پرولاکتینوما توموری خوشخیم در غده هیپوفیز است که موجب تولید بیش از حد هورمونی به نام پرولاکتین میشود. هیپوفیز غدهای کوچک بهاندازه نخود است که در پایه مغز قرار دارد و تولید بسیاری از هورمونها را کنترل میکند. پرولاکتینوما کشنده نیست، ولی میتواند موجب بروز عوارضی مانند مشکلات بینایی و ناباروری شود. این بیماری معمولاً با مصرف داروهایی برای کوچککردن تومور و کاهش سطح پرولاکتین درمان میشود. در ادامه بیشتر توضیح میدهیم که پرولاکتینوما چیست و چه علائمی دارد، و با روشهای تشخیص و درمان آن آشنا میشویم.
پرولاکتینوما چیست؟
پرولاکتینوما شایعترین نوع تومور هیپوفیز است که حدود ۴۰ درصد از کل تومورهای هیپوفیز را تشکیل میدهد. این تومور، خوشخیم و غیرسرطانی است. پرولاکتینوما موجب افزایش سطح پرولاکتین در خون (هیپرپرولاکتینمی) میشود. پرولاکتین مسئول رشد غدد پستانی در بافت سینه و شیردهی است و در چند فرایند بدنی دیگر نیز نقش دارد. افزایش غیرطبیعی پرولاکتین منجر به ناباروری و سایر مشکلات سلامتی میشود.
انواع پرولاکتینوما
دو نوع اصلی پرولاکتینوما براساس اندازه تومور عبارتاند از:
- میکروپرولاکتینوما: تومورهایی بسیار کوچک هستند که قطرشان کمتر از یک سانتیمتر است. میکروپرولاکتینوما دستکم نیمی از موارد پرولاکتینوما را تشکیل میدهد و بیشتر در زنان دیده میشود.
- ماکروپرولاکتینوما: به تومورهایی با قطر بیشتر از یک سانتیمتر گفته میشود. ماکروپرولاکتینوما در مردان شایعتر است و بیشتر در سنین بالاتر ایجاد میشود.
در بین بیماران مبتلا به پرولاکتینوما ۶۰درصد از مردان به ماکروپرولاکتینوما و ۹۰درصد از زنان به میکروپرولاکتینوما مبتلا هستند.
علت ایجاد پرولاکتینوما چیست؟
محققان هنوز دقیقاً نمیدانند که علت ایجاد پرولاکتینوما چیست. بیشتر تومورهای هیپوفیز خودبهخود ایجاد میشوند و علتشان ناشناخته است. در برخی موارد ممکن است عوامل ژنتیکی نقش داشته باشند مثلاً اختلال ارثی نئوپلازی غدد درونریز چندگانه نوع ۱ خطر ابتلا به پرولاکتینوما را افزایش میدهد.
علائم پرولاکتینوما در زنان
پرولاکتینوما ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند، ولی مقدار زیاد هورمون پرولاکتین در خون میتواند موجب بروز علائمی شود. بهعلاوه اگر تومور بزرگ باشد، به بافت اطراف خود فشار وارد کند و علائمی را ایجاد میکند.
سطح بالای پرولاکتین میتواند موجب بروز مشکلات سلامتی در سیستم تولیدمثل شود؛ به این وضعیت هیپوگنادیسم میگویند. به همین دلیل بعضی از علائم پرولاکتینوما مختص زنان یا مردان هستند.
بینظمی قاعدگی یا قطع پریود
افزایش هورمون پرولاکتین موجب کاهش ترشح هورمونهای تنظیمکننده تخمکگذاری در مغز میشود. درنتیجه، چرخه قاعدگی نامنظم کاملاً قطع میشود (آمنوره). این علامت یکی از شایعترین علائم تومور پرولاکتینوما در زنان پیش از یائسگی است.
