تعویض مفصل چیست و چه زمانی انجام می‌شود؟ راهنمای کامل و دوران نقاهت

جراحی تعویض مفصل زمانی مطرح می‌شود که درد، خشکی یا محدودیت حرکتی مفصل، زندگی روزمره بیمار را مختل کنند و راهکارهای درمانی دیگری مثل فیزیوتراپی، ورزش و مصرف دارو پاسخگو نباشند. در این عمل، جراح بخش‌های آسیب‌دیده یا فرسوده مفصل را خارج می‌کند و به‌جای آن‌ها قطعات مصنوعی قرار می‌دهد. تعویض مفصل می‌تواند دامنه حرکتی را به مفصل بازگرداند، اما با دوره نقاهتی سخت و طولانی همراه است.

در ادامه این مقاله، با انواع تعویض مفصل، مراحل جراحی، آمادگی‌های قبل از عمل، عوارض احتمالی و مراقبت‌های دوران نقاهت آشنا می‌شوید.

عمل تعویض مفصل چیست؟

عمل تعویض مفصل یا آرتروپلاستی (Arthroplasty) نوعی جراحی ارتوپدی برای بازگرداندن عملکرد مفصل آسیب‌دیده است. در این جراحی، پزشک غضروف و استخوان آسیب‌دیده یا فرسوده را خارج می‌کند و پروتز مصنوعی را در محل مناسب قرار می‌دهد. این قطعات مصنوعی معمولا از فلز، پلاستیک یا سرامیک ساخته می‌شوند و حرکت مفصل سالم را شبیه‌سازی می‌کنند.

جراح می‌تواند این عمل را برای مفاصل مختلف بدن انجام دهد، اما تعویض مفصل ران و زانو از رایج‌ترین انواع آرتروپلاستی هستند. هدف از این عمل، کاهش درد مزمن و بهبود توان حرکتی است. البته تعویض مفصل خود بیماری آرتروز را درمان نمی‌کند؛ بلکه علائم ناشی از آسیب مفصل را بهبود می‌بخشد.

چه زمانی به تعویض مفصل نیاز است؟

اگر علائم شدید مفصلی با درمان‌های غیرجراحی مانند حرکات اصلاحی، فیزیوتراپی یا مصرف دارو بهتر نشوند، پزشک ممکن است جراحی تعویض مفصل را پیشنهاد کند. معمولا با بروز این علائم، پزشک گزینه جراحی را مطرح می‌کند:

• درد مفصل؛
• خشکی مفصل یا کاهش دامنه حرکتی؛
• محدودیت در حرکت و انجام فعالیت‌های روزمره؛
• تورم؛
• بی‌ثباتی مفصل.

بیشتر افرادی که این جراحی را انجام می‌دهند به آرتروز مبتلا هستند، اما برخی افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید (که توسط متخصص روماتولوژی تشخیص داده می‌شود) نیز ممکن است به تعویض مفصل نیاز پیدا کنند.

همچنین گاهی شکستگی استخوان در ناحیه مفصل یا ابتلا به آرتروز پس از ضربه باعث می‌شوند مفصل بیش از حد تخریب شود و به تعویض نیاز داشته باشد. آسیب‌هایی که می‌توانند باعث شکستگی یا آرتروز پس از ضربه شوند عبارت‌اند از:

• زمین‌خوردن یا سایر آسیب‌های شدید؛
• تصادف رانندگی؛
• آسیب‌های ورزشی.

کدام مفاصل را می‌توان تعویض کرد؟

یک جراح متخصص می‌تواند مفاصل بزرگ و کوچک را با آرتروپلاستی درمان کند؛ از مفصل ران گرفته تا انگشتان دست و پا. نوع جراحی به محل و میزان آسیب بستگی دارد و جراح پس از معاینه و بررسی عکس یا ام‌آر‌آی استخوان، تعیین می‌کند که تمام مفصل یا فقط بخش آسیب‌دیده را با پروتز جایگزین کند. در ادامه با انواع جراحی تعویض مفصل آشنا می‌شویم:

تعویض مفصل زانو

تعویض مفصل زانو یا آرتروپلاستی زانو یکی از رایج‌ترین انواع تعویض مفصل است. جراح در این عمل بخش‌های آسیب‌دیده استخوان و غضروف زانو را برمی‌دارد و سطوح مفصلی را با قطعات فلزی و پلاستیکی جایگزین می‌کند. این جراحی برای افرادی کاربرد دارد که آرتروز شدید یا آسیب جدی زانو دارند.

