شوک هیپوولمیک به کاهش شدید حجم خون اشاره دارد و یک اورژانس پزشکی با تشخیص دشوار و احتمال نارسایی اندامهاست. براساس یک پژوهش معتبر، بیش از ۸۲٪ از بیمارانی که بهدلیل شوک هیپوولمیک فوت کردند، ظرف ۲۴ ساعت اول جان خود را از دست دادهاند. اگر حجم خون بهمیزان قابلتوجه کاهش یابد، فرد با این عارضه روبهرو میشود. یعنی قلب نمیتواند خون را به اطراف بدن پمپاژ کند و سروکلۀ مشکلات یکی پساز دیگری پیدا خواهد شد. این عارضه بهدلیل مشکلات مختلف سلامتی اتفاق میافتد و زمانی تشخیص داده میشود که ۲۰ درصد حجم خون از دست رفته باشد. در این راهنما مفصل درباره این شوک، علائم و آثار آن در بدن حرف میزنیم.
علل شوک هیپوولمیک
شوک هیپوولمیک ممکن است بهدلیل ازدستدادن خون حاد، آسیب حاد بافتی یا شرایطی مانند خونریزی داخلی یا بیماریهای مختلف رخ دهد. هرگونه ازدستدادن عمدۀ مایعات بدن زمینهساز این نوع شوک خواهد بود. پلاسمای خون قسمت مایع خون است که گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتهای خون را نگه می دارد. ۹۲ درصد پلاسما را آب تشکیل میدهد. بنابراین اگر حجم قابلتوجهی از مایعات بدن از دست برود، قسمت پلاسمایی خون نیز تخلیه خواهد شد. از اینرو حتی اگر خونریزی شدید و حاد نباشد، همچنان احتمال کاهش شدید حجم خون وجود دارد.
سوختگی شدید، اسهال مداوم، استفراغ، تعریق بیشازحد، آسیب شدید در تصادف با اتومبیل یا پارگی آنوریسم، همگی میتوانند از علل بالقوه شوک هیپوولمیک باشند. در برخی موارد خونریزی ازطریق یک زخم خارجی است که بهراحتی تشخیص داده میشود. در موارد دیگر، علل زمینهای باعث دفع آب و خون میشوند؛ علت ممکن است مشخص نباشد و اغلب کنترل آن بدون جراحی سخت است.
عوامل خطر شوک هیپوولمیک
گفتیم که شوک هیپوولمیک معمولا براثر یک بیماری، آسیب یا سایر شرایط پزشکی رخ میدهد. شایعترین عوامل خطر آن عبارتاند از:
- نوزادان و کودکان خردسال: این گروه بهدلیل وزن کم و حجم خون پایین، بهشدت در برابر از دست رفتن مایعات بدن حساساند.
- سالمندان: افراد مسن معمولا پاسخهای جبرانی قلبیعروقی ضعیفتری دارند. همچنین کمتر تشنه میشوند و بیشتر داروهای آنها آب بدن را کم میکنند.
- بیماران گوارشی: افرادی که به زخم معده، واریس مری یا بیماریهای التهابی روده مبتلا هستند، در معرض خطر بالای خونریزیهای داخلی ناگهانی و شدید قرار دارند.
- دیابتیها: دیابت نوع ۱ یا ۲ کنترلنشده ممکن است باعث ادرار بیشازحد و کمآبی شدید و پنهان بدن شود.
- افراد با مشاغل پرخطر: افرادی که در محیطهای صنعتی یا جاده مشغولاند، بیشتر در معرض تروما، تصادفات و جراحات شدید قرار دارند.
- ورزشکاران و کارگران در محیطهای گرم: فعالیت بدنی شدید در هوای گرم بدون جایگزینی مناسب آب و الکترولیتها، خطر تعریق شدید، گرمازدگی و شوک هیپوولمیک را بالا میبرد.
- مصرفکنندگان داروهای دیورتیک: مصرف دُز بالای داروی فشار خون یا نارسایی قلبی، دفع ادرار را بهشدت افزایش داده و خطر کمآبی را بالا میبرد.
- افراد پساز جراحی: بیماران کاندید جراحیهای وسیع در معرض خطر خونریزی حین یا بعداز عمل قرار دارند.
- مصرفکنندگان داروهای ضدانعقاد خون: وارفارین، آسپیرین یا هپارین با کوچکترین جراحت یا زخم داخلی، باعث خونریزیهای شدید و سختکنترلشونده میشوند.
تفاوت شوک هیپوولمیک و شوک هموراژیک؟
آشنایی با تفاوت شوک هموراژیک و هیپوولمیک کمک میکند این دو را اشتباه نگیرید. شوک هیپوولمیک و هموراژیک شباهتهای ساختاری زیادی با هم دارند و هر دو زنگ خطرند.