ناباروری و اختلال تخمکگذاری
پرولاکتین بالا میتواند از آزادشدن تخمک از تخمدان جلوگیری کند یا آن را نامنظم کند. به همین دلیل احتمال بارداری کاهش مییابد و بعضی از زنان دچار ناباروری میشوند حتی اگر قاعدگیشان بهطور کامل قطع نشده باشد.
ترشح شیر از پستان بدون بارداری
پرولاکتین هورمون اصلی تولید شیر است. هنگامی که سطح آن افزایش مییابد ممکن است از یک یا هر دو پستان ترشح شیریرنگی خارج شود. این وضعیت حتی در صورت عدم بارداری یا شیردهی نیز رخ میدهد و «گالاکتوره» نام دارد.
کاهش میل جنسی
افزایش پرولاکتین موجب کاهش تولید هورمون استروژن و میل جنسی میشود. این تغییرات هورمونی علاوهبر کاهش تمایل به رابطه جنسی ممکن است بر کیفیت زندگی و روابط فرد نیز تأثیر بگذارند.
خشکی واژن و درد هنگام رابطه
خشکی واژن زمانی رخ میدهد که بافت واژن دیگر روان و سالم نیست. واژینیت آتروفیک (نازکشدن، خشکی و التهاب دیوارههای واژن) ناشی از کاهش استروژن است. استروژن بافتهای واژن را روان و سالم نگه میدارد. معمولاً پوشش داخلی واژن مایعی شفاف و روانکننده تولید میکند. این مایع رابطه جنسی را راحتتر میکند و موجب کاهش خشکی واژن میشود.
خشکی واژن علائمی مانند سوزش هنگام ادرار، خونریزی خفیف پس از مقاربت، رابطه جنسی دردناک، کاهش ترشحات واژن، درد، خارش یا سوزش واژن را ایجاد میکند.
علائم پرولاکتینوما در مردان
افزایش سطح پرولاکتین موجب کاهش ترشح تستوسترون میشود. بنابراین علائم پرولاکتینوما در مردان در مواردی با زنان متفاوت است.
کاهش میل جنسی
پرولاکتین بالا تولید هورمون تستوسترون را کاهش میدهد. کاهش تستوسترون اغلب با افت میل جنسی همراه است و ممکن است بهتدریج بر کیفیت زندگی و روابط جنسی فرد تأثیر بگذارد.
اختلال نعوظ
در مردان مبتلا به پرولاکتینوما کاهش سطح تستوسترون و اختلال در عملکرد هورمونی میتواند موجب ایجاد یا تشدید اختلال نعوظ شود. بعضی از افراد ممکن است در رسیدن به نعوظ یا حفظ آن در طول رابطه جنسی دچار مشکل شوند.
ناباروری
افزایش پرولاکتین میتواند تولید اسپرم را مختل کرده و کیفیت یا تعداد اسپرمها را کاهش دهد. در نتیجه، قدرت باروری مردان کاهش مییابد. ناباروری یکی از نخستین دلایل مراجعه به پزشک است.
کاهش توده عضلانی
کاهش سطح تستوسترون ممکن است به کاهش حجم و قدرت عضلات منجر شود. بعضی از مردان احساس ضعف، کاهش توان جسمانی و خستگی میکنند.
بزرگشدن بافت پستان (ژنیکوماستی)
در بعضی از مردان بافت پستان بهدلیل برهمخوردن تعادل هورمونهای جنسی بزرگ میشود که به آن «ژنیکوماستی» میگویند. این وضعیت ممکن است در یک یا هر دو پستان ایجاد شود و گاهی با حساسیت یا درد خفیف همراه باشد.
علائم مشترک پرولاکتینوما در زنان و مردان
علائم پرولاکتینوما به میزان تولید پرولاکتین و اندازه غده بستگی دارد.
سردردهای مداوم
اگر تومور بزرگ باشد به بافتهای اطراف خود فشار میآورد و موجب سردردهای مداوم یا پیشرونده میشود. شدت سردرد در همه یکسان نیست و معمولاً با افزایش اندازه تومور بیشتر میشود.
