نیش پشه در کودکان و بزرگسالان؛ علائم، درمان و مراقبت‌های لازم

نیش پشه یکی از آزاردهنده‌ترین اتفاقات ممکن در شب‌های دل‌انگیز تابستانی است. خارش محل گزش از همان لحظه شروع می‌شود و تا صبح روز بعد ادامه دارد. ورم‌، قرمزی و خارش محل گزش ناشی از واکنش سیستم ایمنی بدن به بزاق این حشره است. گاهی این گزش تنها به یک قرمزی کوچک ختم می‌شود و گاهی با ورم‌های آزاردهنده یا واکنش‌های شدیدتر همراه است. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر قصد داریم مفصل دربارۀ نیش پشه، علت جذب پشه به بدن، راه‌های تسکین سریع خارش و درمان‌های خانگی و دارویی آن حرف بزنیم. همراه ما باشید.

نیش پشه چگونه بر بدن اثر می‌گذارد؟

بعد از اینکه پشه از نیش خود برای مکیدن خون انسان استفاده می‌کند، یک جای نیش متورم روی پوست ایجاد می‌شود که به شدت احساس خارش ایجاد می‌کند. جای نیش بعد از چند روز از بین می‌رود. در مواردی هم بعد از نیش حشره ناحیه‌ی بزرگی روی پوست متورم و دردناک و قرمز رنگ می‌شود. این حالت معمولاً در کودکان دیده می‌شود و از آن به عنوان سندروم اسکیتر (skeeter syndrome) یاد می‌شود. 

گاهی اوقات گزش پشه‌ها ویروس و یا انگل‌های خاصی را منتقل می‌کند که باعث بیماری‌های وخیم می‌شود. برخی دیگر از حشرات هم ناقل تب زرد، مالاریا و بیماری سالک هستند. حتی امکان ابتلا به تب دنگی یا زرد زخم وجود دارد.

علائم نیش پشه چیست؟

نشانه‌های نیش پشه عبارتند از:

• برآمدگی پف کرده‌ی قرمز رنگ یا سفید رنگ  چند دقیقه بعد از نیش پشه 
• برآمدگی‌های سفتِ قرمز یا قهوه‌ای با احساس خارش زیاد و یا چندین برآمدگی  پشت سر هم که یک روز بعد از نیش زدن پشه به وجود می‌آید.
• تاول‌های کوچک به جای برآمدگی‌های سفت 
• نقاط تیره به شکل کبودی 

کودکان، افراد بزرگسالی که اولین بار توسط یک نوع خاص از پشه گزیده می‌شوند و افرادی با نقص سیستم ایمنی، واکنش‌های شدیدتری به نیش حشره نشان می‌دهند. در این افراد این علائم دیده می‌شود:

• تورم و قرمزی قسمت زیادی از پوست
• تب خفیف
• کهیر
• گره‌های لنفی متورم 

واکنش کودکان به نیش پشه معمولا شدیدتر از بزرگسالان است. چرا که افراد بزرگسال در طول زندگی خود بارها توسط پشه گزیده شده و دیگر چندان به آن حساس نیستند.

علت نیشه پشه چیست؟

نیش حشره توسط حشره‌های ماده که از خون انسان تغذیه می‌کنند ایجاد می‌شود. قطعات دهانی پشه قابلیت سوراخ کردن پوست و بلعیدن خون را دارد. در قطعات دهانی پشه‌های نر جز مکنده تعبیه نشده، چرا که آن‌ها تخم گذاری نکرده و نیازی به پروتئین خون ندارند.

بعد از اینکه پشه، خون مورد نیاز خود را بلعید، مقداری از بزاق خود را به داخل خون انسان تزریق می‌کند. پروتئین ‌های بزاق پشه، باعث واکنش خفیف سیستم ایمنی شده و در نهایت محل نیش برآمده شده و خارش زیادی ایجاد می‌کند.

پشه‌ها طعمه‌ی خود را بعد از ارزیابی عطر و بو، کربن دی اکسید بازدم و مواد شیمیایی موجود در عرق انتخاب می‌کنند.

