علت پایین بودن پلاکت خون چیست؟ آیا این مشکل خطرناک است؟

ترومبوسیتوپنی (Thrombocytopenia) یا پلاکت خون پایین، زمانی رخ می‌دهد که مغز استخوان، به‌اندازه کافی پلاکت نمی‌سازد. پلاکت‌ها، سلول‌های خونی هستند که برای کمک به توقف خونریزی، به لخته‌شدن خون کمک می‌کنند. ممکن است، افراد مبتلا به این وضعیت خونریزی زیادی داشته باشند؛ خونریزی در آن‌ها، به‌سختی متوقف می‌شود. پایین‌ بودن پلاکت خون در افراد مبتلا به بیماری‌های خاص مانند بیماری‌های خودایمنی، سرطان یا افرادی دیده می‌شود که از برخی داروها استفاده می‌کنند. هر فرد سالم، معمولاً در هر میکرولیتر خون ۱۵۰هزار تا ۴۵۰ هزار پلاکت دارد. اگر مقادیر آزمایشگاهی رقمی کمتر از ۱۵۰هزار را نشان دهند، یعنی کاهش پلاکت خون رخ داده است. برای تشخیص پلاکت خون پایین از آزمایش خون استفاده می‌شود.

در این مقاله از مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، به علل کاهش پلاکت خون، تشخیص، پیشگیری و درمان آن پرداخته‌ایم. مطالعه این مقاله، به ۴ دقیقه زمان نیاز دارد.

در پایان، اگر پرسشی داشتید، بپرسید تا پزشک به شما پاسخ بدهد.

پلاکت خون پایین یا ترومبوسیتوپنی چیست؟

اگر مغز استخوان پلاکت کافی تولید نکند، بدن با پلاکت خون پایین روبه‌رو می‌شود. پلاکت‌ها سلول‌هایی خونی هستند که برای کمک به توقف خونریزی، لخته‌های خونی تشکیل می‌دهند. اگر دچار افت تعداد پلاکت هستید، ممکن است خونریزی زیادی داشته باشید و این روند با دشواری متوقف شود.

به‌نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه کمبریج (cuh)،

تعداد پلاکت‌های طبیعی بین ۱۵۰ تا ۴۰۰ هزار است. در بیشتر موارد در زمان کاهش پلاکت خون، تعداد آن‌ها زیر ۲۰هزار است. پلاکت پایین ترومبوسیتوپنی (Thrombocytopenia) نامیده می‌شود.

ترومبوسیتوپنی یا کاهش پلاکت خون، اغلب در افراد مبتلا به بیماری‌هایی مانند بیماری خودایمنی رخ می‌دهد. کسانی که از داروهای خاصی استفاده می‌کنند، هم به این شرایط مبتلا می‌شوند. پزشکان معمولاً کاهش پلاکت خون را با درمان بیماری زمینه ای و/یا تغییر داروهای عامل آن درمان می‌کنند.

پلاکت خون نرمال چقدر باید باشد؟

تعداد یا سطح طبیعی پلاکت در بزرگسالان از ۱۵۰هزار تا ۴۵۰هزار پلاکت در هر میکرولیتر خون متغیر است. سطوح پلاکت پایین عبارتند از:

• پلاکت پایین خفیف؛ سطح پلاکت بین ۱۰۱ هزار تا ۱۴۰ هزار در هر میکرولیتر خون.
• پلاکت پایین متوسط؛ سطح پلاکت بین ۵۱ هزار تا ۱۰۰هزار در هر میکرولیتر خون.
• پلاکت پایین شدید؛ سطح پلاکت بین ۵۱ هزار تا ۲۱ هزار میکرولیتر خون.

با انجام آزمایش خون کامل می‌توانید از تعداد پلاکت خون خود باخبر شوید. پلاکت خون 130 هزار و پایین‌تر می‌تواند باعث بروز مشکلات خونی مختلفی در بدن شوند.

آیا پایین‌بودن پلاکت خون خطرناک است؟

اگر تعداد پلاکت‌های خونی بسیار پایین نیاید، وضعیت خطرناک نخواهد بود. اما در برخی مواقع، شمار پلاکت‌ها آنچنان پایین می‌آید که دیگر وضعیت بسیار خطرناک می‌شود. در چنین شرایطی، امکان بروز خونریزی‌های جدی در بدن قوت می‌گیرد. برای مثال، خونریزی در مغز خطرناک است. چنین اوضاعی می‌تواند زندگی فرد مبتلا را تهدید کند. درمان زودهنگام مانع از بروز عوارض خطرناک خواهد شد.

