راهنمای کامل پریکاردیت؛ از علت تا درمان التهاب پرده قلب

پریکاردیت یا التهاب پرده قلب یکی از بیماری‌های قلبی است که براثر التهاب غشای محافظ اطراف قلب ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند به‌صورت ناگهانی یا مزمن بروز کند و علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس و احساس ضعف را به همراه داشته باشد. پریکاردیت ممکن است به‌دلایل مختلفی ازجمله عفونت‌های ویروسی، بیماری‌های خودایمنی، آسیب‌های قلبی یا برخی داروها ایجاد شود و شدت آن از موارد خفیف تا شرایطی که نیاز به درمان فوری دارند، متفاوت است. در این مقاله، به‌طور کامل با التهاب پرده قلب، علائم هشداردهنده، عوامل خطر، روش‌های تشخیص، درمان‌ و راهکارهای پیشگیری از این بیماری آشنا خواهید شد.

پریکاردیت چیست؟

پریکاردیت به التهاب و تحریک بافت نازک و کیسه‌مانندی گفته می‌شود که قلب را احاطه کرده است. این بافت پریکارد یا پرده قلب نام دارد. پریکاردیت اغلب باعث درد تیز و شدید قفسه سینه (قلب درد) می‌شود. این درد زمانی ایجاد می‌شود که لایه‌های ملتهب پریکارد روی یکدیگر ساییده شوند.

پریکاردیت در بسیاری از موارد خفیف است و ممکن است بدون نیاز به درمان برطرف شود. بااین‌حال، در موارد شدیدتر، درمان می‌تواند شامل مصرف دارو و در موارد بسیار نادر، جراحی باشد. تشخیص و درمان زودهنگام پریکاردیت می‌تواند خطر بروز عوارض طولانی‌مدت این بیماری را کاهش دهد.

انواع پریکاردیت

پریکاردیت براساس الگوی بروز علائم و مدت‌زمان ماندگاری آن‌ها به انواع مختلفی تقسیم می‌شود:

• پریکاردیت حاد: به‌طور ناگهانی شروع می‌شود، اما معمولاً بیش از ۴ هفته ادامه ندارد. ممکن است در آینده دوباره عود کند. گاهی تشخیص تفاوت بین درد ناشی از پریکاردیت حاد و درد ناشی از حمله قلبی دشوار است.
• پریکاردیت عودکننده: حدود ۴ تا ۶ هفته پس از یک دوره پریکاردیت حاد رخ می‌دهد و در فاصله بین ۲ دوره، فرد هیچ علامتی ندارد.
• پریکاردیت مزمن: حدود ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد، اما کمتر از ۳ ماه ادامه دارد. در این نوع، علائم در تمام این مدت به‌طور پیوسته وجود دارند.
• پریکاردیت مزمن انقباضی: معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شود و بیش از ۳ ماه ادامه دارد.

پریکاردیت براساس علت بروز آن به چند نوع مختلف تقسیم می‌شود:

• پریکاردیت ایدیوپاتیک: علت مشخصی برای آن یافت نمی‌شود.
• پریکاردیت عفونی: براثر عفونت‌های ویروسی، باکتریایی، قارچی یا انگلی ایجاد می‌شود.
• پریکاردیت بدخیم: در نتیجه‌ی گسترش سرطان از سایر بخش‌های بدن به پریکارد ایجاد می‌شود.
• پریکاردیت تروماتیک: به‌دنبال آسیب یا ضربه به قفسه سینه، مانند تصادفات رانندگی، بروز می‌کند.
• پریکاردیت اورمیک: براثر نارسایی کلیه و تجمع مواد زائد در خون ایجاد می‌شود.

علت پریکاردیت چیست؟

در بسیاری از موارد، علت دقیق پریکاردیت مشخص نیست. در چنین شرایطی، این بیماری پریکاردیت ایدیوپاتیک نامیده می‌شود.

