غده هیپوفیز زیر مغز قرار دارد و باوجود ابعاد کوچکش، مهمترین هورمونهای بدن را کنترل میکند. وقتی این غده به هر دلیلی نتواند وظیفهٔ خود را بهدرستی انجام دهد، تعادل حیاتی بدن به هم میخورد. کمکاری غده هیپوفیز ازجمله بیماریهایی است که میتواند بسیاری از فرایندهای بدن را دچار اختلال کند. در این مقاله قصد داریم با اثرات و علائم این عارضه آشنا شویم، مهمترین دلایل بروز آن را بررسی کنیم و به روشهای درمانی مؤثر بپردازیم. با ما همراه شوید.
کمکاری هیپوفیز چیست؟
کمکاری غده هیپوفیز وضعیتی است که در آن، این غده یک یا چند مورد از هورمونهای خود را بهاندازه کافی تولید نمیکند. این بیماری ممکن است ناشی از بروز مشکل در خود غده هیپوفیز یا غده هیپوتالاموس باشد، که بخشی از مغز است که با هورمونهای خود، غده هیپوفیز را کنترل میکند.
غده هیپوفیز به غدههای دیگر بدن سیگنالهایی میفرستد تا هورمونهای خود را ترشح کنند؛ اما اگر عملکرد آن دچار اختلال شود، هورمونهای مهمی که مسئول کارکردهای حیاتی بدن هستند کاهش مییابند. برای درک نقش هیپوفیز، لازم است هورمونهای مهمی را که میسازد، بشناسید:
- هورمون محرک قشر فوقکلیوی (ACTH): این هورمون غده فوقکلیوی را تحریک میکند تا هورمون کورتیزول ترشح کند. کورتیزول وظیفه تنظیم سوختوساز و فشار خون را بر عهده دارد و کمبود آن میتواند علت فشار خون پایین باشد.
- هورمون محرک تیروئید (TSH): هورمونی است که غدهٔ تیروئید را به تولید و ترشح هورمونهای تیروئید تحریک میکند. هورمون تیروئید سوختوساز بدن را تنظیم میکند و اهمیت زیادی در رشد و تکامل دارد.
- هورمون FSH و LH: هورمونهایی هستند که بر تخمدانها یا بیضهها اثر میگذارند تا تولید هورمونهای جنسی (استروژن در تخمدانها و تستوسترون در بیضهها) را تحریک کنند.
- هورمون رشد (GH): هورمونی است که رشد طبیعی استخوانها و بافتهای بدن را تحریک میکند.
- پرولاکتین: هورمونی است که محرک تولید شیر و رشد پستانها در زنان است.
- هورمون ضدادراری (ADH): هورمونی است که میزان دفع آب از کلیهها را کنترل میکند.
- اکسیتوسین: در انقباضهای رحم هنگام زایمان، شیردهی به نوزاد و حرکت اسپرم در مردان نقش دارد. همچنین، نقش مهمی در ایجاد پیوند عاطفی میان والدین و فرزند، تحریک جنسی و ایجاد حس اعتماد دارد.
علت کمکاری غده هیپوفیز چیست؟
بیماری کمکاری غده هیپوفیز ممکن است بهدلایل گوناگونی رخ دهد که پزشکان آنها را به دو دستهٔ اصلی اولیه و ثانویه تقسیم میکنند. در حالت اولیه، آسیب مستقیماً به خود غده وارد میشود، درحالیکه در حالت ثانویه، اختلال در عملکرد غدهٔ هیپوتالاموس مانع از تحریک هیپوفیز میشود. در ادامه، شایعترین دلایل بروز این اختلال را شرح میدهیم:
- تومورها: وجود تومور در خود غدۀ هیپوفیز یا نواحی نزدیک به آن، شایعترین علت بروز این بیماری است.
- درمانهای پزشکی تومور: جراحیهای مغزی یا پرتودرمانی تومورهای مغزی، ممکن است به سلولهای سالم غدۀ هیپوفیز آسیب جدی بزنند.