پایین‌بودن پلاکت خون چه علائمی دارد؟

علائم کاهش پلاکت خون، به شدت آن بستگی دارد. در موارد خفیف مانند کاهش پلاکت خون در زمان بارداری، معمولاً علائم خاصی ایجاد نمی‌شود. موارد شدیدتر می‌توانند سبب خونریزی آسان و غیرقابل کنترل شوند. در این صورت، نیاز به توجه فوری و اورژانسی وجود دارد. پلاکت خون پایین با نشانه‌های زیر همراه می‌شود.

کبودی‌های بی‌دلیل و تغییر رنگ پوست

یکی از شایع‌ترین علائم پلاکت خون پایین، ظاهر شدن کبودی‌های مکرر و بزرگ روی پوست بدون وارد شدن ضربه یا جراحت خاصی است. این کبودی‌ها اکیموز (Ecchymosis) نامیده می‌شوند، بر اثر نشت خون از مویرگ‌های کوچک به زیر بافت پوست رخ می‌دهند و معمولاً به رنگ‌های قرمز، آبی، تیره یا بنفش روی دست‌ها، پاها یا تنه دیده می‌شوند.

بثورات پوستی پتشیا (نقاط ریز قرمز یا بنفش)

وقتی تعداد پلاکت‌ها به‌شدت افت کند، خونریزی‌‌های بسیار ریز در زیر سطح پوست اتفاق می‌افتد. این خون‌ریزی به‌شکل دانه‌های ریز، نقطه‌ای و شبیه به جوش‌های کوچک قرمز، ارغوانی یا بنفش ظاهر می‌شود. این نقاط پتشیا نام دارند، از علائم پایین بودن پلاکت خون هستند و بیشتر در قسمت‌های پایینی پاها ظاهر می‌شوند. برخلاف جوش‌های معمولی، فشاردادن پتشیا باعث تغییر رنگ آن به سفی نمی‌شود.

خونریزی مکرر بینی و لثه‌ها

ضعف سیستم انعقاد خون باعث می‌شود غشاهای مخاطی که بافت‌ حساس دارند، با کوچک‌ترین تحریک دچار خونریزی شوند. خونریزی‌ مکرر، طولانی‌مدت و خودبه‌خودی از بینی یا خونریزی لثه‌ها هنگام مسواک زدن ساده یا جویدن غذاهای سفت، از علائم هشدار افت پلاکت خون به‌شمار می‌روند.

وجود خون در ادرار یا مدفوع

در ادامۀ پاسخ به این سؤال که پلاکت خون پایین باشه چی میشه، باید به خون‌ریزی در دستگاه گوارش یا سیستم ادراری اشاره کنیم. این وضعیت با علائمی مثل خون روشن یا چای‌رنگ در ادرار، خون زنده در مدفوع یا رنگ تیره و قیرمانند مدفوع ظاهر می‌شود. همۀ اینها ناشی از خونریزی در بخش‌های بالایی لوله گوارش است.

خونریزی رکتوم (راست‌روده)

خونریزی مستقیم از ناحیه انتهای دستگاه گوارش یا رکتوم، حتی بدون دفع مدفوع، معمولا ناشی از پلاکت خون پایین است. در بیماران مبتلا به کمبود پلاکت، عروق خونی دیواره راست‌روده به‌شدت آسیب‌پذیر شده و ممکن است خودبه‌خود یا با کمترین فشار دچار خونریزی‌ آشکار شوند.

قاعدگی‌های شدید و طولانی‌مدت

از علائم پلاکت پایین خون در زنان می‌توان به قاعدگی شدید و طولانی‌مدت اشاره کرد. ابتلا به این عارضه خونریزی‌ بسیار شدید، دفع لخته‌های خونی بزرگ و طولانی شدن ناگهانی دوره عادت ماهانه را به‌دنبال دارد.

خستگی مفرط و ضعف عمومی

برخی از بیماران دچار پلاکت خون پایین حتی با وجود عدم خون‌ریزی حاد، از خستگی مفرط، بی‌حالی و ضعف مداوم شکایت دارند. این خستگی می‌تواند ناشی از کم‌خونی ثانویه (به‌دلیل خونریزی‌ پنهان) یا واکنش‌ التهابی زمینه‌ای در بدن باشد.

طولانی شدن زمان بند آمدن خونریزی زخم‌ها

بریدگی‌های کوچک و سطحی ظرف ۱ تا ۲ دقیقه بند نمی‌آیند و دیرتر از حالت عادی خوب می‌شوند، چون پلاکت کافی برای تشکیل لخته اولیه در محل زخم وجود ندارد. این یکی از شایع‌ترین علائم پلاکت خون پایین است.