جذب شدن پشه به پوست و بوی بدن

پشه‌ها کربن دی‌اکسید CO2 خارج‌شده از ریه را از فاصله ۵۰متری تشخیص می‌دهند. وقتی پشه به فرد نزدیک‌ می‌شود، بوی پوست نقش مهم بعدی را ایفا می‌کند. پوست انسان حاوی ترکیب پیچیده‌ای از عرق، باکتری‌های طبیعی و ترکیباتی مثل اسید لاکتیک، اسید اوریک و آمونیاک است. ترکیب باکتری‌های روی پوست هر فرد، بوی منحصربه‌فردی ایجاد می‌کند؛ برخی از این ترکیب‌های بویی برای پشه‌ها جذاب و تحریک‌کننده‌اند. همچنین گرمای طبیعی بدن و رطوبت حاصل از پوست، پشه را به چند سانتی‌متری هدف هدایت می‌کند.

عوامل افزایش‌دهنده احتمال پشه گزیدگی

برخی ویژگی‌های فردی و محیطی باعث می‌شوند یک شخص بیشتر از دیگران سیگنال‌های جذاب برای پشه‌ها ساطع کند:

• گروه خونی O: تحقیقات نشان می‌دهد پشه‌ها به افراد با گروه خونی O علاقه بیشتری دارند و آن‌ها را تقریبا دو برابر افراد با گروه خونی A نیش می‌زنند.
• حرارت بدن و تعریق بیشتر: ورزش کردن یا فعالیت بدنی تولید اسید لاکتیک و دمای بدن را بالا می‌برد و جذب پشه‌ها را چند برابر می‌کند.
• پوشیدن لباس‌های تیره‌رنگ: پشه‌ها حس بینایی قوی در تشخیص رنگ‌های تیره مانند مشکی، سرمه‌ای و قرمز دارند.
• بارداری: زنان باردار به‌دلیل دمای بالاتر بدن و خروج کربن دی‌اکسید بیشتر، بیشتر در معرض نیش زدن پشه قرار می‌گیرند.
• مصرف الکل: مصرف برخی نوشیدنی‌ها با تغییر در بوی عرق و افزایش دمای پوست، احتمال گزیدگی را بالا می‌برد.

مشکلات و عوارض جانبی ناشی از نیش پشه چیست؟

• در لحظه نیش زدن پشه، خاراندن زیاد منجر به عفونت می‌شود.
• پشه‌ها برخی از بیماری‌ها را هم منتقل می‌کنند. ویروس نیل غربی، تب زرد، مالاریا و تب دنگی از طریق نیش حشره منتقل می‌شود.
• اگر پشه، انسان آلوده به ویروس یا انگل را بگزد، آلوده شده و می‌تواند آن را از طریق (که البته در ایران  مشاهده نشده) بزاق خود به انسان دیگر منتقل کند.

ویروس نیل غربی و انسفالیت در ایالات متحده‌ی آمریکا به میزان بیشتری وجود دارد. تب دانگی در بسیاری از ایالت‌های جنوبی و هاوایی مشاهده می‌شود. دیگر بیماری‌ها مانند تب زرد و مالاریا در مناطق استوایی جهان بسیار شایع هستند.

درمان خانگی نیش پشه

در بسیاری از موارد با گذشت چند روز خارش ناشی از نیش حشره برطرف می‌شود، با این همه اقدامات زیر به احساس راحتی فرد کمک می‌کند.

استفاده از پمادها و کرم‌های ضدخارش

اولین قدم برای آرام کردن پوست، استفاده از مسکن‌ها موضعی است. پماد کالامین با ایجاد یک حس خنکی ملایم، التهاب پوست را کم و خارش را مهار می‌کند. اگر ورم نیش پشه شدیدتر باشد، کرم هیدروکورتیزون ۱ درصد برای تسکین التهاب پوست انتخاب بهتری است.

یک راهکار خانگی و دست‌ساز ترکیب جوش‌شیرین با چند قطره آب است تا خمیری غلیظ به دست آید. جوش‌شیرین خاصیت قلیایی دارد و اگر ۱۰ دقیقه روی محل گزش قرار بگیرد، خارش را خنثی می‌کند. این کار را چند بار در روز تکرار کنید.