تعویض مفصل لگن

اگر درد لگن شدید و مداوم باشد، ممکت است به جراحی نیاز داشته باشد. در تعویض مفصل لگن یا مفصل ران، جراح بخش آسیب‌دیده مفصل گوی و کاسه‌ای ران را با قطعات مصنوعی جایگزین می‌کند. در تعویض کامل، جراح سر استخوان ران و حفره استابولوم در لگن را جایگزین می‌کند؛ در تعویض جزئی ممکن است فقط سر استخوان ران به پروتز نیاز داشته باشد.

تعویض مفصل شانه

تعویض مفصل شانه به اندازه تعویض مفصل زانو و لگن رایج نیست، و هنگامی انجام می‌شود که دارو و تغییر فعالیت‌ها نتوانند درد شدید شانه را کنترل کنند. مفصل شانه نیز ساختاری گوی و کاسه‌ای دارد و جراح با توجه به محل آسیب، ممکن است فقط سر استخوان بازو را جایگزین کند یا هم سر استخوان بازو و هم بخش کاسه‌ای مفصل را با پروتز جایگزین کند.

تعویض مفصل آرنج

در تعویض مفصل آرنج، جراح بخش‌های آسیب‌دیده استخوان‌هایی را که مفصل آرنج را تشکیل می‌دهند خارج می‌کند و به‌جای آن‌ها قطعات مصنوعی قرار می‌دهد. آرنج ساختار پیچیده‌ای دارد و بخش‌های مختلف آن برای کنترل حرکت ساعد با یکدیگر کار می‌کنند؛ به همین دلیل جراحی این مفصل به نسبت پیچیده‌تر است.

تعویض مفصل مچ پا

آرتروز می‌تواند غضروف سطح استخوان‌های این مفصل را تخریب کند و درد، التهاب و تورم به وجود آورد. اگر این علائم شدید باشند و درمان‌های غیرجراحی مؤثر نباشند، پزشک با تعویض مفصل مچ پا، حرکت مفصل را بهبود می‌بخشد و درد را کاهش می‌دهد.

تعویض مفصل انگشتان دست و پا

جراحان می‌توانند مفاصل انگشتان دست و پا را نیز تعویض کنند، هرچند این جراحی‌ها نسبت به تعویض مفصل زانو و لگن کمتر رایج‌اند. در آرتروپلاستی انگشت، جراح قسمت‌های فرسوده یا آسیب‌دیده مفصل را خارج می‌کند و از پروتز برای جایگزینی آن‌ها استفاده می‌کند.

انواع جراحی تعویض مفصل چیست؟

جراحی تعویض مفصل بر اساس میزان آسیب و بخش‌هایی که نیاز به جایگزینی دارند، به دو دسته تعویض کامل و تعویض جزئی مفصل تقسیم می‌شود. در برخی موارد نیز فرد پس از جراحی اولیه، در سال‌های بعد به جراحی دیگری روی همان مفصل نیاز پیدا می‌کند. روش‌های اصلی تعویض مفصل شامل این موارد هستند:

تعویض کامل مفصل

در تعویض کامل مفصل یا آرتروپلاستی کامل، جراح همه بخش‌های مفصلی را که نیاز به جایگزینی دارند خارج می‌کند و قطعات پروتزی را جای آن‌ها قرار می‌دهد. این پروتزها معمولا از فلز، پلاستیک یا سرامیک ساخته می‌شوند و حرکت مفصل سالم را تا حد امکان شبیه‌سازی می‌کنند.

تعویض جزئی مفصل

در تعویض جزئی مفصل، جراح فقط بخش آسیب‌دیده مفصل را با پروتز جایگزین می‌کند و بخش‌هایی را که به جایگزینی نیاز ندارند حفظ می‌کند. گاهی نیز این عمل به روش بازسازی سطح مفصل انجام می‌شود.

جراحی تعویض مفصل اولیه و تعویض مجدد

تعویض مفصل اولیه نخستین جراحی برای جایگزینی مفصل آسیب‌دیده با پروتز است. در موارد نادر، فرد بعدها به جراحی دیگری روی همان مفصل نیاز پیدا می‌کند. جراحی تعویض مجدد مفصل معمولا به دلیل مشکلات پروتز مانند شل‌شدن یا فرسودگی زودرس آن انجام می‌شود.