چه چیزهایی پلاکت خون را پایین می‌آورند؟

عوامل مختلفی، باعث کاهش پلاکت خون می‌شوند. برخی می‌پرسند که پایین بودن پلاکت خون نشانه سرطان است؟ پاسخ این سوال در برخی اوقات، مثبت است اما نه همیشه. پس اگر می‌خواهید بدانید که پلاکت خون پایین نشانه چیست، نگاهی به جدول زیر بیاندازید. در این جدول با انواع علت پایین‌بودن پلاکت خون آشنا می‌شوید:

عوارض جانبی داروها

خیلی وقت‌ها علت پایین آمدن پلاکت خون عوارض جانبی مصرف داروهاست. این پدیده ترومبوسیتوپنی ناشی از دارو نام دارد و زمانی رخ می‌دهد که یک دارو سیستم ایمنی را تحریک به تخریب پلاکت‌ها یا سرکوب تولید آنها کند. داروهای زیر چنین اثری دارند:

• داروهایی مانند هپارین (ضد انعقاد)؛
• برخی آنتی‌بیوتیک‌ها (مثل سولفونامیدها و وانکومایسین)؛
• داروهای ضد صرع (مانند کاربامازپین)؛
• مسکن‌های بدون نسخه مانند ایبوپروفن.

کاهش تولید پلاکت در مغز استخوان (میلودیسپلازی)

اگر می‌پرسید پلاکت پایین نشانه چیست، یکی از احتمال‌هایی که باید در نظر داشته باشید، سندرم‌های میلودیسپلازی است، گروهی از اختلالات که به‌دلیل نقص در سلول‌های بنیادی مغز استخوان ایجاد می‌شوند.

مغز استخوان محل تولید سلول‌های خونی است. اگر این بافت اسفنجی آسیب ببیند، تولید پلاکت‌ها به‌شدت افت خواهد کرد. در این حالت مغز استخوان توانایی تکثیر سلول‌های بنیادی اولیه را از دست داده و دیگر نمی‌تواند پلاکت بالغ تولید کند.

ترومبوسیتوپنی خودایمن

در ادامه پاسخ به این سؤال که علت پلاکت خون پایین چیست؟ به ترومبوسیتوپنی خودایمن می‌رسیم. در این بیماری سیستم ایمنی دچار سوءتفاهم می‌شود و پادتن‌هایی تولید می‌کند که به پلاکت‌های خودی حمله‌ور می‌شوند. این اختلال خودایمنی شایع کاری می‌کند طحال پلاکت‌ها را عنصری بیگانه شناسایی کرده و به‌سرعت نابود کند.

تورم طحال

طحال نرمال حدود یک‌سوم پلاکت‌های بدن را در خود ذخیره می‌کند. این عضو اگر به‌دلایل مختلف ورم کند و بزرگ شود، این تعادل به هم می‌خورد. طحال بزرگ‌شده می‌تواند تا ۹۰ درصد از کل پلاکت‌های بدن را درون خود حبس کند. در این حالت، با وجود تولید نرمال پلاکت در مغز استخوان، تعداد پلاکت‌های آزاد در گردش خون به‌شدت کاهش می‌یابد.

ابتلا به بیماری‌های زمینه‌ای

علت پایین بودن پلاکت خون را می‌توان طیف وسیعی از بیماری‌های سیستمیک و مزمن دانست. بیماری‌های التهابی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید، بیماری‌های کلیوی پیشرفته و اختلالات متابولیک همگی روی طول عمر پلاکت‌ها در خون تأثیر منفی می‌گذارند و به تخریب آن‌ها سرعت می‌بخشند.

پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک

این بیماری یک اختلال خونی نادر اما بسیار جدی و اورژانسی است. در بیماری TTP، یک‌باره سراسر عروق بدن پر می‌شود از لخته‌های خونی ریز. این لخته‌ها تعداد عظیمی از پلاکت‌های در گردش را مصرف می‌کنند. در نتیجه تعداد پلاکت‌های آزاد به‌شدت افت کرده و فرد در معرض خطر خون‌ریزی شدید داخلی قرار می‌گیرد.

تخریب پلاکت

تخریب زودرس پلاکت‌ها در جریان خون ممکن است مرتبط با دریچۀ مصنوعی قلب، عبور خون از دستگاه‌ همودیالیز یا ناشی از فعالیت شدید مهارکننده‌های انعقادی در عروق باشد. همۀ اینها به ساختار فیزیکی پلاکت‌ها آسیب می‌زنند و می‌توانند دلیل پایین بودن plt در آزمایش خون باشند.

بارداری

حدود ۸ درصد از زنان باردار در اواخر دوران بارداری دچار افت خفیف پلاکت‌ خون می‌شوند. این وضعیت معمولا ناشی از افزایش حجم پلاسما و رقت خون است و خطرناک نیست. اگر این افت پلاکت شدید باشد، زنگ هشدار پره‌اکلامپسی (مسمومیت بارداری) یا سندرم HELLP نواخته می‌شود.