- صدمات شدید به سر: ضربههای سخت به جمجمه براثر تصادف یا سقوط، میتوانند به این غده آسیب بزنند.
- بیماریهای التهابی و عفونی: بیماریهایی مانند مننژیت یا بیماریهای التهابی خاص مانند سارکوئیدوز، میتوانند این غده را درگیر و عملکردش را ضعیف کنند.
- سکته یا خونریزی مغزی: کاهش ناگهانی جریان خون به غدۀ هیپوفیز یا خونریزی در این ناحیه، بافت غده را تخریب میکند.
- خونریزی شدید در زمان زایمان: که میتواند به بخش جلویی غدهٔ هیپوفیز آسیب بزند. پزشکان این بیماری را با نام «سندرم شیهان» میشناسند.
- مصرف برخی داروها: مصرف مواد مخدر، دُزهای بالای داروهای استروئیدی یا برخی داروهای سرطان از دلایل این عارضه است.
- التهاب و ورم هیپوفیز: که بهعلت واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی رخ میدهد و «هیپوفیزیت» نام دارد.
در برخی موارد نیز علت بروز این بیماری ناشناخته باقی میماند.
علائم کمکاری هیپوفیز در بدن
نشانههای کمکاری غده هیپوفیز بسته به شرایط بیمار و خود بیماری متفاوت است. عوامل زیر نیز بر نوع علائمی که دارید، اثر میگذارند:
- جنسیت شما؛
- سن شما در زمان آغاز بیماری؛
- علت بروز بیماری؛
- سرعت کاهشیافتن هورمونها.
۱. علائم کمبود GH و کوتاهی قد
نشانههای کمبود هورمون رشد در نوزادان عبارت است از:
- افت قند خون (هیپوگلیسمی)؛
- کوچک بودن غیرطبیعی آلت تناسلی.
اگر کمکاری هیپوفیز در کودکان باعث کمبود هورمون رشد شود، علائم زیر را به همراه خواهد داشت:
- کند شدن رشد یا توقف کامل آن؛
- کوتاهی قد؛
- شکلنگرفتن یا تأخیر در تکامل جنسی دوران بلوغ.
نشانههای کمبود هورمون رشد در بزرگسالان عبارت است از:
- خستگی؛
- کاهش احساس شادابی و سلامت عمومی؛
- کاهش عملکرد و تمایل جنسی؛
- افزایش چربی بدن، بهویژه در ناحیهٔ دور کمر؛
- حساسیت به سرما و گرما؛
- کاهش تودهٔ عضلانی؛
- کاهش قدرت و استقامت بدنی هنگام ورزش.
۲. علائم کمبود TSH و کمکاری تیروئید ثانویه
نشانههای کمبود هورمون محرک تیروئید در نوزادان عبارتند از:
- کاهش قوای عضلانی؛
- پایینبودن دمای بدن (هیپوترمی)؛
- برجستگی و ورم شکم؛
- گریهٔ همراه با گرفتگی صدا.
نشانههای کمبود این هورمون در کودکان و بزرگسالان، شبیه به علائم بیماری کمکاری تیروئید است، زیرا این هورمون مغزی، تیروئید شما را به تولید هورمونهای خودش تحریک میکند. نشانههای کمکاری تیروئید عبارتاند از:
- خستگی؛
- خشکی پوست و کمپشتشدن موها؛
- یبوست؛
- افزایش وزن؛
- ضعف عضلانی؛
- حساسیت به هوای سرد؛
- افسردگی؛
- قاعدگیهای شدیدتر از حالت عادی یا نامنظمشدن دورهٔ ماهانه.