شوک هیپوولمیک زمانی رخ میدهد که بدن بیشاز ۱۵ تا ۲۰ درصد از حجم کل مایعات درونرگی را از دست بدهد. این کاهش حجم مایع معمولا ناشی از دفع خون، آب بدن، یا پلاسما است. اما علائم شوک هموراژیک چیست؟ زمانی اتفاق میافتد که حجم مایعات درونرگی بهدلیل خونریزی حاد و شدید، بهمقدار زیاد افت کرده باشد. این نوع شوک شامل ازدسترفتن گلبولهای قرمز، سفید، پلاکتها و پلاسماست.
به زبان ساده، هر شوک هموراژیکی یک نوع شوک هیپوولمیک است، اما هر شوک هیپوولمیکی لزوما هموراژیک نیست.
طبقهبندی شوک هیپوولمیک بر اساس شدت
شوک هیپوولمیک یک فرایند پویا و پیشرونده است. هرچه حجم مایعات یا خون ازدسترفته بیشتر شود، پاسخهای جبرانی بدن نیز تغییر کرده و علائم بالینی واضحتر خواهند شد. پزشکان و کادر درمان برای ارزیابی سریع وضعیت بیمار، شدت شوک را بر اساس ۴ فاکتور کلیدی طبقهبندی میکنند: میزان خون ازدسترفته، ضربان قلب، فشار خون و وضعیت ذهنی. در همین جدول میبینید انواع شوک هیپوولمیک براساس شدت علائم سه نوع خفیف، متوسط و شدید خواهد بود.
در جدول زیر مراحل شوک هیپوولمیک و علائم هر مرحله را مشاهده میکنید.
| شدت شوک | درصد خون ازدسترفته | ضربان قلب | وضعیت فشار خون | وضعیت ذهنی و روانی |
| خفیف | کمتر از ۲۰ | طبیعی یا افزایش جزئی | طبیعی (سیستولیک و دیاستولیک نرمال) | اضطراب ناگهانی و خفیف |
| متوسط | ۲۰ تا ۴۰ | افزایش (تاکیکاردی ملایم) | سیستولیک طبیعی؛ اما احتمال بالا رفتن فشار دیاستولیک | اضطراب بیشتر، بیقراری و شروع تعریق |
| شدید | بیشتر از ۴۰ | افزایش شدید (بیش از ۱۲۰ تا ۱۴۰ ضربه در دقیقه) | افت شدید فشار سیستولیک (زیر ۱۰۰ و در مراحل پیشرفته زیر ۷۰ میلیمتر جیوه) | آشفتگی شدید، پریشانی روانی، کما یا بیهوشی کامل |
روش های تشخیص شوک هیپوولمیک
سادهترین راه تشخیص شوک هیپوولمیک برای یک متخصص پزشکی ازطریق مشاهده و معاینه است.
- معاینه فیزیکی نشان میدهد که آیا فرد فشار خون پایین، ضربان قلب و تنفس و دمای بدن پایین دارد یا خیر؛
- پزشکان میتوانند از آزمایش خون برای تشخیص دقیقتر استفاده کنند؛
- آزمایش شیمی خون سرنخهای بیشتری در مورد سطح نمک و الکترولیتهای بدن و نحوه عملکرد کلیهها و کبد در اختیار پزشک میگذارد؛
- تست شمارش کامل خون (CBC) میزان خون ازدسترفته فرد را مشخص میکند.
در مراحل بعدی پزشک از دستگاههای زیر برای علتیابی شوک هیپوولمیک استفاده خواهد کرد:
- سی تی اسکن برای بررسی نمایی از اندامهای بدن؛
- اکوکاردیوگرام برای ارزیابی میزان پرشدن و فشار خون قلب؛
- آندوسکوپی برای یافتن منبع خونریزی در دستگاه گوارش.
راه های درمان شوک هیپوولمیک
درمان شوک هیپوولمیک به معنای درمان علت زمینهای این عارضه است. پزشک ابتدا سعی میکند خروج مایعات را متوقف کرده و سطح حجم خون را تثبیت نماید.
در درمان دارویی شوک هیپوولمیک، پزشک حجم خون ازدسترفته را با مایعات داخل وریدی (IV) به نام کریستالوئیدها جایگزین میکند که مایعی کمقوام مثل محلول نمک است. پزشک همچنین ممکن است از محلولهای غلیظتری به نام کلوئید استفاده کند.
در شدیدترین موارد، خون باقیمانده رقیق میشود. این وضعیت افت پلاکت و سایر اجزای خون را بهدنبال دارد. تیم پزشکی درصورت لزوم با تزریق پلاسما یا گلبول قرمز (RBC) این اجزای ازدسترفته را جایگزین خواهد کرد. پساز کنترل شوک و تثبیت حجم خون، پزشک میتواند بیماری یا آسیب زمینه ای را درمان نماید.
شوک هیپوولمیک یک موقعیت اورژانسی و تهدید کننده زندگی است. این حالت میتواند عامل آسیب به کلیه ها یا مغز هم باشد. بسیار مهم است که پزشک خیلی فوری حجم خون فرد را به سرعت افزایش دهد تا خونرسانی به همه اندامها بازگردانده شود.