عفونت در خون

عفونت باکتریایی که پا به جریان خون می‌گذارد، زمینه را برای افت پلاکت خون مهیا می‌کند. سموم ترشح‌شده توسط باکتری‌ها در خون و پاسخ التهابی شدید بدن، تیشه به ریشۀ پلاکت‌ها می‌زند و سرعت تخریب را بالا می‌برد. همچنین پلاکت‌ها صرف تشکیل لخته‌های ریز در مویرگ‌ها می‌شوند و مقدارشان در خون کمتر می‌شود.

کم‌خونی آپلاستیک

کم‌خونی آپلاستیک یک بیماری نادر اما جدی است که در آن مغز استخوان توانایی تولید هر سه نوع سلول خونی (گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت) را به‌طور کامل از دست می‌دهد. این نارسایی مغز استخوان ممکن است ناشی از عوامل ارثی، بیماری‌های خودایمنی یا قرارگیری در معرض پرتوها و سموم بوده و دلیل پلاکت خون پایین باشد.

کمبود فولات، ویتامین‌ها و آهن

مغز استخوان برای تولید پلاکت‌ به مواد اولیه حیاتی نیاز دارد. کمبود شدید ویتامین ب ۱۲ و اسید فولیک فرایند تکثیر DNA در سلول‌های سازندۀ خون را مختل می‌کند. همچنین کمبود شدید و مزمن آهن نیز در در کاهش سطح پلاکت خون دخیل است.

عفونت‌های ویروسی (مانند HIV و آبله‌مرغان)

اغلب ویروس‌ها مستقیم یا غیرمستقیم تولید پلاکت خون را سرکوب می‌کنند. ویروس‌هایی مانند HIV، هپاتیت سی، آبله‌مرغان، ویروس اپشتین-بار و سیتومگالوویروس مستقیما به سلول‌های مغز استخوان حمله می‌کنند یا اینکه سیستم ایمنی را به تولید آنتی‌بادی‌های ضد پلاکت تحریک کرده و منجر به کاهش تعداد این سلول‌ها می‌شوند.

شیمی درمانی، پرتودرمانی یا مواد شیمیایی سمی

داروهای شیمی‌درمانی و پرتوهای مورد استفاده در درمان سرطان طراحی شده‌اند تا سلول‌های زودتکثیر سرطان را نابود کنند. ازآنجاکه سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان نیز سرعت تکثیر بالایی دارند، این درمان‌ها به عنوان عارضه جانبی، مغز استخوان را موقتا سرکوب می‌کنند. قرار گرفتن در معرض سموم بنزن و آرسنیک نیز اثر مشابهی به‌دنبال دارد.

مصرف زیاد الکل

در ادامۀ پاسخ به این سؤال که پایین بودن پلاکت خون نشانه چیست، باید به مصرف الکل اشاره کنیم. مصرف طولانی‌مدت و افراطی الکل فرایند تولید پلاکت را به‌شدت مهار می‌کند. ازسوی دیگر، الکل نمی‌گذارد اسید فولیک و ویتامین‌های گروه B به‌خوبی در دستگاه گوارش جذب شوند. بنابراین فرد الکلی هم از سوءتغذیه سلولی و هم از مسمومیت مستقیم مغز دچار افت پلاکت می‌شود.

سیروز

سیروز به دو طریق باعث پلاکت خون پایین می‌شود: 

• کبد دیگر نمی‌تواند مقدار کافی هورمون ترومبوپویتین که محرک تولید پلاکت در مغز استخوان است را ترشح کند؛
• سیروز فشار در سیاهرگ باب را به‌شدت بالا می‌برد، طحال را متورم می‌کند و پلاکت‌ها را در آن به دام می‌اندازد.

سرطان خون (مانند لوسمی و لنفوم)

علت پایین بودن پلاکت خون چیست آیا خطرناک است؟ باید بدانید سرطان‌های سیستم خون و لنفاوی مانند لوسمی و لنفوم مستقیما درون مغز استخوان یا غدد لنفاوی ریشه می‌دوانند. در این بیماری‌ها، تکثیر بی‌رویه و بدخیم سلول‌های سرطانی فضای مغز استخوان را اشغال کرده و آن را شلوغ می‌کنند. بنابراین فضای کافی برای رشد سلول‌ سازنده پلاکت باقی نمی‌مان و تولید آن تقریبا به صفر می‌رسد.

درصورت بروز بسیاری از این مشکلات، نیاز به مراجعه به دکتر قلب برای رسیدگی به مشکلات پلاکت خون وجود دارد. شاید برایتان جالب توجه باشد که اخیراً اعلام شده، واکسیناسیون کرونا با واکسن آسترازنکا هم می‌توانسته همراه با کاهش پلاکت خون و بالارفتن احتمال لختگی آن باشد.

