارد؛ بااینحال، در برخی بیماران میتوان از روشهای کمتهاجمیتر استفاده کرد.
روشهای کمتهاجمی و درمانهای کاتتری بیماری دریچه قلب
امروزه روشهای مداخلهای کمتهاجمی این امکان را فراهم کردهاند که بعضی از بیماریهای دریچهای قلب بدون نیاز به جراحی قلب باز درمان شوند. در این روشها، پزشک ازطریق یک برش کوچک یا با واردکردن لولهای باریک به نام کاتتر از رگهای کشاله ران به قلب دسترسی پیدا میکند. مهمترین این روشها عبارتاند از:
- تعویض دریچه آئورت از راه کاتتر (TAVI/TAVR): در این روش، پزشک دریچه مصنوعی را که بهصورت فشرده قرار گرفته است، ازطریق رگ وارد بدن میکند و تا دریچه آئورت میرساند. سپس دریچه جدید در محل دریچه تنگشده قرار میگیرد و باز میشود. دریچه جدید با کنارزدن لتهای دریچه قبلی، جریان طبیعی خون را برقرار میکند.
- کلیپ میترال (MitraClip): این روش برای بعضی بیماران مبتلا به نارسایی شدید دریچه میترال به کار میرود. پزشک یک کلیپ کوچک را با استفاده از کاتتر به دریچه میرساند و آن را به لتهای دریچه متصل میکند. این کلیپ لتها را به هم نزدیک نگه میدارد و بهاینترتیب، میزان برگشت خون از دریچه کاهش پیدا میکند.
- والوولوپلاستی با بالون: این روش برای بازکردن دریچههای تنگ استفاده میشود. پزشک یک کاتتر دارای بالون کوچک را به محل دریچه میرساند و بالون را برای مدت کوتاهی باد میکند. این کار به جداشدن لتهای چسبیده و بازشدن بیشتر دهانه دریچه کمک میکند.
طول دوره نقاهت بعد از جراحی دریچه قلب
مدتزمان بهبودی پس از جراحی دریچه قلب به نوع عمل، روش درمان و وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد. در جراحی قلب باز، بیمار معمولاً چند روز در بیمارستان، ازجمله بخش مراقبتهای ویژه و بخش قلب، بستری میماند. ترمیم استخوان جناغ سینه و بازگشت تدریجی به فعالیتهای معمول نیز معمولاً حدود ۶ تا ۸ هفته زمان میبرد.
در روشهای کمتهاجمی و کاتتری مانند TAVR، دوره نقاهت کوتاهتر است. بسیاری از بیماران میتوانند حدود ۲ تا ۳ روز پس از عمل از بیمارستان مرخص شوند و طی ۱ تا ۲ هفته به بخش زیادی از فعالیتهای روزمره خود برگردند.
شرکت در توانبخشی قلبی و مصرف منظم داروهای تجویزشده نیز میتواند به بهبود بهتر و بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره کمک کند. البته سرعت بهبودی در افراد مختلف متفاوت است و پزشک باید زمان مناسب برای ازسرگیری هر فعالیت را مشخص کند.
بیماری دریچه قلب در شرایط خاص
بعضی دورههای زندگی یا شرایط پزشکی میتوانند نحوه تشخیص و درمان بیماریهای دریچهای قلب را تغییر دهند. در این شرایط، پزشک باید علاوهبر وضعیت دریچهها، شرایط خاص فرد را نیز در نظر بگیرد.
بارداری و بیماری دریچه قلب
در دوران بارداری، حجم خون بدن مادر افزایش پیدا میکند و قلب باید خون بیشتری پمپاژ کند. این تغییرات میتوانند علائم برخی بیماریهای دریچهای، بهویژه تنگی دریچه میترال یا آئورت، را تشدید کنند. ازطرفی، بعضی داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین میتوانند برای جنین خطر داشته باشند؛ بنابراین انتخاب دارو باید با نظر متخصص قلب و پزشک زنان انجام شود. زنان مبتلا به بیماری دریچهای بهتر است پیش از بارداری و در طول آن، تحتنظر پزشک باشند تا وضعیت قلب و نیاز به درمان بهطور منظم بررسی شود.
جراحی و درمانهای دندانپزشکی برای افراد مبتلا به بیماری دریچه قلب
بعضی اقدامات پزشکی یا دندانپزشکی میتوانند باعث ورود باکتریها به جریان خون شوند. بااینحال، مصرف آنتیبیوتیک پیشگیرانه برای همه افراد مبتلا به بیماری دریچهای ضروری نیست. پزشک در افرادی که خطر بالاتری برای اندوکاردیت دارند، مانند بعضی افراد دارای دریچه مصنوعی یا سابقه اندوکاردیت، درباره نیاز به آنتیبیوتیک پیشگیرانه تصمیم میگیرد.
سالمندی و بیماری دریچه قلب
بیماریهای دریچهای با افزایش سن شایعتر میشوند و تنگی دریچه آئورت ناشی از تجمع کلسیم یکی از مشکلات مهم در این دوره است. در سالمندانی که خطر جراحی قلب باز برای آنها بالاتر است، روشهای کمتهاجمی مانند تعویض دریچه آئورت از راه کاتتر (TAVR/TAVI) میتوانند یکی از گزینههای درمان باشند. انتخاب این روش به وضعیت عمومی فرد، شدت بیماری و شرایط دریچه بستگی دارد.
ورزشکاران حرفهای و بیماری دریچه قلب
داشتن بیماری دریچهای به این معنا نیست که فرد همیشه باید ورزش را کنار بگذارد. بااینحال، ورزشکارانی که دچار بیماری دریچهای هستند، بهویژه پیش از شروع تمرینهای سنگین یا شرکت در مسابقات، باید وضعیت قلب خود را ارزیابی کنند. پزشک براساس شدت بیماری و عملکرد قلب مشخص میکند چه میزان و چه نوع فعالیت ورزشی برای فرد ایمن است. درصورت نیاز، بررسیهایی مانند اکوکاردیوگرافی و تست ورزش نیز انجام میشود.
کلام آخر دکتردکتر
بیماریهای دریچهای قلب همیشه از ابتدا علامت مشخصی ایجاد نمیکنند و ممکن است بدون علائم به ساختار قلب آسیب بزنند. به همین دلیل، نباید از علائمی مانند تنگی نفس، خستگی زودرس، تپش قلب، سرگیجه یا کاهش توانایی در انجام فعالیتهای روزمره غافل شوید. تشخیص به پزشک کمک میکند وضعیت دریچهها و عملکرد قلب را بررسی کند و درصورت نیاز، درمان را زودتر شروع کند. برای مراجعه به بهترین متخصصان قلب و عروق، میتوانید از نوبتدهی دکتردکتر کمک بگیرید.