۳. علائم کمبود LH و FSH و ناباروری
این دو هورمون که «گنادوتروپینها» نام دارند، بر سیستم باروری و تولیدمثل اثر میگذارند. نشانههای کمبود این دو هورمون در نوزادان پسر عبارت است از:
- کوچکبودن غیرطبیعی آلت تناسلی؛
- عدم نزول بیضهها (پاییننیامدن بیضهها به کیسهٔ بیضه).
نشانههای کمبود این دو هورمون در کودکان عبارتند از:
- عدم رشد پستانها در دختران؛
- بزرگنشدن بیضهها در پسران؛
- بلوغ دیررس یا عدم جهش بلوغ.
کمکاری هیپوفیز در مردان، درصورتیکه باعث کاهش FSH و LH شود، نشانههای زیر را به همراه خواهد داشت:
- کاهش میل جنسی؛
- خستگی؛
- ناباروری؛
- اختلال نعوظ؛
- کاهش موهای صورت یا بدن.
نشانههای کمبود این هورمونها براثر کمکاری هیپوفیز در زنان شامل موارد زیر است:
- کاهش تمایل به رابطهٔ جنسی؛
- خستگی؛
- ناباروری؛
- گرگرفتگی؛
- نامنظمشدن قاعدگی یا قطع کامل عادت ماهانه؛
- کاهش موهای ناحیهٔ تناسلی؛
- عدم تولید شیر پس از زایمان.
۴. علائم کمبود ACTH و نارسایی آدرنال
نشانههای کمبود این هورمون در نوزادان عبارت است از:
- افت قند خون (هیپوگلیسمی)؛
- کندبودن شدید روند وزنگیری نسبت به حالت میانگین (اختلال در رشد نوزاد)؛
- تشنج؛
- زردی پوست (یرقان).
نشانههای کمبود این هورمون در کودکان و بزرگسالان عبارتاند از:
- خستگی؛
- کاهش وزن بیدلیل؛
- افت فشار خون؛
- تهوع و استفراغ؛
- افت قند خون؛
- گیجی و حواسپرتی.
۵. علائم کمبود پرولاکتین
نشانهٔ اصلی کمبود این هورمون، عدم توانایی در تولید شیر پستان پس از زایمان است.
۶. علائم کمبود اکسیتوسین
نشانههای کمبود اکسیتوسین عبارتند از:
- مشکل در جریان و خروج شیر پس از زایمان؛
- دشواری در برقرارکردن پیوند عاطفی با نوزاد پس از تولد؛
- کاهش حس همدردی با دیگران؛
- مشکل در برقرارکردن ارتباط با اطرافیان.
۷. علائم کمبود ADH و دیابت بیمزه مرکزی
نشانههای کمبود این هورمون در نوزادان عبارتاند از:
- استفراغ؛
- تبهای بیدلیل و مداوم؛
- گریهٔ بیش از حد؛
- کاهش وزن؛
- یبوست؛
- خیسشدن بیش از حد پوشک.
نشانههای کمبود این هورمون در کودکان عبارتاند از:
- مشکل در آموزش کنترل ادرار و استفاده از سرویس بهداشتی؛
- شبادراری؛
- زود خستهشدن.
نشانههای کمبود این هورمون در بزرگسالان و دیابت بیمزه شامل موارد زیر است:
- تکرر ادرار؛
- تشنگی شدید و مفرط؛
- بههمخوردن تعادل الکترولیتهای بدن.
روشهای تشخیص کمکاری غده هیپوفیز
ارزیابی این بیماری توسط متخصص غدد انجام میشود و هدف آن، شناسایی کمکاری غده هیپوفیز، تشخیص هورمونهای کمبودیافته و یافتن علت اصلی آسیب به غده است. از راهکارهای تشخیصی رایج میتوان به این موارد اشاره کرد:
آزمایش خون هورمونی
نخستین و سادهترین گام، گرفتن نمونهٔ خون برای سنجش سطح پایه هورمونها است. در این آزمایش، پزشک میزان هورمونهای ترشحشده از غده هیپوفیز و همچنین غدد هدف (آزمایش تیروئید و آدرنال) را بررسی میکند. این آزمایش نشان میدهد که کدام هورمونها در لبهٔ کمبود قرار دارند یا دچار افت قطعی شدهاند.