مدتزمان لازم برای افزایش حجم خون به موارد زیر بستگی دارد:
- مرحله شوک؛
- میزان از دست دادن خون؛
- هرگونه شرایط پزشکی زمینهای، مانند بیماریهای قلبی یا مصرف داروهای رقیق کننده خون.
عوارض شوک هیپوولمیک در صورت درمان نشدن
اگر کاهش حجم مایعات بدن و خونریزی بهسرعت متوقف و جبران نشود، اندامهای حیاتی بدن برای زندهماندن با کمبود شدید اکسیژن و مواد مغذی مواجه میشوند. این وضعیت درصورت عدم درمان فوری و بهموقع، زنجیرهای از عوارض ثانویه و مرگبار را به همراه خواهد داشت که عبارتاند از:
- نکروز حاد توبولی و نارسایی کلیه بهدلیل افت فشار خون و ازبینرفتن توانایی تصفیه خون، احتمال دیالیز دائمی؛
- سندرم دیسترس تنفسی حاد بهدلیل پاسخهای التهابی شدید بدن و نشت مایع به درون کیسههای هوایی ریه؛
- آسیب مغزی ایسکمیک درصورت نرسیدن اکسیژن به سلولهای مغز و مرگ سلولی، کما، سکته مغزی یا آسیبهای شناختی و حرکتی؛
- سکته و آسیب حاد قلبی بهدلیل تلاش بیشازحد قلب برای جبران کمبود فشار خون؛
- سندرم هولناک ناکارآمدی چند اندام بهدلیل کماکسیژنی شدید؛
- انعقاد درونرگی منتشر و ایجاد لختههای خونی کوچک در سراسر بدن، انسداد رگها و خونریزیهای داخلی شدید؛
- قانقاریا و سیاهشدن اندامها: بهدلیل بازگشت خون از اندامها بهسمت قلب و مغز و محرومیت طولانیمدت دست و پا از خون، احتمال قطع عضو؛
- مرگ بیمار درصورت افت شدید و بازگشتناپذیر فشار خون و نارسایی کامل سلولی.
اقدامات اورژانسی قبل از رسیدن به بیمارستان
هنگام وقوع شوک هیپوولمیک، با توجه به کاهش شدید حجم خون یا مایعات بدن، خونرسانی به ارگانهای حیاتی مثل مغز و قلب مختل میشود. برای مدیریت این وضعیت ثانیهمحور و پیشگیری از آسیبهای جبرانناپذیر مغزی و مرگ بیمار براثر شوک ناشی از خونریزی، تا رسیدن اورژانس این اقدامات حیاتی توسط حاضرین در صحنه ضروری است.
در مواجهه با علائم شوک هیپوولمیک فورا این اقدامات را انجام دهید:
- کنترل خونریزی خارجی درصورت جراحت: اگر شوک از نوع هموراژیک است، با استفاده از یک پارچه تمیز یا گاز استریل، فشار مستقیم و مداوم روی محل زخم اعمال کنید تا خونریزی بند بیاید. درصورت خونریزی شدید دست یا پا از رگبند استفاده کنید.
- قرار دادن بیمار در وضعیت شوک: بیمار را به پشت بخوابانید و پاهایش را ۳۰ سانتیمتر بالاتر از سطح بدن قرار دهید. با این کار خون از اندامهای تحتانی به سمت قلب و مغز حرکت میکند. البته اگر مشکوک به آسیب سر، گردن، ستون فقرات، یا شکستگی پا و لگن هستید، بههیچوجه نباید بیمار را حرکت دهید.
- گرم نگه داشتن بیمار: شوک باعث اختلال در تنظیم دمای بدن میشود. افت دمای بدن فرایند انعقاد خون را مختل کرده و مرگومیر را بهشدت افزایش میدهد. بنابراین حتما روی بیمار را با پتو یا لباس گرم بپوشانید.
- ممنوعیت مطلق خوردن و آشامیدن: حتی اگر بیمار بهشدت اظهار تشنگی کرد، به او مایعات ندهید. این کار خطر ورود مایعات به ریه را بالا میبرد.
شوک هیپوولمیک و افراد مسن
افراد مسن به ویژه در معرض خطر ابتلا به شوک هیپوولمیک هستند، زیرا آنها میتوانند بیشتر در معرض کم آبی بدن قرار بگیرند. افراد مسن همچنین تحمل حجم کم خون را ندارند.
خطر عوارض با افزایش سن افزایش مییابد، بهویژه اگر سایر بیماریها قبلاً باعث آسیب عضوی مانند نارسایی کلیه یا حمله قلبی شده باشند. به ویژه مهم است که افراد مسن به محض تشخیص علائم فورا به پزشک مراجعه نموده و تحت درمان قرار بگیرند.
