راهنمای کامل دررفتگی فک؛ علت، علائم، تشخیص و درمان

مفصل گیجگاهی‌فکی یکی از فعال‌ترین مفاصل بدن ماست که امکان صحبت، جویدن و بلع را فراهم می‌کند. آسیب‌های جسمی مانند ضربات ناگهانی یا حتی رفتارهای ساده‌ نظیر خمیازه‌کشیدن عمیق می‌توانند عملکرد این ساختار حساس را مختل کنند و باعث دررفتگی فک شوند. این عارضه‌ها علاوه بر درد شدید و محدودیت حرکتی، توانایی تنفس و تغذیه فرد را نیز به مخاطره می‌اندازند. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر به بررسی علائم دررفتگی فک و راه حل دررفتگی فک می‌پردازیم و نکات مراقبت تا بهبودی کامل را بیان می‌کنیم. همراه ما باشید.

در رفتگی چیست؟

در رفتگی فک به معنای تغییر مکان و جابه‌جایی فک تحتانی است. در این وضعیت، فک مفصلی که فک پایین را به جمجمه متصل می‌کند آسیب می‌بیند. این مفصل که در دو طرف وجود دارد، مفصل گیجگاهی ‌زیرواره‌ای (temporomandibular joint, TMJ) نام دارد. 

هر کدام از این آسیب‌های فک بر اثر عوامل مختلفی همچون ضربات شدید به صورت رخ می‌دهند. کشیدن بیش از حد فک در هنگام خمیازه کشیدن یا گاز زدن غذا هم می‌تواند باعث در رفتگی فک شود. 

دررفتگی فک باعث درد شدید در فک شده و حرکات آن را محدود می‌کند، همچنین مشکلاتی برای غذا خوردن و تنفس بیمار هم ایجاد می‌شود. همچنین باعث ورم صورت و تورم شده در حالی‌که در در رفتگی، فک پایین به نسبت جمجمه تغییر مکان می‌دهد.  اقدامات درمانی فوری برای کم کردن مشکلات و سرعت بخشیدن به فرایند درمان بسیار ضروری است. 

علل دررفتگی فک

استخوان پایینی فک که پزشکان آن را «مندیبل» می‌نامند، تنها بخش متحرک جمجمه است. این استخوان به کمک مفصل گیجگاهی زیرواره‌ای به دو طرف جمجمه متصل می‌شود و همین ساختار ظریف به ما اجازه می‌دهد فک خود را برای صحبت کردن و جویدن به‌راحتی باز و بسته کنیم.

دررفتگی فک زمانی رخ می‌دهد که بر اثر یک ضربه یا فشار شدید، مندیبل از موقعیت طبیعی خود در یک یا هر دو مفصل گیجگاهی زیرواره‌ای خارج و جدا شود. ضربه‌های شدید ناشی از تصادفات رانندگی، سقوط، حوادث ورزشی، درگیری‌های فیزیکی یا حتی باز کردن بیش از حد دهان هنگام عطسه و دندان‌پزشکی می‌توانند باعث این جابه‌جایی شوند. شدت نیرو و زاویه وارد آمدن ضربه مشخص می‌کند که مفصل تا چه اندازه از جای خود بیرون رفته و فک در حالت باز یا ناهماهنگ قفل شده است.

باز کردن بیش‌ از حد دهان هم عامل رایج در رفتگی فک است، این حالت در مواقع زیر ممکن است رخ دهد:

• خمیازه کشیدن؛
• گاز گرفتن و یا گاز زدن غذا؛
• استفراغ؛
• عملیات دندانپزشکی. 

اختلالات مفصل گیجگاهی زیرواره‌ای علاوه بر ایجاد درد شدید، حرکت استخوان فک را هم تحت تاثیر قرار می‌دهد. افرادی که این اختلالات را تجربه می‌کنند، بیش‌تر از سایر افراد در معرض خطر در رفتگی استخوان فک قرار دارند. افرادی که پیش‌تر یکبار دچار در رفتگی فک شده‌اند هم احتمال بیش‌تری دارد که دوباره این مشکل را تجربه کنند. 