تاری دید و اختلال میدان بینایی
اگر تومور بزرگ باشد، میتواند بر عصب بینایی یا محل تلاقی اعصاب بینایی (کیاسم بینایی) فشار وارد کند. این وضعیت موجب تاری دید، کاهش دید محیطی یا اختلال میدان بینایی میشود و در صورت عدم درمان، احتمال آسیب دائمی به بینایی وجود دارد.
خستگی و ضعف
پرولاکتینوما با کاهش هورمونهای جنسی یا در تومورهای بزرگتر با اختلال در ترشح سایر هورمونهای هیپوفیز موجب احساس خستگی، کاهش انرژی و ضعف عمومی میشود. این علائم بهتدریج ایجاد میشوند و فعالیتهای روزمره را تحتتأثیر قرار میدهند.
کاهش تراکم استخوان
سطح بالای پرولاکتین در صورت عدم درمان میتواند منجر به استئوپنی یا پوکی استخوان شود. افزایش پرولاکتین موجب کاهش سطح استروژن در زنان و تستوسترون در مردان میشود. کمبود این هورمونها میتواند به کاهش تراکم استخوان، پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی منجر شود.
کمبود سایر هورمونهای هیپوفیز
تومورهای بزرگ با فشردن بافت طبیعی غده هیپوفیز تولید سایر هورمونهای این غده را کاهش میدهند. این وضعیت «کمکاری هیپوفیز» نام دارد و میتواند علائمی مانند خستگی شدید، کاهش وزن یا افزایش وزن غیرطبیعی، افت فشار خون، عدم تحمل سرما و اختلال در عملکرد تیروئید یا غدد فوقکلیوی را ایجاد کند.
عوارض پرولاکتینوما چیست؟
ابتلا به پرولاکتینوما میتواند منجر به عوارض و مشکلات مختلفی در زنان و مردان شود. بعضی از عوارض پرولاکتینوما بهدلیل بالابودن سطح پرولاکتین در بدن ایجاد میشوند و بعضی نیز با اندازه و محل تومور مرتبط هستند.
ناباروری
پرولاکتین بالا میزان استروژن و تستوسترون تولیدشده در بدن را کاهش میدهد. سطح بالای پرولاکتین میتواند مانع از آزادشدن تخمک در طول چرخه قاعدگی شود؛ این وضعیت عدم تخمکگذاری نامیده میشود. پرولاکتین بالا میزان تولید اسپرم در بدن را نیز کاهش میدهد.
پوکی استخوان
کاهش استروژن و تستوسترون در بدن موجب کاهش تراکم استخوان میشود. این مسئله موجب میشود که استخوانهایی ضعیف و شکننده داشته باشیم که بهراحتی میشکنند.
اختلالات جنسی
پرولاکتینوما با افزایش سطح هورمون پرولاکتین و کاهش هورمونهای جنسی عملکرد جنسی را در زنان و مردان تحتتأثیر قرار میدهد. این اختلالات ممکن است بهصورت کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ در مردان، خشکی واژن و درد هنگام رابطه جنسی در زنان یا کاهش رضایت جنسی بروز کنند. در بسیاری از موارد با درمان پرولاکتینوما و طبیعیشدن سطح پرولاکتین این مشکلات نیز برطرف میشوند.
فشار روی عصب بینایی
اگر پرولاکتینوما درمان نشود ممکن است بهاندازهای بزرگ شود که به اعصاب بینایی یا کیاسمای بینایی فشار وارد کند. کیاسمای بینایی بخشی از مغز است که در آن دو عصب بینایی از روی یکدیگر عبور میکنند. اعصاب بینایی تصاویر را از چشم به مغز میفرستند تا بتوانید آنها را ببینید. معمولاً اولین علامت فشار بر عصب بینایی ازدستدادن دید جانبی است که به آن دید محیطی میگویند.
کاهش عملکرد غده هیپوفیز
تومورهای بزرگ به قسمت سالم غده هیپوفیز فشار وارد میکنند. این فشار میتواند منجر به کاهش سطح سایر هورمونهایی شود که به وسیله غده هیپوفیز کنترل میشوند. این هورمونها شامل هورمونهای تیروئید، هورمون رشد و کورتیزول هستند.