از مهم‌ترین علل شناخته‌شده پریکاردیت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• واکنش سیستم ایمنی پس از آسیب به قلب، مانند حمله قلبی یا جراحی قلب (سندرم درسلر یا سندرم آسیب پس از قلب)؛
• عفونت‌ها، به‌ویژه عفونت‌های ویروسی؛
• آسیب یا ضربه به قلب یا قفسه سینه؛
• بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید؛
• برخی بیماری‌های مزمن مانند نارسایی کلیه و سرطان؛
• مصرف بعضی داروها، ازجمله فنی‌توئین (داروی ضدتشنج) و پروکائین‌آمید (داروی درمان برخی اختلالات ریتم قلب).

علائم پریکاردیت قلب چیست؟

درد قفسه سینه شایع‌ترین علامت پریکاردیت است. این درد معمولاً تیز، خنجری یا تیرکشنده است، اما در برخی افراد ممکن است به‌صورت درد مبهم، احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه ظاهر شود.

درد پریکاردیت اغلب در پشت استخوان جناغ یا سمت چپ قفسه سینه احساس می‌شود و ممکن است ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• به شانه چپ، گردن یا هر دو شانه انتشار پیدا کند؛
• درد هنگام تنفس عمیق، هنگام سرفه یا درازکشیدن تشدید شود؛
• با نشستن یا خم‌شدن به‌سمت جلو کاهش یابد.

برای تعیین علت درد قفسه سمت راست باید به‌دنبال عوامل دیگری باشید.

علاوه‌بر درد قفسه سینه، پریکاردیت ممکن است با علائم زیر نیز همراه باشد:

• سرفه؛
• خستگی یا احساس ضعف و بی‌حالی؛
• تورم پاها یا مچ پا؛
• تب خفیف؛
• تپش قلب یا احساس کوبش و تندشدن ضربان قلب؛
• تنگی نفس، به‌ویژه هنگام درازکشیدن؛
• تورم شکم (به‌ویژه در موارد پیشرفته یا پریکاردیت انقباضی).

عوارض پریکاردیت

تشخیص و درمان زودهنگام پریکاردیت می‌تواند احتمال بروز عوارض را کاهش دهد. مهم‌ترین عوارض این بیماری عبارت‌اند از:

تجمع مایع در اطراف قلب (افیوژن پریکارد) یکی از عوارض پریکاردیت

در این حالت، مایع بین لایه‌های پریکارد جمع می‌شود و درصورت افزایش حجم، ممکن است عملکرد قلب را مختل کند.

پریکاردیت انقباضی و عوارض پریکاردیت

در برخی افراد، به‌ویژه در موارد مزمن، پرده قلب ضخیم، سفت و دچار اسکار شده و پریکاردیت انقباضی ایجاد می‌شود. این تغییرات مانع از پر و خالی‌شدن طبیعی قلب شده و ممکن است باعث تورم شدید پاها و شکم و تنگی نفس شود.

تامپوناد قلبی از پیامد های پریکاردیت

اگر مایع اطراف قلب بیش از حد افزایش یابد، به قلب فشار وارد می‌کند و مانع از پرشدن طبیعی آن می‌شود. درنتیجه، خون کمتری از قلب خارج شده و فشار خون به‌شدت کاهش می‌یابد. تامپوناد قلبی یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است که نیاز به درمان فوری دارد.

راه‌های تشخیص پریکاردیت

پزشک برای تشخیص پریکاردیت ابتدا درباره علائم، سابقه پزشکی و بیماری‌های زمینه‌ای شما سؤال می‌کند و سپس معاینه فیزیکی انجام می‌دهد.

در معاینه، پزشک با استفاده از گوشی پزشکی (استتوسکوپ) به صدای قلب گوش می‌دهد. یکی از نشانه‌های اختصاصی پریکاردیت، صدای سایش پریکارد (Pericardial Friction Rub) است که براثر ساییده شدن دو لایه ملتهب پرده قلب روی یکدیگر ایجاد می‌شود.