آمادگی‌های لازم قبل از عمل تعویض مفصل

تعویض مفصل یک عمل جراحی سرپایی نیست و نقاهتی طولانی دارد. به همین دلیل، باید با پزشک خود صحبتی مفصل درباره روند عمل، مراقبت‌های لازم و راه‌های کاهش خطر عوارض داشته باشید. با رعایت نکات زیر، می‌توانید احتمال بروز عوارض را کمتر کنید و سریع‌تر به بهبودی برسید:

• ارائه سابقه پزشکی: پزشک را از بیماری‌های زمینه‌ای و سابقه مشکلات پزشکی خود آگاه کنید. بیماری‌هایی مانند دیابت، هموفیلی و بیماری‌های خودایمنی می‌توانند بر روند بهبودی اثر بگذارند.
• اعلام تمام داروهای مصرفی: نام داروهای تجویزی، داروهای بدون نسخه و مکمل‌های گیاهی را به پزشک بگویید. پزشک مشخص می‌کند کدام داروها را تا روز جراحی ادامه دهید و کدام‌ها را قطع کنید.
• اطلاع درباره داروهای رقیق‌کننده خون: اگر داروهای ضدانعقاد، آسپرین یا داروهای دیگری مصرف می‌کنید که بر لخته‌شدن خون اثر می‌گذارند، حتما پزشک را مطلع کنید. پزشک ممکن است قبل از جراحی مصرف بعضی از آن‌ها را متوقف کند.
• ترک سیگار: سیگار خطر عوارض جراحی را افزایش می‌دهد و روند ترمیم زخم را کند می‌کند.
  داشتن رژیم غذایی متعادل و مغذی: تغذیه مناسب به بدن برای ترمیم و بازیابی توان کمک می‌کند.
• کاهش وزن اضافی در صورت نیاز: کاهش وزن فشار واردشده بر مفصل جدید را کمتر می‌کند.
  انجام تمرین‌های تقویت عضلات: تقویت عضلات پیش از جراحی می‌تواند روند بهبودی پس از عمل را آسان‌تر کند.
• اطلاع درباره حساسیت‌ها: اگر به دارو، لاتکس، چسب، فلز یا داروهای بیهوشی حساسیت دارید، این موضوع را پیش از عمل به تیم درمان بگویید.

همچنین معمولا باید قبل از عمل، برای اطمینان از آمادگی جسمی، آزمایش‌ها و بررسی‌های زیر را انجام دهید:

• آزمایش خون؛
• آزمایش ادرار؛
• نوار قلب؛
• عکس‌برداری از قفسه سینه با اشعه ایکس.

حدود ۸ ساعت پیش از عمل نیز باید از خوردن و نوشیدن خودداری کنید تا محتویات معده هنگام بیهوشی وارد ریه نشوند.

عمل تعویض مفصل چگونه انجام می‌شود؟

روز جراحی، متخصص بیهوشی با توجه به نوع عمل و وضعیت بیمار از بیهوشی عمومی یا بی‌حسی ناحیه‌ای استفاده می‌کند. سپس جراح روی مفصل برش ایجاد می‌کند، غضروف و استخوان آسیب‌دیده را برمی‌دارد و پروتز را در محل مناسب قرار می‌دهد. در صورت نیاز، جراح استخوان‌های اطراف مفصل را نیز متناسب با پروتز شکل می‌دهد و از قطعات دیگری مانند فاصله‌دهنده‌ها برای شبیه‌سازی عملکرد طبیعی مفصل استفاده می‌کند. در پایان، جراح برش را با بخیه یا منگنه جراحی می‌بندد و روی آن پانسمان قرار می‌دهد.

مدت جراحی به نوع مفصل و کامل یا جزئی بودن تعویض بستگی دارد و معمولا چند ساعت طول می‌کشد. پس از عمل، تیم درمان بیمار را به اتاق ریکاوری منتقل می‌کند و علائم حیاتی، سطح هوشیاری و میزان درد را زیر نظر می‌گیرد. بعضی افراد همان روز به خانه می‌روند و برخی دیگر به یک یا چند شب بستری نیاز دارند.

دوران نقاهت بعد از تعویض مفصل چگونه است؟

بهبودی بعد از تعویض مفصل به زمان نیاز دارد و سرعت آن در افراد مختلف یکسان نیست. البته پزشک به شما توصیه می‌کند پس از تعویض مفصل زود راه رفتن را شروع کنید. در هفته‌های نخست، ممکن است با درد و تورم مواجه شوید و برای راه رفتن به واکر یا عصا نیاز داشته باشید.