پرولاکتینوما و بارداری
بارداری در بیشتر زنان مبتلا به پرولاکتینوما امکانپذیر است و بسیاری از زنان پس از کنترل بیماری، بارداری سالمی خواهند داشت. در اغلب موارد با طبیعیشدن سطح پرولاکتین و بازگشت تخمکگذاری احتمال بارداری به میزان قابلتوجهی افزایش مییابد.
پزشک معمولاً پیش از بارداری اندازه تومور، سطح پرولاکتین و وضعیت بینایی را ارزیابی میکند تا از کنترل مناسب بیماری مطمئن شود. پس از مثبتشدن تست بارداری، بسته به اندازه تومور و شرایط بیمار، ممکن است پزشک مصرف داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین را قطع کند یا در موارد خاص ادامه دهد.
در زنان مبتلا به میکروپرولاکتینوما خطر رشد تومور در دوران بارداری بسیار کم است و معمولاً فقط پیگیری بالینی انجام میشود. در ماکروپرولاکتینوما احتمال بزرگشدن تومور بیشتر است؛ بنابراین ممکن است به معاینات منظم، بررسی علائم و در صورت بروز سردرد شدید یا اختلال بینایی، انجام آزمایشهای تکمیلی و شروع مجدد درمان نیاز داشته باشید.
بهطور کلی، با برنامهریزی پیش از بارداری و پیگیری منظم در دوران بارداری، بیشتر زنان مبتلا به پرولاکتینوما میتوانند بارداری موفق و ایمنی داشته باشند.
آیا پرولاکتینوما مانع از بارداری میشود؟
پرولاکتینوما میتواند احتمال بارداری را کاهش دهد، ولی معمولاً بهطور دائمی مانع از بارداری نمیشود. این تومور با افزایش ترشح هورمون پرولاکتین تولید هورمونهای مسئول تخمکگذاری را مهار میکند. در نتیجه، تخمکگذاری نامنظم یا بهطور کامل متوقف میشود و احتمال بارداری کاهش مییابد.
ولی در بیشتر موارد درمان با داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین سطح پرولاکتین را به حالت طبیعی بازمیگرداند، تخمکگذاری را دوباره برقرار میکند و احتمال بارداری را افزایش میدهد. بسیاری از زنان مبتلا به پرولاکتینوما پس از درمان موفق میتوانند باردار شوند.
عوارض پرولاکتینوما در بارداری
پرولاکتینوما میتواند در دوران بارداری عوارضی را ایجاد کند. در صورت ابتلا به این بیماری باید ملاحظات و توصیههایی را در نظر بگیرید تا بتوانید دوران باردرای سالمی داشته باشید.
در دوران بارداری سطح استروژن در بدن افزایش مییابد. این میتواند موجب رشد پرولاکتینوما و علائمی مانند سردرد و تغییرات بینایی در زنان بارداری شود که پرولاکتینومای بزرگی دارند.
در بیشتر زنان مبتلا به میکروپرولاکتینوما دوران بارداری بدون مشکل جدی سپری میشود، ولی در زنان مبتلا به ماکروپرولاکتینوما بهدلیل افزایش طبیعی سطح استروژن در دوران بارداری احتمال رشد تومور بیشتر است.
مهمترین عوارض احتمالی پرولاکتینوما در بارداری عبارتاند از:
- بزرگشدن تومور بهویژه در زنان مبتلا به ماکروپرولاکتینوما؛
- سردردهای شدید یا مداوم براثر رشد تومور و فشار بر ساختارهای اطراف هیپوفیز؛
- اختلالات بینایی بهدلیل فشار تومور به عصب بینایی.