استفاده از کمپرس خنک و یخ 

برای آنکه پیام خارش به مغز ارسال نشود، از سرما استفاده کنید. یک قالب یخ را در پارچه‌ای تمیز بپیچید یا یک پارچه نم‌دار و خنک روی محل نیش پشه قرار دهید تا مویرگ‌های گشادشده، منقبض شوند. این انقباض، نفوذ مایعات و هیستامین را کاهش داده و ورم و خارش را کم می‌کند. کافی‌ست ۱۰ تا ۱۵ دقیقه کمپرس خنک را روی پوست نگه دارید.

مصرف آنتی‌هیستامین‌های خوراکی

اگر پشه چندین نقطه از بدنتان را نیش زده یا بدنتان واکنش التهابی بالایی نشان داده است، داروی موضعی به تنهایی کافی نیست. در این شرایط، آنتی‌هیستامین‌های خوراکی مانند لوراتادین، سیتریزین یا فکسوفنادین نجات‌بخش هستند. این داروها وارد جریان خون شده و جلوی اتصال هیستامین به گیرنده‌های پوستی در سراسر بدن را می‌گیرند؛ در نتیجه، خارش سیستماتیک، تورم و قرمزی با سرعت بسیار بیشتری آرام می‌گیرد.

داروها و پمادهای مناسب برای درمان نیش پشه

داروها و پمادهای موضعی زمانی وارد عمل می‌شوند که روش‌های خانگی برای رفع خارش نیش پشه مؤثر نباشند. انتخاب دارو به شدت واکنش بدن، میزان خارش و خطر عفونت بستگی دارد. پرکاربردترین‌ها عبارت‌اند از:

• کرم‌های کورتیکواستروئیدی موضعی (هیدروکورتیزون)؛
• لوسیون کالامین (ترکیبی از زینک اکساید و اکسید آهن)؛
• پمادها و ژل‌های آنتی‌هیستامین موضعی (مانند ژل دیفن‌هیدرامین یا پرومتازین)؛
• آنتی‌هیستامین‌های خوراکی غیرخواب‌آور (سیتریزین، لوراتادین و فکسوفنادین) یا خواب‌آور (دیفن‌هیدرامین یا کلرفنیرامین)؛
• پمادهای آنتی‌بیوتیک (مثل موپیروسین، باسیتراسین) درصورت عفونت.

درمان نیش پشه در کودکان و نوزادان

زمانی که حشره‌ای شما را نیش می‌زند، به راحتی با حشره کش به آن ضربه می‌زنید و یا از اسپری‌های مخصوص استفاده می‌کنید تا حشره را از خود دور کرده و از پوست خود محافظت کنید. اما کودک به تنهایی قادر به محافظت از خود نیست و برای این کار به کمک شما احتیاج دارد.

نیش پشه در نوزادان زیر دو ماه

برای نوزادان زیر دو ماه اغلب استفاده از پماد دارویی، کرم‌ کورتون‌دار و حتی آنتی‌هیستامین‌ موضعی یا خوراکی بدون تجویز مستقیم پزشک ممنوع است. ایمن‌ترین راه درمان گزیدگی پشه در کودکان زیر ۲ماهه، اقدامات غیردارویی زیر است:

• کمپرس خنک: یک پارچه تمیز و نخی را با آب خنک (نه یخ) مرطوب کرده و چند دقیقه روی محل نیش بگذارید تا التهاب و سوزش مهار شود.
• شستشوی ملایم: محل نیش را با آب و صابون بسیار ملایم مخصوص کودک بشویید تا خطر عفونت کاهش یابد.
• کوتاه کردن ناخن‌ها: ناخن‌های نوزاد را کوتاه نگه دارید یا دستکش نوزادی دست او کنید تا با خاراندن پوست به خودش آسیب نزند.

اگر نوزاد بعداز نیش پشه کوره دچار تب، بی‌قراری شدید، تورم غیرطبیعی یا تاول‌های آب‌دار شد، باید بلافاصله توسط متخصص اطفال معاینه شود.

درمان نیش پشه در کودکان

درمان جای نیش پشه در کودکان بالای دو ماه و رده‌های سنی بالاتر، متنوع‌تر است. برای این گروه سنی می‌توان با مشورت پزشک از لوسیون کالامین، خمیر جوش شیرین، کرم هیدروکورتیزون خفیف یا حتی آنتی‌هیستامین‌های خوراکی استفاده کرد. البته همچنان اولویت با روش‌های امن است.