برخی افراد ۶ تا ۱۲ هفته بعد از جراحی به فعالیت‌های معمول برمی‌گردند، اما بهبودی کامل ممکن است چند ماه طول بکشد؛ البته این زمان برای همه یکسان نیست.

مدت استراحت بعد از عمل تعویض مفصل لگن

بعد از عمل تعویض مفصل لگن قرار نیست برای مدت طولانی در تخت بمانید. پزشک معمولا از شما می‌خواهد حرکت را زود شروع کنید و در روزهای اول با کمک واکر یا عصا راه بروید. بیشتر افراد تا حدود ۳ ماه پس از جراحی تا حد خوبی بهبود می‌یابند. هرچند روند بهبود قدرت و عملکرد مفصل می‌تواند تا یک سال ادامه داشته باشد.

در نهایت جراح با بررسی روند بهبودی، زمان بازگشت به فعالیت‌های معمول را تعیین می‌کند.

مراقبت‌های بعد از تعویض مفصل چیست؟

مراقبت‌های بعد از عمل فقط به استراحت محدود نمی‌شوند. مراقبت از زخم، کنترل درد و تورم، فعالیت کافی و ادامه فیزیوتراپی همگی در بهبود مفصل نقش دارند.

• زخم جراحی را طبق دستور پزشک تمیز و خشک نگه دارید و پانسمان را در زمان مناسب عوض کنید؛
• برای کم‌کردن درد و تورم می‌توانید طبق نظر پزشک از یخ استفاده کنید (به مدت حدود ۲۰ دقیقه برای هر نوبت)؛
• داروهای مسکن و سایر داروهای تجویزشده را طبق دستور مصرف کنید؛
• تمرین‌های خانگی و جلسات فیزیوتراپی را منظم ادامه دهید؛
• از حرکت‌هایی که پزشک یا فیزیوتراپیست ممنوع کرده است دوری کنید، بعضی حرکات به‌ویژه پس از تعویض مفصل ران یا شانه می‌توانند خطر دررفتگی را افزایش دهند؛
• برای کاهش خطر لخته خون، راه‌رفتن و حرکت را طبق برنامه تیم درمان شروع کنید؛
• اگر تب، ترشح یا خونریزی از زخم، افزایش تورم، درد شدید، درد ساق پا، تنگی نفس یا درد قفسه سینه دارید، با پزشک تماس بگیرید.

تحوه خوابیدن بعد از عمل تعویض مفصل

نحوه خوابیدن بعد از عمل تعویض مفصل به مفصلی که جراحی کرده‌اید و محدودیت‌هایی بستگی دارد که پزشک برایتان تعیین کرده است. بنابراین نمی‌توان گفت یک وضعیت خواب برای همه افراد مناسب است.

مهم این است که هنگام خواب مفصل را در وضعیتی قرار ندهید که خطر دررفتگی یا فشار بیش از حد را افزایش دهد. در بعضی جراحی‌ها می‌توانید با قرار دادن اندام روی بالش، تورم را هم کمتر کنید. بهتر است در هفته‌های اول، وضعیت خواب را دقیقا براساس توصیه جراح یا فیزیوتراپیست تنظیم کنید.

ورزش بعد از تعویض مفصل

ورزش بعد از تعویض مفصل بخش مهمی از دوران نقاهت است و به بازگشت دامنه حرکت، تقویت عضلات و عملکرد بهتر مفصل کمک می‌کند. پزشک یا فیزیوتراپیست شما تمرین‌های مناسب را با توجه به مفصل جراحی‌شده و شرایط بیمار انتخاب می‌کند. معمولاً باید تمرین‌ها را خیلی زود پس از جراحی آغاز کنید. البته باید فقط تمرین‌های تجویز شده را انجام دهید و شدت فعالیت را به تدریج زیاد کنید.

فیزیوتراپیست همچنین روش صحیح استفاده از واکر یا عصا را آموزش می‌دهد و با پیشرفت بهبودی، میزان وزن واردشده بر پا را به‌تدریج افزایش می‌دهد.

عوارض تعویض مفصل چیست؟

تعویض مفصل در بیشتر افراد به کاهش درد و بهبود حرکت کمک می‌کند، اما مانند هر جراحی بزرگی احتمال بروز عوارض دارد. عوارض نادر این جراحی عبارت‌اند از:

• لخته خون؛
• عفونت استخوان، داخل مفصل یا محل جراحی؛
• آسیب عصبی، از جمله افتادگی پا؛
• آسیب رگ‌های خونی؛
• مشکلات مربوط به پروتز، مانند فرسودگی زودرس یا شل‌شدن آن؛
• تشکیل بافت اسکار داخل مفصل؛
• کاهش دامنه حرکتی و خشکی مفصل.