بهطور کلی، زنان مبتلا به پرولاکتینوما که قصد بارداری دارند باید پیش از باردارشدن با متخصص غدد مشورت کنند تا اندازه تومور، سطح پرولاکتین و برنامه درمانیشان ارزیابی شود. همچنین در صورت بروز سردرد شدید، تاری دید یا کاهش میدان بینایی در دوران بارداری باید فوراً به پزشک مراجعه کنند.
مصرف داروهای پرولاکتینوما در دوران بارداری
اگرچه مطالعات نشان میدهند که در مراحل اولیه بارداری میتوان بروموکریپتین و کابرگولین را با خیال راحت مصرف کرد، بروموکریپتین معمولاً بهدلیل سابقه ایمنی طولانیتر ترجیح داده میشود. بهمحض تأیید بارداری معمولاً پزشک توصیه میکند که مصرف این داروها را متوقف کنید تا از ایجاد عوارض احتمالی در جنین جلوگیری شود.
بهطور معمول سطح پرولاکتین در دوران بارداری افزایش مییابد و پستانها را برای تولید شیر پس از تولد نوزاد آماده میکند. اغلب در دوران بارداری غده هیپوفیز دوبرابر میشود؛ پرولاکتینوما نیز ممکن است بزرگ شود، بهخصوص اگر از قبل بزرگ باشد. اگر علائمی مانند سردرد و تغییر در بینایی داشته باشید، ممکن است پزشک توصیه کند که دوباره مصرف دارو را شروع کنید.
خطرات احتمالی پرولاکتینوما در بارداری
در بیشتر زنان، بهویژه زنان مبتلا به میکروپرولاکتینوما، بارداری بدون عارضه جدی سپری میشود. بااینحال، در برخی موارد، بهخصوص در زنان مبتلا به ماکروپرولاکتینوما، خطر بروز عوارض وجود دارد.
از مهمترین خطرات احتمالی پرولاکتینوما در بارداری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رشد تومور: افزایش سطح استروژن در دوران بارداری موجب بزرگترشدن پرولاکتینوما میشود؛
- سردردهای شدید یا مداوم: بهدلیل فشار توموری که بزرگ شده بر بافتهای اطراف هیپوفیز؛
- اختلالات بینایی: بهدلیل فشار تومور بر کیاسم بینایی؛
- نیاز به شروع مجدد درمان دارویی: در صورت رشد تومور یا بروز علائم درمان با آگونیستهای دوپامین، بهویژه بروموکریپتین، دوباره آغاز میشود؛
- نیاز به جراحی: اگر علائم شدید باشند و با درمان دارویی کنترل نشوند، ممکن است انجام جراحی در دوران بارداری ضروری باشد.
درصورت بروز سردرد شدید، تاری دید، کاهش میدان بینایی یا دوبینی در دوران بارداری هرچه سریعتر به پزشک مراجعه کنید، زیرا این علائم ممکن است نشانه بزرگشدن تومور یا بروز عوارض نادر باشند.
مراقبتهای لازم در دوران بارداری
زنان مبتلا به پرولاکتینوما باید در طول بارداری تحتنظر پزشک دارای تخصص غدد و متخصص زنان باشند تا سلامت مادر و جنین پایش شود. برنامه مراقبتی به اندازه تومور، علائم بیمار و سابقه درمان بستگی دارد.
مهمترین مراقبتهای دوران بارداری عبارتاند از:
- ویزیتهای منظم پزشکی: مراجعه دورهای به پزشک برای بررسی علائم و ارزیابی وضعیت تومور، بهویژه در زنان مبتلا به ماکروپرولاکتینوما؛
- توجه به علائم هشداردهنده: بروز سردرد شدید، تاری دید، دوبینی یا کاهش میدان بینایی میتوانند نشانه رشد تومور باشند؛
- بررسی بینایی در صورت نیاز: در صورت بروز مشکلات بینایی یا ابتلای فرد به ماکروپرولاکتینوما ممکن است آزمایش میدان بینایی انجام شود؛
- تصویربرداری فقط در موارد ضروری: انجام MRI بدون تزریق ماده حاجب معمولاً فقط زمانی توصیه میشود که احتمال رشد تومور یا بروز عوارض وجود داشته باشد و علائم بالینی آن مشاهده شده باشد؛
- مصرف دارو فقط با نظر پزشک: در دوران بارداری معمولاً داروهای درمان پرولاکتینوما قطع میشوند، ولی درصورت بزرگشدن تومور یا بروز علائم ممکن است پزشک دوباره درمان را آغاز کند؛
- پیگیری پس از زایمان: پس از تولد نوزاد باید سطح پرولاکتین، اندازه تومور و نیاز به ادامه یا شروع مجدد درمان ارزیابی شود. درباره شیردهی و مصرف دارو باید با پزشک مشورت کنید.