پیشگیری از نیش خوردن یا گزیده شدن کودک و نوزاد توسط پشه

در این قسمت به سراغ پاسخ دهی به این سوال خواهیم رفت که چگونه از پشه گزیدگی کودکان و نوزادان جلوگیری کنیم. این قسمت از مقاله به را با دقت بخوانید.

پیشگیری از پشه گزیدگی در نوزادان زیر دو ماه

انجمن پزشکان متخصص کودک آمریکا در این مورد نظر خود را با قاطعیت اعلام کرده است: تمام حشره کش ها حتی انواع بدون دیت برای نوزادان خطرناک هستند.

از آنجایی که برای نوزادان مجاز به استفاده از پماد و اسپری نیستید، بهترین راه برای حفظ کودک از نیش حشره در درجه اول دور کردن حشره از اطراف نوزاد است.

• در خانه بمانید، حشرات به خصوص پشه‌ها در گرگ و میش و کمی پیش از غروب آفتاب بسیار فعال هستند، بنابراین برای حفظ کودک از نیش حشره، بهتر است در این ساعات شبانه روز در خانه بمانید.
• همه‌ی منافذ و پنجره‌ها را با توری بپوشانید و مطمئن شوید که امکان ورود حشرات از طریق درها و پنجره‌ها وجود ندارد.

• بدن کودک را با لباس بپوشانید، با این کار دیگر حشره به پوست کودک دسترسی ندارد.
• لباس‌های آستین بلند گشاد و شلوار
• جوراب
• کلاه
• از کاغذ دیواری‌های رنگ روشن و گلدار استفاده نکنید. چون حشرات را به خود جذب می‌کند.
• زمانی که کودک را به فضای باز می‌برید با یک تور نازک کالسکه او را بپوشانید.
• آب‌های ساکن اطراف خانه را تخلیه و خشک کنید. در اطراف منزل خود فضاهایی خیس و مرطوبی همچون گلدان‌ها، استخرهای بادی و آب خوری پرندگان را به دقت بررسی کنید سوراخ‌های موجود در تاب بازی ساخته شده از لاستیک اتومبیل را پر کنید تا آب درون آن جمع نشود. ظرف توالت حیوان خانگی را مرتب عوض کنید.
• از عطر و مواد معطر استفاده نکنید. بسیاری از حشرات بوی عطر، اسپری مو و صابون‌های معطر را بسیار دوست دارند. برای خود و کودک خود از فرآورده‌های بدون بو استفاده کنید، چرا که این دسته از فرآورده‌ها کم‌تر حشرات را جذب می‌کند.
• از بودن در فضاهایی که در آن حشرات جمع می‌شوند، به شدت پرهیز کنید.
• باغ‌های گل، سطل‌های آشغال، برگ‌های خشک جمع شده و بوته‌ها محل‌های محبوب گردهمایی حشرات است، پس از آن دوری کنید.
• حشره کش‌های برقی معمولاً بی اثر هستند و تنها باعث می‌شوند که مگس‌های بیش‌تری دور دستگاه جمع شوند.

پیشگیری از پشه گزیدگی در کودکان بالای دو ماه

وقتی کودک بزرگ‌تر شود می‌توان از اسپری‌های حشره کش و یا پمادهای مخصوص برای راندن حشرات استفاده کرد.

بر اساس اعلام سازمان کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا (CDC) حشره کش ها بهترین راه دور نگه داشتن پشه ها از کودک است.

از این محصول برای راندن کنه‌ها، کک‌ها، جرب خرمن‌ها هم می‌توان استفاده کرد. ولی حشره کش ها برای حشرات زهر دار مانند زنبورهای عسل، زنبورهای وحشی و زنبورهای سرخ کارایی ندارند.