جراح پیش از ترخیص توضیح می‌دهد که بعد از عمل چه شرایطی در انتظار شماست و چگونه می‌توانید احتمال بروز عوارض را کمتر کنید.

خشکی زانو بعد از عمل تعویض مفصل

خشکی زانو بعد از عمل تعویض مفصل یکی از عوارض احتمالی این جراحی است و تجمع بیش از حد بافت اسکار اطراف زانو می‌تواند حرکت مفصل را محدود کند. افرادی که پیش از عمل دامنه حرکتی محدودی داشته‌اند، ممکن است بعد از جراحی نیز با محدودیت بیشتری روبه‌رو شوند. فیزیوتراپی و تمرین‌های دامنه حرکتی معمولا به بهترشدن حرکت کمک می‌کنند.

طول عمر مفصل مصنوعی چقدر است؟

طول عمر مفصل مصنوعی به نوع مفصل، جنس پروتز، سن فرد، میزان فعالیت و فشار واردشده به مفصل بستگی دارد و نمی‌توان عدد یکسانی برای همه پروتزها تعیین کرد. بسیاری از افراد تا پایان عمر همان مفصل مصنوعی را نگه می‌دارند. طبق تجربه بیماران، عمر مفید تعویض مفصل می‌تواند به ۲۰ سال یا بیشتر برسد.

البته همه پروتزها مادام‌العمر نیستند. قطعات مصنوعی ممکن است با گذشت زمان فرسوده یا شل شوند و بعضی افراد، به‌ویژه افرادی که در سن پایین‌تری جراحی می‌کنند، ممکن است بعدها به تعویض مجدد پروتز نیاز پیدا کنند.

آیا عمل تعویض مفصل همیشه موفقیت‌آمیز است؟

خیر، نمی‌توان تضمین کرد این عمل موفقیتی صددرصدی داشته باشد. البته بیشتر افراد پس از جراحی کاهش چشمگیر درد، بهبود توانایی حرکتی و افزایش کیفیت زندگی را تجربه می‌کنند. برخی بیماران ممکن است همچنان درد، خشکی یا محدودیت حرکتی داشته باشند و در مواردی مشکلات پروتز به جراحی مجدد نیاز پیدا می‌کنند.

تفاوت تعویض مفصل با سایر روش‌های درمانی چیست؟

روش‌هایی مانند دارو، فیزیوتراپی و تغییر فعالیت‌ها بدون جایگزین‌کردن مفصل، درد و محدودیت حرکتی را کنترل می‌کنند؛ اما در آرتروپلاستی، جراح بخش‌های آسیب‌دیده استخوان و غضروف را خارج می‌کند و پروتز مصنوعی را جای آن‌ها قرار می‌دهد. به همین دلیل، معمولا پزشکان به عنوان آخرین گزینه و زمانی که گزینه‌های دیگر پاسخگو نبوده‌اند سراغ جراحی می‌روند.

تعویض مفصل جراحی بزرگی است و نسبت به روش‌هایی مانند مصرف دارو یا فیزیوتراپی، دوره نقاهت و خطر عوارض بیشتری دارد. در مقابل، برای مفصلی که آسیب شدیدی دیده و درمان‌های محافظه‌کارانه دیگر نمی‌توانند درد و اختلال عملکرد آن را کنترل کنند، این جراحی آخرین راه برای کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی به‌شمار می‌رود.

کلام آخر دکتردکتر

شاید جراحی تعویض مفصل نقاهت دشواری داشته باشد، اما زمانی که دارو و فیزیوتراپی بی‌اثر می‌شوند، آخرین راهکار برای پایان دادن به درد و ناتوانی حرکتی محسوب می‌شود. اگر درد یا خشکی مفصل فعالیت‌های روزمره شما را مختل کرده است یا درباره نیاز به تعویض مفصل و مراقبت‌های بعد از آن سوال دارید، با متخصص ارتوپدی مشورت کنید. به کمک دکتردکتر می‌توانید همین حالا یک نوبت حضوری یا آنلاین از بهترین جراح متخصص دریافت کنید.

سؤالات متداول

منابع

South Shore Orhopedics

John Hopkins Medicine

Medical News Today

Cleveland Clinic

Ortho Info

Mayo Clinic