چه غذاهایی پلاکت خون را پایین می‌آورند؟

تغذیه نقش حیاتی در تولید پلاکت خون دارد. با بهبود تغذیه، احتمالاً می‌توانید تعداد کم پلاکت ها را معکوس کنید و عملکرد پلاکت‌ها را بهبود بدهید. غذاهای سرشار از ویتامین‌ها و مواد معدنی خاص، از جمله ویتامین B12 و C، فولات و آهن به افزایش تعداد پلاکت خون کمک می‌کنند. در مقابل، برخی از غذاها و نوشیدنی‌ها، از جمله الکل، باعث کاهش پلاکت خون می‌شوند. در ادامه با مواردی که باعث پایین‌آمدن پلاکت خون می‌شوند، بیشتر آشنا می‌شوید:

غذاهای با شاخص گلیسمی بالا (GI)

این مواد غذایی خوراکی‌هایی هستند که با غلات تصفیه‌شده یا کربوهیدرات‌های ساده تهیه می‌شوند. مصرف غذاهایی با شاخص گلیسمی بالا منجر به افزایش قند خون می‌شود. زمانی که قند خون بالا می‌رود، در تجمع پلاکت‌ها اشکالاتی به‌وجود می‌آید. این روند خطر خونریزی را زیاد می‌کند. برخی از میوه‌ها و سبزیجات هم می‌توانند باعث بروز مشکلاتی در روند تجمع پلاکت و پایین‌آمدن شمار آن‌ها شوند:

•  زغال اخته
• کیوی و گریپ فروت
• انگور، سیر، پیاز، گوجه فرنگی

زردچوبه و زنجبیل هم می‌توانند در لخته‌شدن خون اختلال ایجاد کنند.

چربی‌های اشباع‌شده

منظور از چربی‌های اشباع‌شده مواردی است که می‌توانند باعث ایجاد رسوب در رگ‌ها شوند. چربی‌های موجود در این خوراکی‌ها از نوع اشباع است:

• لبنیات
• گوشت قرمز
• غذاهای سرخ‌شده
• غذاهای فرآوری‌شده

مصرف این مواد غذایی باعث افزایش التهاب در بدن می‌شود. التهابات بدن عوارض ناخوشایند متنوعی دارند. از جمله آن‌ها باید به اختلال در تولید پلاکت اشاره کنیم.

غذاهای پر از سدیم و شیرین‌کننده‌ها

غذاهای سرشار از سدیم (نمک) می‌توانند باعث تجمع غیرطبیعی پلاکت‌ها و تشکیل لخته‌های خون شوند. به‌طور کلی، مصرف کنترل‌نشده نمک در رژیم غذایی با احتمال بروز خطرات مختلف برای بدن همراه است. شیرین‌کننده‌های مصنوعی هم از مواد خطرناکی هستند که باعث به‌هم خوردن تعادل پلاکت‌های خونی می‌شوند. مصرف زیاد برخی از این‌ها مانند آسپارتام می‌تواند باعث پایین‌آمدن پلاکت‌های خونی شود.

کاهش پلاکت خون چگونه تشخیص داده می‌شود؟

برای جلوگیری از عوارض جدی و خونریزی‌های ناگهانی تشخیص زودهنگام و دقیق پلاکت خون پایین ضروری است. فرایند تشخیص شامل یک روند چندمرحله‌ای است و با بررسی دقیق تاریخچه پزشکی بیمار آغاز می‌شود. پزشک ابتدا درباره داروهای مصرفی، سابقه بیماری‌های خودایمنی، ابتلا به عفونت‌های اخیر و رفتارهای تغذیه‌ای سؤال می‌کند. سپس با معاینه بالینی،‌ تست CBC و آزمایش PT از وضعیت افت پلاکت‌ها و علت آن آگاه می‌شود.

برای تشخیص علت کاهش پلاکت خون، لازم است که آزمایش کامل شمارش سلول‌های خونی (CBC) انجام شود. پزشک معالج، با توجه به نتایج آزمایش، می‌تواند تعداد سلول‌های خونی بیمار ازجمله پلاکت‌ها را بفهمد. شاید خون از لحاظ آنتی‌بادی‌هایی که بدن علیه پلاکت‌ها تولید می‌کند، هم آزمایش شود. این آنتی‌بادی‌ها پروتئین‌هایی هستند که پلاکت‌ها را از بین می‌برند و گاهی بر اثر مصرف برخی داروهای خاص و گاهی نیز به عللی نامعلوم تولید می‌شوند. شاید بنا به صلاحدید پزشک، نیاز باشد که آزمایش‌های مربوط به تشکیل لخته مانند موارد زیر هم انجام شوند:

• آزمایش زمان نسبی ترومبوپلاستین (PTT)
• آزمایش زمان پروترومبین (PT)

 انجام این آزمایش‌ها فقط به نمونه‌گیری ساده از خون نیاز دارد. در آزمایشگاه، مواد شیمیایی خاصی را به نمونه اضافه می‌کنند تا زمان لخته‌شدن محاسبه شود.