برای تأیید تشخیص یا رد سایر بیماری‌هایی که علائم مشابه دارند، ممکن است از آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های زیر استفاده شود:

• آزمایش خون: برای بررسی علائم التهاب، عفونت، و همچنین، رد احتمال حمله قلبی انجام می‌شود.
• نوار قلب (ECG یا EKG): فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند و می‌تواند تغییرات تیپیک پریکاردیت را نشان دهد.
• عکس قفسه سینه (رادیوگرافی): اندازه و شکل قلب را بررسی می‌کند و می‌تواند بزرگ‌شدن قلب ناشی از تجمع مایع اطراف آن را نشان دهد.
• اکوکاردیوگرافی: با استفاده از امواج صوتی، تصاویر زنده‌ای از قلب ایجاد می‌کند. این آزمایش وجود مایع اطراف قلب، عملکرد قلب و تأثیر پریکارد بر پرشدن و پمپاژ خون را ارزیابی می‌کند.
• سی‌تی‌اسکن قلب: ضخیم‌شدن پرده قلب و تغییرات ناشی از پریکاردیت انقباضی را با دقت بیشتری نشان می‌دهد.
• ام‌آر‌آی قلب: تصاویر دقیقی از قلب و پریکارد ارائه می‌دهد و می‌تواند التهاب، ضخیم‌شدن یا سایر تغییرات پرده قلب را مشخص کند.

درمان پریکاردیت قلب چیست؟

درمان پریکاردیت به علت ایجاد بیماری، شدت علائم و وجود یا عدم وجود عوارض بستگی دارد. در برخی موارد، درمان پریکاردیت خفیف ممکن است تنها به استراحت و مراقبت‌های حمایتی نیاز داشته باشد.

داروهای درمان پریکاردیت

پزشک ممکن است باتوجه‌به شرایط بیمار، یک یا چند مورد از داروهای زیر را تجویز کند:

داروهای ضدالتهاب و مسکن برای درمان پریکاردیت

داروهایی مانند ایبوپروفن یا آسپرین معمولاً اولین انتخاب برای کاهش درد و التهاب هستند. درصورت شدید‌بودن علائم، ممکن است داروهای قوی‌تر تجویز شوند.

کلشی‌سین و درمان دارویی پریکاردیت

این دارو التهاب را کاهش می‌دهد و علاوه‌بر درمان دارویی پریکاردیت حاد، احتمال عود بیماری را نیز کم می‌کند. کلشی‌سین برای برخی بیماران، ازجمله افراد مبتلا به نارسایی شدید کبد یا کلیه، مناسب نیست.

کورتیکواستروئیدها یکی از روش های درمان دارویی پریکاردیت

داروهایی مانند پردنیزولون زمانی استفاده می‌شوند که سایر درمان‌ها مؤثر نباشند یا علت بیماری یک اختلال خودایمنی باشد. مصرف این داروها باید تحت‌نظر پزشک انجام شود، زیرا ممکن است احتمال عود بیماری را افزایش دهند.

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی برای بیماری پریکاردیت

درصورتی‌که پریکاردیت ناشی از بیماری‌های خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید یا لوپوس باشد، ممکن است این داروها تجویز شوند.

داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی و کنترل پریکاردیت

در برخی موارد مقاوم یا عودکننده، داروهایی مانند مهارکننده‌های اینترلوکین‌ـ‌۱ (IL-1 inhibitors) برای کنترل التهاب استفاده می‌شوند.

آنتی‌بیوتیک‌ها و درمان دارویی پریکاردیت

اگر علت پریکاردیت عفونت باکتریایی باشد، درمان با آنتی‌بیوتیک ضروری است.

تخلیه مایع اطراف قلب برای درمان پریکاردیت

اگر به‌دنبال پریکاردیت، مایع زیادی در فضای اطراف قلب جمع شود و عملکرد قلب را مختل کند، باید این مایع تخلیه شود.

روش‌های درمانی شامل موارد زیر هستند:

پریکاردیوسنتز (Pericardiocentesis)

در این روش، پزشک با استفاده از یک سوزن یا کاتتر باریک، مایع اضافی اطراف قلب را تخلیه می‌کند. این روش معمولاً برای درمان پریکاردیت افیوژن یا تامپوناد قلبی انجام می‌شود.