علائم دررفتگی فک

مهم‌ترین علامت و نشانۀ دررفتگی فک این است که فرد قادر به حرکت‌دادن طبیعی فک نیست. دیگر علائم عبارتند از:

• ناتوانی در بستن دهان؛
• درد فک شدید و ناگهانی؛
• انحراف یا ناهم‌ترازی دندان‌ها؛
• اشکال در صحبت کردن و بلع؛
• خروج بی‌اختیار آب دهان (ترشح بزاق)؛
• تورم و حساسیت در جلوی گوش.

روش‌های تشخیص دررفتگی فک

برای تشخیص دررفتگی فک پزشک اقدامات زیر را انجام می‌دهد:

• پرسیدن شرح حال بیمار 
• معاینه فیزیکی 
• گرفتن عکس رادیولوژی اشعه ایکس 

اگر در رفتگی ساده باشد یک جراح فک و صورت و یا یک دندانپزشک می‌تواند آن را درمان کند.

راه‌های درمان دررفتگی فک

در رفتگی فک نیاز به درمان فوری و سریع دارد. تا زمانی که کمک پزشکی برسد باید فک را در وضعیت ثابتی قرار داد. فرد می‌تواند با دستان خود فک را نگه دارد و یا از یک باند برای بستن دور سر و زیر فک استفاده کند. در ادامه به روش‌های درمان دررفتگی فک می‌پردازیم.

جاانداختن دستی فک

نخستین اقدام درمانی برای دررفتگی حاد فک، جاانداختن دستی فک است. دقت کنید که جا انداختن فک به روش سنتی باید توسط پزشک انجام شود. پزشک پس از تزریق بی‌حسی موضعی یا استفاده از شل‌کننده‌های عضلانی، شست‌های خود را روی دندان‌های آسیاب پایین قرار داده و با اعمال فشار به سمت پایین و عقب، سر استخوان فک را به داخل حفره مفصلی هدایت می‌کند. این اقدام بلافاصله درد و قفل‌شدگی دهان را برطرف می‌سازد.

بستن و تثبیت فک (بانداژ)

پس از جااندازی دررفتگی فک، بافت‌های اطراف مفصل و رباط‌ها دچار کشیدگی و التهاب هستند و احتمال دررفتگی مجدد بسیار بالاست. در این مرحله، پزشک با استفاده از بانداژهای مخصوص دهان و فک را تثبیت می‌کند. این بانداژ با محدود کردن دامنه حرکتی دهان، فرصت کافی برای ترمیم و بازسازی رباط‌های آسیب‌دیده را فراهم می‌سازد.

استراحت و مراقبت‌های انقباضی در منزل

در هفته‌های نخست پس از درمان اولیه، رعایت مراقبت‌های خانگی برای جلوگیری از عود مجدد عارضه حیاتی است. این نکات را رعایت کنید:

• رژیم غذایی نرم: مصرف سوپ، ماست، پوره و غذاهایی که نیازی به جویدن ندارند تا فشاری به مفصل وارد نشود.
• پرهیز از باز کردن زیاد دهان: اجتناب از خمیازه‌های عمیق (با نگه‌داشتن زیر چانه هنگام خمیازه)، خندیدن با دهان کاملا باز و خوردن لقمه‌های بزرگ.
• کمپرس سرد و گرم: استفاده از کمپرس یخ برای کاهش تورم اولیه و سپس کمپرس گرم جهت کاهش اسپاسم عضلات صورت.

دارودرمانی و کنترل التهاب

برای کنترل درد، التهاب بافتی و جلوگیری از اسپاسم‌ ناگهانی عضلات، یک دوره درمانی دارویی شامل داروهای زیر تجویز می‌شود:

• مسکن‌ها و داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی: مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن برای تسکین درد و التهاب مفصل.
• شل‌کننده عضلات: جهت رفع گرفتگی‌های عضلانی اطراف فک که مانع قرارگیری درست استخوان در جای خود می‌شوند.

فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی

در مواردی که در رفتن فک باعث ضعف رباط‌ها یا اختلال عملکردی شود، فیزیوتراپی تخصصی فک تجویز می‌شود. فیزیوتراپ با استفاده از تکنیک‌های لیزر سرد، اولتراسوند و آموزش تمرینات کششی و تقویتی، به کنترل حرکت فک و تقویت عضلات جویدن کمک می‌کند تا از در رفتگی فک در آینده جلوگیری شود.

تزریق درمانی

در افرادی که مرتب دچار دررفتگی فک صورت می‌شوند، از روش‌های تزریقی برای مستحکم کردن مفصل استفاده می‌شود:

• پرولوتراپی: تزریق مواد محرک به داخل رباط‌های ضعیف‌شده مفصل فک که باعث تحریک کلاژن‌سازی، سفت شدن رباط‌ها و تثبیت مفصل می‌شود.
• تزریق بوتاکس: درصورت اسپاسم‌ شدید و کشش‌ ناگهانی در عضلات کناری فک، تزریق بوتاکس به این عضلات فعالیت غیرطبیعی آن‌ها را مهار می‌کند.

جراحی فک

جراحی آخرین راهکار درمانی است و تنها زمانی انجام می‌شود که جاانداختن دررفتگی دیسک فک به‌صورت دستی ممکن نباشد، آسیب ساختاری شدید رخ داده باشد یا فرد به‌شکل مداوم دچار این عارضه شود. انواع جراحی شامل اصلاح شکل استخوان مفصل، کوتاه‌کردن رباط‌های کشیده‌شده یا در موارد نادر، بازسازی کامل مفصل گیجگاهی‌فکی است.

رژیم حاوی مواد غذایی نرم برای فک در رفته

کدام مواد غذایی در دوران بهبودی فک مناسب هستند؟ غذاهای انتخابی باید به‌گونه‌ای باشند که بدون نیاز به فشار دندان‌ها، به‌راحتی بلعیده شوند. گزینه‌های ایدئال عبارت‌اند از:

• غلات و کربوهیدرات‌های نرم: برنج کامل‌پخته و کته، پاستا و ماکارونی کاملا نرم‌، اوتمیل (پرک جو دوسر پخته با شیر) و غلات نرم‌شده؛
• پروتئین‌های زودهضم: گوشت‌های کنسروی نرم، ماهی پخته و له‌شده، تخم‌مرغ آب‌پز یا همزده نرم، حبوبات کاملا پخته و پوره شده؛
• میوه‌ها و سبزیجات: کمپوت میوه‌های نرم، میوه‌های پوره مانند موز یا سیب‌پخته، سبزیجات بخارپز و له‌شده، انواع سوپ‌های غلیظ؛
• لبنیات و میان‌وعده‌های مقوی: فرنی، شيربرنج، ماست پرچرب، پودینگ و غذاهای مقوی مخصوص کودکان.

اما ببینیم خوراکی‌های ممنوعه در دوران نقاهت کدام‌اند؟ از مصرف هرگونه غذای سفت، ترد یا چسبنده که نیاز به جویدن زیاد یا باز کردن عریض دهان دارد، خودداری کنید. غذاهایی مثل:

• گوشت‌های سفت و تکه‌ای (مانند استیک یا کباب‌های ضخیم)؛
• ته دیگ، چیپس، پفک، نان‌های خشک و سخت؛
• آجیل، مغزها و میوه‌های خام و سفت (مانند هویج یا سیب خام)؛
• آدامس و شکلات‌های کشسانی.