معاینه فیزیکی برای تشخیص کاهش پلاکت خون

نخستین ابزار بالینی برای ارزیابی افت پلاکت‌ها بررسی نشانه‌های ظاهری و جسمی است. پزشک پوست و غشاهای مخاطی را به‌دقت بررسی می‌کند تا علائم کم خونی در چهره را پیدا کند.  این ارزیابی شامل جستجوی لکه‌های ریز قرمز یا بنفش و کبودی‌های بی‌دلیل در نواحی دست‌ و پا است.

پزشک ابتدا به‌دنبال علائم خونریزی زیر پوست می‌گردد. در مرحلۀ بعد، دهان و لثه‌ها از نظر علائم خونریزی یا التهاب مخاطی بررسی می‌شوند. سپس شکم را بررسی می‌کند تا ببیند که آیا بزرگی طحال رخ داده است یا خیر. اگر طحال‌ بزرگ شده باشد، باید سونوگرافی انجام شود. سونوگرافی از طریق امواج اولتراسوند کار می‌کند و براساس تصویری که از طحال‌ به دست می‌دهد، پزشک را متوجه تغییرات اندازه این عضو از بدن می‌کند. از روش‌های دیگر هم برای بررسی وضعیت پلاکت‌ها استفاده می‌شود.

بعداز این معاینه، تست‌های آزمایشگاهی تجویز خواهند شد. کاربرد آزمایش CBC تشخیص قطعی و مطمئن افت پلاکت خون است.

در معاینه فیزیکی، اگر پزشک پلاکت خون پایین را مربوط به مغز استخوان بداند، آسپیراسیون مغز استخوان تجویز خواهد کرد. در این روش، با استفاده از یک سوزن، مقدار کوچکی از مغز استخوان را برای بررسی و ارزیابی بیشتر بافت استخوانی جدا می‌کنند. بیوپسی مغز استخوان نیز گاهی تجویز می‌شود. در این روش، به‌ وسیله‌ یک سوزن از مغز استخوان نمونه‌برداری و نمونه هم معمولاً از استخوان لگن خاصره دریافت می‌شود. امکان دارد که آسپیراسیون و بیوپسی به‌طور هم‌زمان انجام شوند.

پلاکت خون پایین چگونه درمان می‌شود؟

افراد مبتلا به ترومبوسیتوپنی خفیف، ممکن است نیاز به درمان نداشته باشند. در موارد خفیف‌تر پزشک معالج توصیه‌های زیر را برای وخیم‌تر‌نشدن وضعیت‌ بیمار تجویز می‌کند. در واقع، با توجه به مقدار پلاکت خون پایین و ریشه آن، اقدامات درمانی هم متفاوت خواهند بود. از توصیه‌های رایج برای درمان پلاکت خون پایین خفیف باید به موارد زیر اشاره کنیم:

• محدودیت مصرف الکل
• پرهیز از ورزش‌های سنگین و خطرناک
• پرهیز از فعالیت‌هایی با احتمال ایجاد خون‌ریزی یا کبودی

قطع یا تغییر داروهای اثرگذار روی پلاکت‌های خون هم از روش‌های درمان پلاکت خون پایین هستند. از جمله این داروها باید به آسپرین و ایبوپروفن اشاره کنیم.

انتقال خون و قطع مصرف دارو

بعضی افراد مبتلا به کاهش پلاکت خون شدید یا طولانی‌مدت (مزمن) هستند. بنا به اینکه چه تعداد پلاکت خون در آن‌ها کم است، معمولاً راه درمانی شامل موارد زیر می‌شود:

• با شناسایی داروهای عامل کاهش پلاکت، درمان آسان‌تر خواهد بود. به عنوان مثال، اگر کمبود ناشی از مصرف هپارین داشته باشید، پزشک، مصرف آن را متوقف و یک داروی متفاوت را تجویز خواهد کرد.
•  اگر سطح پلاکت خیلی پایین باشد، پزشک کمبود پلاکت خون را با انتقال خون جبران می‌کند. 

گاهی‌اوقات، کاهش پلاکت در خون به حدی است، که می‌تواند منجر به موقعیت اورژانس پزشکی شود. در این صورت، نیاز به مبادله پلاسما وجود دارد.