بیشتر زنان مبتلا به پرولاکتینوما با رعایت این مراقبتها و پیگیری منظم میتوانند دوران بارداری و زایمان ایمنی داشته باشند.
پرولاکتینوما چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک در مورد علائم و سابقه پزشکیتان میپرسد و معاینه فیزیکی انجام میدهد. اگر نوک سینه شما ترشحات شیری داشته باشد، ممکن است معاینه سینه انجام شود. پزشک معمولاً از یک یا چند مورد از آزمایشهای زیر برای تشخیص پرولاکتینوما استفاده میکند.
آزمایش خون پرولاکتین
این آزمایش سطح پرولاکتین خون را اندازهگیری میکند. اگر سطح پرولاکتین خیلی بالا باشد، پزشک برای تشخیص تومور احتمالی آزمایشهای تصویربرداری را تجویز میکند.
بررسی سایر هورمونهای هیپوفیز
اگر تشخیص پرولاکتینوما داده شود، ممکن است پزشک برای بررسی سطح سایر هورمونهای هیپوفیز آزمایشهای خون بیشتری را توصیه کند. در صورت بزرگبودن تومور از معاینه چشم برای بررسی تأثیر آن بر بینایی استفاده میشود. تومورهای بزرگ میتوانند با فشار بر بافت طبیعی هیپوفیز، ترشح سایر هورمونها را کاهش دهند و موجب کمکاری هیپوفیز شوند.
این آزمایشها نشان میدهند که آیا پرولاکتینوما فقط موجب افزایش پرولاکتین شده است یا عملکرد سایر بخشهای غده هیپوفیز نیز تحتتأثیر قرار گرفته است.
آزمایش عملکرد تیروئید
آزمایش عملکرد تیروئید یکی از بررسیهای مهم در ارزیابی بیماران مشکوک به پرولاکتینوما است. پزشک معمولاً سطح هورمونهای TSH و Free T4 را اندازهگیری میکند تا عملکرد غده تیروئید را ارزیابی کند.
کمکاری تیروئید میتواند موجب افزایش سطح پرولاکتین خون شود. بنابراین، افزایش پرولاکتین ناشی از اختلال تیروئید است، نه وجود تومور هیپوفیز. تشخیص و درمان کمکاری تیروئید ممکن است سطح پرولاکتین را به حالت طبیعی بازگرداند.
اگر نتایج آزمایش عملکرد تیروئید طبیعی باشد، ولی سطح پرولاکتین همچنان بالا باقی بماند، پزشک معمولاً برای بررسی علت افزایش پرولاکتین آزمایشهای تکمیلی مانند اندازهگیری مجدد پرولاکتین و تصویربرداری MRI از هیپوفیز را درخواست میکند.
تصویربرداری MRI هیپوفیز
اسکن تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) مغز میتواند پرولاکتینوما را نشان دهد. این آزمایش تصویربرداری به پزشک در یافتن تومور و تعیین اندازه آن کمک میکند. در MRI بهجای اشعه ایکس از امواج رادیویی و آهنربا برای ایجاد تصاویر دقیق از اندامهای داخلی و بافتهای نرم بدن استفاده میشود.