پنجره پریکارد (Pericardial Window)

اگر امکان تخلیه مایع با سوزن وجود نداشته باشد یا مایع دوباره تجمع پیدا کند، جراح ازطریق یک برش کوچک در قفسه سینه، بخشی از پرده قلب را باز می‌کند تا مایع به‌طور مداوم تخلیه شود.

جراحی پریکارد

در مواردی که پریکاردیت انقباضی باعث سفت و ضخیم‌شدن دائمی پرده قلب شده باشد، ممکن است انجام پریکاردکتومی (Pericardiectomy) ضروری باشد. در این جراحی، بخشی یا تمام پرده قلب برداشته می‌شود تا قلب بتواند دوباره به‌طور طبیعی پر و خالی شود.

محدودیت فعالیت بدنی برای درمان پریکاردیت

در دوران بهبودی، استراحت کافی اهمیت زیادی دارد، زیرا فعالیت بدنی شدید می‌تواند التهاب پرده قلب را تشدید کند. پزشک باتوجه‌به شدت بیماری مشخص می‌کند که چه مدت باید از ورزش و فعالیت‌های سنگین خودداری کنید.

بازگشت به فعالیت‌های روزمره و ورزش باید تدریجی باشد، زیرا شروع زودهنگام فعالیت شدید می‌تواند خطر عود پریکاردیت را افزایش دهد. معمولاً توصیه می‌شود تا برطرف‌شدن کامل علائم و طبیعی‌شدن آزمایش‌های التهابی، از ورزش‌های سنگین اجتناب شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر برای اولین بار دچار درد قفسه سینه شده‌اید، باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید. بسیاری از علائم پریکاردیت با بیماری‌های دیگر قلب و ریه، ازجمله حمله قلبی، شباهت دارند. به همین دلیل، هر نوع درد قفسه سینه باید توسط پزشک به‌طور کامل بررسی شود تا علت آن مشخص شود.

پیشگیری از پریکاردیت

روش قطعی و اختصاصی برای پیشگیری از پریکاردیت وجود ندارد، اما با کاهش احتمال ابتلا به برخی عفونت‌ها می‌توان خطر التهاب پرده قلب را نیز کمتر کرد. برای این منظور:

• تا زمان بهبودی کامل، از تماس نزدیک با افرادی که به عفونت‌های ویروسی یا بیماری‌های شبیه آنفلوانزا مبتلا هستند خودداری کنید. اگر خودتان بیمار هستید، هنگام عطسه یا سرفه دهان و بینی خود را بپوشانید تا دیگران در معرض ویروس قرار نگیرند.
• بهداشت فردی را رعایت کنید و دست‌های خود را به‌طور مرتب، حداقل به‌مدت ۲۰ ثانیه، با آب و صابون بشویید.
• واکسن‌های توصیه‌شده، ازجمله واکسن‌های کووید۱۹، سرخجه و آنفلوانزا را طبق برنامه دریافت کنید.

این بیماری‌های ویروسی می‌توانند باعث التهاب عضله قلب (میوکاردیت) شوند و گاهی میوکاردیت و پریکاردیت به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهند. در موارد بسیار نادر، واکسن کرونا نیز می‌تواند، به‌ویژه در پسران ۱۲ تا ۱۷ سال، با پریکاردیت یا میوکاردیت همراه باشد. بااین‌حال، مزایای واکسیناسیون معمولاً بسیار بیشتر از خطرات احتمالی آن است و درصورت داشتن نگرانی، بهتر است با پزشک خود مشورت کنید.

بهبودی و پیش‌اگهی پریکاردیت

در طول دوره بهبودی از پریکاردیت، لازم است استراحت کافی داشته باشید و از فعالیت‌های سنگین خودداری کنید. پس از بهبودی، اغلب افراد می‌توانند به فعالیت‌های روزمره خود بازگردند، اما نباید ورزش‌های شدید یا فعالیت‌های بدنی سنگین را تا زمانی که پزشک اجازه نداده است، از سر بگیرند. پزشک باتوجه‌به علت بیماری، شدت آن و وضعیت عمومی سلامت شما، توصیه‌های لازم را ارائه خواهد داد.