تست ACTH و تست تحریک هورمونی
گاهی میزان هورمونها در آزمایش خونِ معمولی طبیعی به نظر میرسد، اما غده در شرایط حساس نمیتواند هورمون کافی بسازد. به همین دلیل پزشکان از تستهای تحریک هورمونی استفاده میکنند. در این روش، داروی خاصی به بیمار تزریق میشود که غده هیپوفیز یا غدد فوقکلیوی را تحریک به ترشح هورمون میکند.
مثلاً در تست تحریک ACTH، پزشک با تزریق این ماده ارزیابی میکند که آیا غدد فوقکلیوی میتوانند کورتیزول کافی تولید کنند یا خیر. اگر بعد از تزریق، سطح کورتیزول خون بالا نرود، نشاندهندهٔ ضعف در این سیستم است.
MRI هیپوفیز
پس از آنکه آزمایشها وجود کمکاری غده هیپوفیز را تأیید کردند، پزشک باید ساختار فیزیکی غده را بررسی کند. تصویربرداری با MRI بهترین روش برای این کار است. امآرآی با کیفیت بالا نشان میدهد که آیا تومور، کیست یا بافت آسیبدیدهای در غده هیپوفیز وجود دارد یا خیر. همچنین مشخص میشود که آیا تومور به عصبهای بینایی نزدیک خود فشار میآورد یا نه.
بررسی عملکرد تیروئید و آدرنال
ازآنجاکه غده هیپوفیز هورمونهای تیروئید و آدرنال (فوقکلیوی) را کنترل میکند، ارزیابی این دو غده حیاتی است. پزشکان همزمان با سنجش هورمونهای مغزی (TSH و ACTH)، سطح هورمونهای تیروئید (T4 آزاد) و کورتیزول خون را بررسی میکنند. اگر هورمون مغزی و هورمون غده هدف هر دو پایین باشند، کمکاری ثانویه تأیید میشود.
ارزیابی باروری و هورمونهای جنسی
کمبود هورمونهای محرک جنسی (LH و FSH) تأثیر مستقیمی بر توانایی باروری دارد. پزشکان برای ارزیابی این بخش، آزمایشهای ویژهای مثل آزمایش FSH را تجویز میکنند تا مشخص شود ریشهٔ اختلالات جنسی و ناباروری، از اندامهای جنسی است یا از غده هیپوفیز در مغز سرچشمه میگیرد.
آزمایش کمکاری هیپوفیز در زنان و مردان
این آزمایشها بسته به جنسیت بیمار، تفاوتهایی در جزئیات دارند:
- در زنان: پزشک سطح هورمونهای استروژن و پروژسترون را در خون میسنجد. این ارزیابی بهویژه در زنان مبتلا به اختلال در قاعدگی یا ناباروری اهمیت دارد. همچنین، سطح هورمون پرولاکتین برای بررسی وضعیت شیردهی سنجیده میشود.
- در مردان: سنجش سطح تستوسترون کل و آزاد در خون گام اصلی است. پایینبودن تستوسترون همراه با پایینبودن LH و FSH، میتواند نشانه کمکاری غده هیپوفیز باشد.
مراحل و شدت بیماری کمکاری هیپوفیز
شدت این اختلال معمولاً به میزان آسیب واردشده به بافت غده بستگی دارد. ممکن است این بیماری یک کمبود هورمونی ساده باشد یا به توقف کامل فعالیت غده منجر شود.
۱. هیپوپیتویتاریسم جزئی
در این مرحله، غده هیپوفیز تنها در تولید یک یا چند هورمون خاص دچار مشکل شده است، درحالیکه ترشح سایر هورمونها به میزان طبیعی ادامه دارد. مثلاً ممکن است فرد تنها با کمبود هورمون رشد یا هورمونهای جنسی روبهرو باشد، اما تیروئید و غدد فوقکلیوی او بهدرستی کار کنند.