مصرف دارو برای درمان پلاکت خون پایین

در زمان درمان باید پزشک را در جریان تمام داروها و مکمل‌های مصرفی‌تان قرار بدهید. ممکن است، لازم باشد مصرف برخی داروها را متوقف کنید. داروهایی هم برای رفع کاهش پلاکت خون از سوی پزشک تجویز می‌شوند. این موارد می‌توانند شامل فهرست زیر باشند:

• استروئیدها؛ اغلب از یک کورتیکواستروئید خوراکی مانند پردنیزون استفاده می‌شود. هنگامی که شمارش پلاکت‌ها به سطح ایمن برمی‌گردد، پزشک می‌تواند نحوه کاهش مصرف دارو را مشخص کند. مصرف طولانی‌مدت این داروها خطر ابتلا به عفونت‌ها، قند خون بالا و پوکی استخوان را افزایش می‌دهد.
• گلوبولین ایمنی؛ اگر کورتیکواستروئیدها عمل نکنند، تزریق گلوبولین ایمنی توصیه می‌شود. این دارو خونریزی‌های جدی را درمان می‌کند یا به‌سرعت شمارش خون را قبل از جراحی افزایش می‌دهد. 
• افزایش‌دهنده‌های پلاکت؛ داروهایی مانند رومیپلوستیم (Nplate)، الترومبوپاگ (Promacta) و آواترومبوپاگ (Doptelet) به مغز استخوان کمک می‌کنند تا پلاکت‌های بیشتری بسازد. این نوع داروها می‌توانند خطر لخته‌شدن خون را افزایش دهند.

داروهای دیگر ریتوکسیماب (Rituxan، Ruxience، Truxima) با کاهش پاسخ سیستم ایمنی، به افزایش تعداد پلاکت‌ها کمک می‌کنند.

درمان پلاکت خون پایین با عمل جراحی

اگر سایر گزینه‌های درمان کمکی نکنند، ممکن است از عمل جراحی برای حذف طحال (splenectomy) استفاده شود. زمانی که این جراحی انجام می‌شود، به‌سرعت حملات به پلاکت‌ها پایان پیدا می‌کند و تعداد آن‌ها به حد متعادلی می‌رسد. البته باید دقت کنید که بیرون‌آوردن طحال برای همه مفید واقع نمی‌شود. در واقع، این فرایند ساده نیست و بدن بدون این عضو با خطراتی روبه‌رو خواهد شد. نداشتن طحال، خطر ابتلا به عفونت‌ها را بالا می‌برد.

تغییر سبک زندگی و تغذیه

تغییر سبک زندگی و تغذیه به‌تنهایی برای درمان افت پلاکت و پیشگیری از عوارض پلاکت خون پایین کافی نیست، ولی به‌عنوان یک عنصر حمایتی نقش پررنگی در تقویت مغز استخوان و کاهش خطر خون‌ریزی ایفا می‌کند. چند اصل کلیدی دراین‌زمینه عبارت‌اند از: 

• تأمین ریزمغذی‌های سلول‌ساز با مصرف غذاهای سرشار از فولات و ویتامین B۱۲ (مثل سبزیجات برگ‌پهن تیره، حبوبات، گوشت قرمز و تخم‌مرغ). مصرف ویتامین C برای حفظ یکپارچگی عروق؛
• پرهیز از خوراکی‌های سرکوب‌کننده مثل الکل،  یا مصرف بیش‌از‌حد زنجبیل و زردچوبه که خون را رقیق می‌کنند؛
• پیشگیری از ضربه و جراحت، اجتناب از ورزش‌های پربرخورد، استفاده از مسواک‌ نرم و ریش‌تراش برقی برای جلوگیری از خونریزی لثه و پوست؛
• ممنوعیت مصرف خودسرانه داروها مثل آسپرین و ایبوپروفن که خطر خون‌ریزی را بالا می‌برند.

عوارض پلاکت خون پایین

اگر کاهش پلاکت خون درمان نشود، امکان بروز عوارضی جدی به‌وجود می‌آید. این وضعیت می‌تواند با عوارضی مانند خونریزی داخلی مغز یا روده‌ها همراه شود. در شرایط وخیم، امکان از دست‌رفتن زندگی هم وجود دارد. بنابراین، اگر با چنین مشکلی روبه‌رو هستید، باید تحت نظر پزشک، اقدامات درمانی لازم را پیش بگیرید. دکتر قلب می‌تواند در این زمینه به شما کمک کند. با آگاهی از اینکه تخصص قلب چیست، می‌توانید خود را به دست متخصصی خبره در این زمینه بسپارید.