سیتیاسکن در موارد خاص
پزشکان ترجیح میدهند از اسکن MRI برای تشخیص پرولاکتینوما استفاده کنند، ولی اگر MRI گزینه خوبی نباشد، بهجای آن از اسکن توموگرافی کامپیوتری (CT) استفاده میشود؛ مثلاً اگر ضربانساز یا ایمپلنت دیگری داشته باشید که دارای فلز است پزشک از روش تصویربرداری سیتیاسکن استفاده میکند.
با استفاده از نتایج آزمایش تصویربرداری پزشک میتواند تشخیص پرولاکتینوما را تأیید کرده و اندازه و محل آن را مشخص کند.
معاینه چشم و بررسی میدان بینایی
معاینه چشم و بررسی میدان بینایی یکی از ارزیابیهای مهم در بیماران مبتلا به ماکروپرولاکتینوما یا افرادی است که دچار علائمی مانند تاری دید، دوبینی یا کاهش دید محیطی شدهاند. تومورهای بزرگ هیپوفیز میتوانند با فشار بر کیاسم بینایی (محل تلاقی اعصاب بینایی) موجب اختلال در بینایی شوند.
در آزمایش میدان بینایی توانایی فرد برای دیدن اجسام در بخشهای مختلف میدان دید بررسی میشود. از نتایج این معاینه برای ارزیابی میزان تأثیر تومور بر عصب بینایی و تصمیمگیری در مورد نیاز به درمان دارویی، جراحی یا پیگیریهای بیشتر استفاده میشود. پس از شروع درمان نیز با تکرار آزمایش میدان بینایی میتوان بهبود یا پیشرفت اختلالات بینایی را بررسی کرد.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر پرولاکتینوما هستند؟
عوامل خطر پرولاکتینوما شامل جنسیت و ژنتیک است. پرولاکتینوما بیشتر در زنان دیده میشود. این بیماری بهندرت در کودکان اتفاق میافتد. در کودکان، پرولاکتینوما ممکن است از شروع یا پیشرفت بلوغ جلوگیری کند.
در موارد نادر، اختلالات ارثی مانند نئوپلازی غدد درونریز چندگانه نوع ۱ میتوانند خطر ابتلا به پرولاکتینوما را افزایش دهند. این بیماری منجر به ایجاد تومور در غدد تولیدکننده هورمون میشود.
مشکلات ژنتیکی که میتوانند خطر ابتلا به پرولاکتینوما را افزایش دهند، عبارتاند از:
- نئوپلازی غدد درونریز چندگانه (MEN) نوع ۱؛
- MENنوع ۴؛
- آدنومهای هیپوفیز ایزوله خانوادگی (FIPA).
اهداف درمان پرولاکتینوما
پرولاکتینوما اغلب بهراحتی قابلدرمان است. اگر تومور کوچک باشد و علائمی ایجاد نکند، ممکن است نیازی به درمان نداشته باشید. دو روش درمانی اصلی پرولاکتینوما مصرف دارو و جراحی است. در موارد نادر ممکن است از روش پرتودرمانی استفاده شود.
اهداف درمان عبارتاند از:
- بازگرداندن سطح پرولاکتین به حالت عادی؛
- کوچککردن تومور؛
- اطمینان از عملکرد صحیح غده هیپوفیز؛
- اصلاح هرگونه مشکل ناشی از تومور، مانند مشکلات قاعدگی، ترشحات شیری از پستان، سطح پایین تستوسترون، سردرد یا مشکلات بینایی.
درمان پرولاکتینوما در زنان با هدف طبیعیکردن سطح پرولاکتین، کوچککردن تومور، رفع علائم و حفظ قدرت باروری انجام میشود. انتخاب روش درمان به اندازه تومور، شدت علائم، سن بیمار و تمایل او به بارداری بستگی دارد.
کنترل سطح پرولاکتین
مهمترین هدف درمان کاهش سطح هورمون پرولاکتین به محدوده طبیعی است. طبیعیشدن پرولاکتین موجب بهبود علائمی مانند بینظمی قاعدگی، ترشح شیر از پستان، کاهش میل جنسی و ناباروری میشود و از عوارض ناشی از افزایش طولانیمدت این هورمون، مانند کاهش تراکم استخوان، پیشگیری میکند.