۲. هیپوپیتویتاریسم کامل
این وضعیت شدیدترین شکل بیماری است و زمانی رخ میدهد که ترشح تمام هورمونهای بخش جلویی غده هیپوفیز بهشدت کاهش یافته یا کاملاً متوقف شده باشد. در این مرحله، هماهنگی کل سیستم درونریز بدن به هم میخورد، زیرا غدد تیروئید، آدرنال، اندامهای جنسی و سیستم رشد همزمان دچار اختلال میشوند.
بیمار با مجموعهای از علائم شدید مانند خستگی مفرط، افت فشار خون، ناتوانی جنسی کامل و تحملنکردن شدید سرما مواجه میشود و باید فوراً تحت درمان قرار بگیرد.
۳. پیشرفت بیماری درصورت عدم درمان
بیماری کمکاری هیپوفیز خودبهخود بهبود نمییابد و اگر درمان نشود، پیامدهای خطرناکی به همراه خواهد داشت. بیشتر افراد با تشخیص و درمان بهموقع میتوانند زندگی سالمی داشته باشند، اما اگر آسیب به هیپوفیز ادامه پیدا کند، میتواند باعث کاهش طول عمر شود یا مرگبار باشد.
درمان کمکاری غده هیپوفیز
ازآنجاکه علت ایجاد و هورمونهای کاهشیافته در بیماران مختلف تفاوت دارد، روشهای درمان کمکاری غده هیپوفیز نیز منحصر به شرایط هر فرد مشخص میشود. در ادامه روشهای درمانی مختلف را معرفی میکنیم:
درمان دارویی
اصلیترین روش درمان، استفاده از داروهایی است که جایگزین هورمونهای طبیعی بدن میشوند. این روش درمان معمولاً تا پایان عمر ادامه دارد و شامل موارد زیر است:
- کورتیکواستروئیدها مانند هیدروکورتیزون: برای جبران کمبود هورمون ACTH تجویز میشوند و جایگزین کورتیزول (هورمون مقابله با استرس) در بدن هستند.
- جایگزین هورمونهای تیروئید: معمولاً از داروهایی مانند لووتروکسین برای درمان کمکاری تیروئید استفاده میشود. شکل فعال این دارو بر رشد و تکامل بافتهای بدن اثر میگذارد.
- هورمونهای جنسی: تجویز هورمون تستوسترون باعث ایجاد و حفظ ویژگیهای جنسی ثانویه در مردان میشود. داروهای حاوی استروژن، با یا بدون پروژسترون نیز برای زنان تجویز میشوند و نقش مهمی در سیستم باروری زنان و ویژگیهای جنسی ثانویه دارند.
- جایگزین هورمون رشد (GH): این روش در صورت نیاز برای کودکان به کار میرود. هورمون رشد، محرکِ رشد طولی استخوانها، ماهیچههای اسکلتی و اندامهای بدن است.
- هورمونهای باروری: اگر با مشکل ناباروری روبهرو هستید، هورمونهای باروری مانند «گنادوتروپین» میتوانند به آغاز دوبارهٔ تخمکگذاری در زنان یا تولید اسپرم در مردان کمک کنند.
- جایگزین هورمون ضدادراری (ADH): این هورمون میزان دفع آب از کلیه تنظیم میکند. داروهایی مثل DDAVP برای حفظ آب بدن و جلوگیری از دفع بیرویه آن تجویز میشود.
جراحی در موارد توموری
اگر علت کمکاری غده هیپوفیز، وجود یک تومور، مانند آدنوم هیپوفیز، باشد که به بافت غده یا عصبهای بینایی فشار میآورد، جراحی گزینۀ اول درمان است. پزشکان جراح غالباً از راه بینی (جراحی ترانساسفنوئیدال) و بدون نیاز به بازکردن جمجمه، تومور را خارج میکنند.