درصورت درمان مناسب، پیش‌آگهی پریکاردیت حاد معمولاً بسیار مطلوب است و بیشتر بیماران به‌طور کامل بهبود می‌یابند. موارد خفیف حتی ممکن است تنها با استراحت و مراقبت‌های حمایتی برطرف شوند. بااین‌حال، اگر بیماری درمان نشود، احتمال تبدیل آن به پریکاردیت مزمن وجود دارد.

اگر علت پریکاردیت عفونت باکتریایی یا سل باشد، خطر ابتلا به پریکاردیت انقباضی می‌تواند تا حدود ۳۰ درصد افزایش یابد. همچنین، زمانی که پریکاردیت ناشی از سرطان یا عفونت باشد، احتمال بروز تامپوناد قلبی نیز بیشتر است.

به‌طور کلی، حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد از مبتلایان به پریکاردیت، در سال‌های بعد دچار دوره‌های عود بیماری می‌شوند؛ به این معنا که علائم بیماری پس از بهبودی دوباره ظاهر شده و ممکن است به‌صورت دوره‌ای تکرار شوند.

مراقبت‌ها و سبک زندگی در پریکاردیت

رعایت چند نکته ساده در دوران درمان پریکاردیت می‌تواند به کنترل علائم و کاهش فشار واردشده بر قلب کمک کند: از استراحت کافی و مصرف صحیح داروها گرفته تا محدودکردن فعالیت‌های بدنی شدید.

استراحت کافی و مصرف منظم داروهای پریکاردیت

در موارد خفیف پریکاردیت، استراحت و رعایت برخی توصیه‌های خانگی می‌تواند به کاهش علائم و تسریع روند بهبودی کمک کند. پزشک ممکن است مصرف داروهای مسکن و ضدالتهاب بدون نسخه را توصیه کند. این داروها باید دقیقاً طبق دستور پزشک یا بروشور دارو مصرف شوند.

پرهیز از فعالیت سنگین برای مدیریت پریکاردیت

در طول دوره درمان، از انجام فعالیت‌های بدنی شدید، ورزش‌های سنگین و مسابقات ورزشی خودداری کنید، زیرا این فعالیت‌ها می‌توانند التهاب پرده قلب را تشدید کرده یا باعث عود علائم شوند.

پس از بهبود نیز بازگشت به ورزش باید به‌صورت تدریجی و تنها با تأیید پزشک انجام شود. مدت‌زمان استراحت و محدودیت فعالیت بدنی به علت پریکاردیت، شدت بیماری و روند بهبودی هر فرد بستگی دارد.

کلام آخر دکتردکتر

پریکاردیت یا التهاب پرده قلب یکی از بیماری‌های نسبتاً شایع قلبی است که درصورت تشخیص و درمان به‌موقع، اغلب با موفقیت کنترل و درمان می‌شود. اگرچه درد قفسه سینه مهم‌ترین علامت این بیماری است، به‌دلیل شباهت آن با علائم حمله قلبی، هرگونه درد جدید یا شدید در قفسه سینه باید جدی گرفته شده و توسط پزشک بررسی شود.

شناخت علل، علائم، روش‌های تشخیص و درمان پریکاردیت به بیماران کمک می‌کند تا در زمان مناسب برای دریافت مراقبت‌های پزشکی اقدام کنند و از بروز عوارضی جدی‌تر پیشگیری شود. همچنین، رعایت توصیه‌های پزشک، مصرف منظم داروها، استراحت کافی و پرهیز از فعالیت‌های سنگین در دوران بهبودی، نقش مهمی در کاهش خطر عود بیماری و حفظ سلامت قلب دارد. برای بررسی سلامت قلبتان با گرفتن وقت ویزیت آنلاین یا حضوری در دکتردکتر، می‌توانید آسان و سریع از تخصص قلب و عروق بهره بگیرید.

سوالات متداول

منابع

Mayoclinic

Clevelandclinic