برای تأمین کالری و مواد مغذی مورد نیاز بدون فشار به فک، رعایت راهکارهای زیر توصیه‌می‌شود:

• افزایش تعداد وعده‌ها: به‌جای ۳ وعده غذایی سنگین، ۶ تا ۸ وعده غذایی کوچک و سبک در طول روز مصرف کنید تا انرژی بدن بدون خستگی فک تأمین شود.
• پوره و رقیق‌سازی غذاها: غذاها را به کمک مخلوط‌کن پوره کرده و برای رقیق‌ کردن از شیر، خامه یا عصاره گوشت استفاده کنید.
• تنظیم دمای غذا: غذاها و نوشیدنی‌ها را به‌‌صورت ولرم مصرف کنید؛ زیرا حساسیت دندان‌ها و اعصاب فک پس‌از آسیب دیدگی بالا بوده و گرمای زیاد باعث ناآرامی و درد می‌شود.
• استفاده از اسموتی‌های مقوی: اسموتی‌های میوه‌ای ترکیبی را با شیر یا ماست پروبیوتیک مصرف کنید.
• کاهش نوشیدنی‌های محرک: مصرف آب، چای، قهوه و نوشیدنی‌های گازدار را محدود کرده و نوشیدنی‌های مغذی و انرژی‌زا را در اولویت قرار دهید.

برای دررفتگی فک به چه دکتری مراجعه کنیم؟

برای درمان دررفتگی فک، بسته به شرایط و شدت عارضه باید به متخصص مربوطه مراجعه کرد؛ در مواجهه با شرایط حاد و ناگهانی، مراجعه سریع به اورژانس بیمارستان، جراح فک و صورت یا دندان‌پزشک برای انجام تصویربرداری اشعه X و جاانداختن ایمن استخوان ضروری است. اما اگر دررفتگی به‌صورت مکرر رخ می‌دهد یا با دردها و صدای مفصل همراه است، بررسی تخصصی علت زیربنایی باید توسط متخصص بیماری‌های دهان، فک و صورت یا جراح فک و صورت انجام شود تا درمان‌های پیشگیرانه یا اصلاحی لازم صورت گیرد.

دوران نقاهت دررفتگی فک

در رفتگی فک معمولا ۴ تا ۸ هفته بعد بهبود پیدا می‌کنند. در بیش‌تر موارد فک بهبود یافته و عوارض جانبی ناچیزی برجا خواهد ماند. با این همه احتمال بازگشت درد بعد از وارد آمدن آسیب به فک وجود دارد. به این حالت اختلال مفصل گیجگاهی زیرواره‌ای گفته می‌شود. افرادی که پیش‌تر دچار در رفتگی فک شده‌اند هم احتمال بیشتری دارد که دوباره با این مشکل رو به رو شوند. 

برای جلوگیری از بروز درد و یا آسیب‌های احتمالی دوباره به فک پزشک از بیمار می‌خواهد که در هنگام خمیازه کشیدن و یا عطسه کردن زیر چانه‌ی خود را نگه دارد.

برای درمان دررفتگی فک به متخصص جراحی فک و صورت یا متخصص ارتوپدی مراجعه کنید.

کلام آخر دکتردکتر

دررفتگی فک عارضۀ حساسی است که مدیریت صحیح آن‌ نیازمند مداخله تخصصی و صبر در دوران نقاهت است. رعایت رژیم غذایی نرم، ثبات‌بخشی به مفصل حین عطسه یا خمیازه و پایبندی به دستورات جراح فک و صورت، نقش تعیین‌کننده‌ای در تسریع روند بهبودی و جلوگیری از آسیب‌های مزمن دارند. با مراقبت اصولی، عملکرد طبیعی فک طی چند هفته تا چند ماه بازخواهد گشت. پیشنهاد ما این است که این دوره را تحت‌نظر پزشک متخصص سپری کنید. نیازی به مراجعه حضوری نیست. شما می‌توانید در جلسات آنلاین دکتردکتر با بهترین پزشکان ارتوپد کشور تماس بگیرید و تحت‌نظر آنها، دوران درمان و نقاهت دررفتگی فک را سپری کنید.

منابع

medicalnewstoday

healthline

Mayoclinic

Clevelandclinic

healthdirect

سؤالات متداول