محققان معتقد هستند که حشره کش های حاوی دیت، I5353 و پیکاریدین برای مدت طولانی تری کارایی دارند. در هنگام خرید محصول دقت کنید که مقدار دیت موجود در آن کم‌تر از ۳۰ درصد باشد. هر چه قدر کودک مدت زمان کمتری در فضای باز باشد، دست مصرفی هم کم‌تر خواهد بود. حتما قبل از خرید چنین محصولاتی از بی ضرر بودن آن برای کودکان خود مطمئن شوید. می‌توانید با متخصص اطفال در این باره مشورت کنید.

اسپری‌های حشره کش حاوی روغن‌های گیاهی مانند سیترونلا، سویا و سدار هم ممکن است موثر باشند. با این همه این فرآورده‌های گیاهی برای مدت طولانی باقی نمانده و ممکن است پوست بدن را تحریک کنند.

استفاده از حشره‌کش‌ها و مواد دافع حشرات برای جلوگیری از نیش پشه

حشره کش ها در انواع مختلف اسپری، دستگاه حشره کش برقی، پماد و یا چسب‌هایی که به سطح بدن می‌چسبد وجود دارند. در مورد استفاده از حشره‌کش‌ها به موارد زیر توجه کنید.

• مواد تشکیل دهنده‌ی درج شده روی بسته آن به دقت مطالعه کنید.
• ابتدا پماد حشره کش را روی دست خود مالیده و بعد پوست کودک را با آن بپوشانید.
• تنها نقاطی از پوست که از لباس بیرون افتاده را پماد بزنید.
• آن را در نزدیکی دهان و یا روی دست کودک قرار ندهید.
• اگر روی سطح پوست زخمی وجود دارد، روی آن حشره کش نزنید.
• بعد از اتمام کار دست‌های خود را بشویید.
• از پمادهای حشره کش و ضد آفتاب با هم استفاده نکنید.

برای درمان پشه گزیدگی چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟ 

بعد از نیش حشره به صورت کلی چه برای کودکان و چه بزرگسالان اگر علائم هشدار دهنده‌ی زیر را مشاهده کردید، حتماً به پزشک مراجعه کنید:

• تب
• سردرد
• درد بدن
• علائم عفونت

آماده شدن برای ویزیت پزشک 

برای یک نیش زدن پشه نیازی به ملاقات به پزشک نیست. اما اگر بعد از نیش پشه فرد تب داشته و یا سایر علائم را تجربه کند، بهتر است که به پزشک مراجعه کند. 

چه کاری باید انجام داد؟ 

قبل از وقت دکتر لیست زیر را آماده کنید:

• علائمی که برای مدتی طولانی تجربه کردید
• همه‌ی داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌های غذایی مصرفی و مقدار آن‌ها 
• سوالاتی که باید از پزشک پرسیده شود

برخی از این سوالات عبارتند از:

• برای توقف خارش چه  کاری می‌توان انجام داد؟
• آیا نواحی اطراف نیش حشره آلوده شده است؟
• آیا داروهای تجویزی عوارض جانبی دارند؟
• در چه صورت نیاز به مراقبت‌های تکمیلی وجود دارد؟

کلام آخر دکتردکتر

نیش پشه در بیشتر موارد ظرف چند روز خودبه‌خود بهبود می‌یابد، اما ناآگاهی از نحوه مدیریت آن می‌تواند منجر به خراشیدگی، عفونت‌ ثانویه یا بی‌قراری شدید در کودکان شود. بهترین رویکرد در مواجهه با نیش پشه، کنترل خارش با روش‌های ایمن خانگی و دارویی و پیشگیری از دسترسی بیشتر حشرات به پوست است. در نهایت، به یاد داشته باشید که بدن هر فرد و به‌ویژه کودکان واکنش متفاوتی نشان می‌دهد؛ بنابراین با مشاهده علائم غیرعادی مانند تب، ورم‌های بسیار وسیع یا تاول، به جای راهکارهای خودسرانه حتما از یک پزشک متخصص کمک بگیرید تا تابستانی آرام و بی‌دردسر را سپری کنید. 

شما می‌توانید در سامانه سلامت دکتردکتر با بهترین پزشکان کشور آنلاین ارتباط بگیرید و هرکجا هستید، به راهنمایی تخصصی دسترسی پیدا کنید.

منابع

mayoclinic

webmd

healthychildren

mayoclinic

cdc

clevelandclinic

mayoclinic

سؤالات متداول

اشتراک گذاری