شایع‌ترین عوارض پایین بودن پلاکت خون عبارت‌اند از:

• خونریزی‌های داخلی مرگبار در ارگان‌های حیاتی شامل خونریزی مغزی یا خونریزی شدید در دستگاه گوارش؛
• کم‌خونی حاد یا مزمن به‌دلیل خونریزی‌ مداوم و پنهان (مانند خونریزی‌های مکرر گوارشی، ادراری یا قاعدگی‌های شدید در زنان)؛
• شوک ناشی از کمبود حجم خون درصورت بروز جراحت، تصادف یا حتی یک بریدگی ساده و عدم تشکیل لخته خون؛
• خونریزی‌های پوستی و مخاطی گسترده، ظاهرشدن لکه‌های پهن و تیره زیر پوست و بثورات نقطه‌ای ریز؛
• عوارض حاد در بارداری شامل خونریزی‌ کنترل‌نشده حین زایمان طبیعی یا سزارین؛
• محدودیت شدید در جراحی‌ها و خدمات دندانپزشکی؛
• خطر عفونت‌های ثانویه درصورت جراحی برداشتن طحال.

آیا پایین بودن پلاکت خون نشانه سرطان است؟

پایین بودن پلاکت خون معنایش همیشه ابتلا به سرطان نیست، بیشتر اوقات دلیل پلاکت خون پایین حضور یک عفونت‌ ویروسی، بیماری‌ خودایمنی، کمبود ویتامین‌، بارداری یا عوارض جانبی داروها است. اما اگر می‌پرسید آیا پایین بودن پلاکت خون خطرناک است؟ یک نکته را نباید فراموش کنید:

افت شدید و بی‌دلیل پلاکت‌ها ممکن است نشانۀ اولیۀ سرطان‌های خون مثل لوسمی و لنفوم یا متاستاز سایر سرطان‌ها به مغز استخوان باشد. چون سلول‌های سرطانی جلوی تولید پلاکت‌های جدید را می‌گیرند. پس افت پلاکت حتی اگر به‌معنی سرطان نباشد، باید توسط پزشک مورد ارزیابی دقیق قرار بگیرد.

آیا می‌توان از پایین‌آمدن پلاکت خون پیشگیری کرد؟

اگر به‌دلیل ابتلا به نوعی بیماری زمینه‌ای یا سابقه پزشکی در معرض خطر ابتلا به تعداد پلاکت پایین هستید، پزشکان اقدامات پیشگیرانه را به شما توصیه می‌کنند. این توصیه‌ها شامل موارد زیر هستند:

• پرهیز از فعالیت‌هایی با خطر بالای خونریزی یا کبودی (مانند ورزش‌های تماسی)
• محدود کردن مصرف الکل و رعایت رژیم غذایی سالم
• دریافت انواع خاصی از واکسن ها
• اجتناب از مواد شیمیایی سمی

قطع یا تعویض داروهایی که بر پلاکت‌ها تأثیر می‌گذارند، هم از روش‌های پیشگیری پایین‌آمدن پلاکت خون هستند. این داروها شامل مواردی از جمله آسپرین و ایبوپروفن می‌شوند. به‌طور کلی هم ورزش منظم و رژیم غذایی مطلوب می‌توانند به حفظ سلامت بدن کمک کنند.

برای درمان کاهش پلاکت خون به چه دکتری مراجعه کنیم؟

در صورتی‌ که علائم ظاهری کمبود پلاکت خون را دارید و نگران سلامت خود هستید، به پزشک مراجعه کنید. اگر دچار خونریزی هستید که متوقف نمی‌شود، یعنی دچار موقعیتی اورژانسی هستید و به کمک فوری پزشکان نیاز دارید. به‌طور کلی، جهت بررسی علائم و تشخیص دقیق علل کاهش پلاکت خون، باید به دکتر قلب تهران یا دیگر شهرهای ایران مراجعه کنید. مثلا در تهران، 267 پزشک فعال در زمینه قلب وجود دارد، که می‌توانید برای مشکلاتی همچون پلاکت خون، به آن‌ها مراجعه کنید. 

برای درمان پلاکت خون پایین از روش‌های مختلفی از جمله از بین‌بردن علت زمینه‌ای یا تزریق پلاکت (آمپول برای پلاکت خون پایین) استفاده می‌شود. اجتناب از داروهایی که باعث پایین بودن پلاکت خون می‌شود یا روش‌های دیگر به بهبود این وضعیت کمک می‌کنند.

برای شناسایی بهترین پزشکان به سامانه دکتردکتر مراجعه کنید. در آنجا، بهترین متخصصان را شناسایی کنید و به‌طور آنلاین، از آن‌ها نوبت بگیرید.

منابع

my.clevelandclinic.org

mayoclinic.org

medlineplus

lymphoma-action

hemeoncall

health.harvard

healthline

cancer

سوالات متداول کاهش پلاکت پایین خون