پرتودرمانی در موارد خاص
درصورتیکه تومور پس از جراحی بهطور کامل حذف نشده باشد، یا بهدلیل موقعیت حساسش امکان جراحی وجود نداشته باشد، از پرتودرمانی استفاده میشود. پرتوهای باانرژی بالا، رشد سلولهای تومور را متوقف میکنند.
البته این روش ممکن است بهمرور زمان به بخشهای سالم غده نیز آسیب بزند و کمکاری غده را در آینده تشدید کند؛ بنابراین پیگیری آزمایشها پس از پرتودرمانی ضروری است.
عوارض عدم درمان کمکاری غده هیپوفیز
اگر کمکاری هیپوفیز درمان نشود، خطرات زیادی به همراه دارد و حتی میتواند باعث مرگ شود. مهمترین عوارض درماننکردن این اختلال شامل موارد زیر است:
- بحران آدرنال: خطرناکترین عارضه است که بهعلت نبود کورتیزول رخ میدهد. بیمار در مواجهه با یک استرس ساده، جراحی یا عفونت، دچار افت شدید فشار خون، کما و مرگ میشود.
- پوکی استخوان شدید: نبود هورمونهای جنسی باعث ازدسترفتن سریع تراکم استخوانها و شکستگیهای زودهنگام میشود.
- مشکلات قلبی_عروقی: کمکاری تیروئید درماننشده، چربی خون را بالا میبرد و خطر سکتههای قلبی را بهشدت افزایش میدهد.
- کوتاهی قد دائمی: در کودکان، پنجرهٔ رشد استخوانها بسته میشود و فرد برای همیشه کوتاه قد باقی میماند.
پیشگیری از کمکاری غده هیپوفیز
ازآنجاکه بیشتر دلایل بروز این بیماری (مانند تومورها یا اختلالات ژنتیکی) دست خود انسان نیست، روشی قطعی برای پیشگیری از تمام انواع آن وجود ندارد. بااینحال، رعایت نکات زیر میتواند خطر بروز یا پیشرفت آن را بهشدت کاهش دهد:
- محافظت از سر در برابر ضربه: استفاده از کلاه ایمنی در زمان موتورسواری، دوچرخهسواری یا ورزشهای رزمی، از صدمات شدید به جمجمه و آسیب به غده هیپوفیز جلوگیری میکند.
- تشخیص و درمان زودهنگام تومورها: درصورت داشتن سردردهای مداوم و بیدلیل یا تغییر در بینایی، سریعاً به پزشک مراجعه کنید تا تومورهای احتمالی در مراحل اولیه شناسایی شوند.
- مراقبتهای دقیق زایمان: مدیریت صحیح خونریزیهای شدید پس از زایمان در بیمارستانها، ریسک ابتلا به سندرم شیهان را در مادران کاهش میدهد.
- پایش مداوم پس از جراحی یا پرتو درمانی مغز: افرادی که سابقهٔ درمانهای مغزی دارند، باید بهطور منظم آزمایشهای هورمونی انجام دهند تا درصورت شروع کمکاری غده، درمان بهسرعت آغاز شود.
کلام آخر دکتردکتر
بیماری کمکاری غده هیپوفیز یک اختلال پیچیده است که تأثیر مستقیمی بر تمام جنبههای سلامت جسمی و روانی میگذارد. نکتهٔ مثبت این است که با تشخیص زودهنگام و مصرف منظم داروهای جایگزین هورمونی، عوارض این بیماری مهار میشوند و میتوانید یک زندگی سالم و طبیعی داشته باشید. اگر هر یک از علائم این عارضه را در خود یا نزدیکانتان مشاهده کردید، لازم است فوراً با یک پزشک با تخصص غدد مشورت کنید تا از سلامت هورمونی بدن خود مطمئن شوید.