کوچکشدن تومور
هدف از درمان تومور پرولاکتینوما با دارو یا جراحی، کاهش اندازه تومور است. کوچکشدن تومور موجب کاهش فشار بر ساختارهای اطراف هیپوفیز، ازجمله عصب بینایی، میشود و علائمی مانند سردرد، تاری دید چشم و اختلال میدان بینایی را برطرف میکند.
حفظ باروری و عملکرد هورمونی
یکی از اهداف درمان، بازگرداندن عملکرد طبیعی هورمونهای جنسی و حفظ قدرت باروری است. معمولاً با کنترل پرولاکتین، تخمکگذاری در زنان و تولید تستوسترون و اسپرم در مردان بهبود مییابد. در صورت تأثیر تومور بر سایر هورمونهای هیپوفیز، درمان با هدف حفظ یا جایگزینی عملکرد طبیعی این هورمونها انجام میشود.
داروهای درمان پرولاکتینوما
برای درمان پرولاکتینوما از داروهایی به نام آگونیستهای دوپامین استفاده میشود. این داروها اثرات ماده شیمیایی دوپامین در مغز را تقلید میکنند. دوپامین میزان پرولاکتین تولیدشده در غده هیپوفیز را کنترل میکند. آگونیستهای دوپامین میتوانند میزان پرولاکتین در بدن را کاهش دهند و تومور را کوچک کنند. در بیشتر افراد این داروها موجب ازبینرفتن علائم پرولاکتینوما میشوند. داروهای پرولاکتینوما باید مدتی طولانی مصرف شوند.
آگونیستهای دوپامین رایج که معمولاً برای درمان بیماری پرولاکتینوما استفاده میشوند کابرگولین و بروموکریپتین هستند. کابرگولین اغلب داروی انتخابی اول است، زیرا از بروموکریپتین مؤثرتر است و عوارض جانبی کمتری دارد. این داروها بهصورت خوراکی مصرف میشوند.
کابرگولین
کابرگولین اولین انتخاب دارویی برای درمان بیشتر بیماران مبتلا به پرولاکتینوما است. این دارو با تحریک گیرندههای دوپامین در غده هیپوفیز ترشح هورمون پرولاکتین را کاهش میدهد. در بسیاری از بیماران، کابرگولین علاوهبر بازگرداندن سطح پرولاکتین به محدوده طبیعی موجب کوچکشدن تومور و بهبود علائم بیماری میشود.
معمولاً کابرگولین یک یا دو بار در هفته مصرف میشود و نسبت به بسیاری از داروهای مشابه اثربخشی بیشتر و عوارض گوارشی کمتری دارد. با شروع درمان اغلب طی چند هفته تا چند ماه علائمی مانند بینظمی قاعدگی، ترشح شیر از پستان، کاهش میل جنسی و ناباروری بهبود مییابد.
بروموکریپتین
بروموکریپتین یکی از داروهای مؤثر برای درمان پرولاکتینوما است. این دارو با کاهش ترشح هورمون پرولاکتین از غده هیپوفیز به طبیعیشدن سطح این هورمون، کوچکشدن تومور و بهبود علائمی مانند بینظمی قاعدگی، ترشح شیر از پستان، ناباروری و اختلالات جنسی کمک میکند. بروموکریپتین معمولاً بهصورت روزانه، دو یا سه بار در روز، مصرف میشود.
مقایسه کابرگولین و بروموکریپتین
کابرگولین و بروموکریپتین با کاهش پرولاکتین و کوچککردن تومور پرولاکتینوما را درمان میکنند. کابرگولین داروی ترجیحی است زیرا مؤثرتر است، فقط باید ۱ یا ۲ بار در هفته مصرف شود و معمولاً نسبت به بروموکریپتین عوارض جانبی کمتری دارد.
کابرگولین و بروموکریپتین با تقلید از دوپامین شیمیایی مغز سطح پرولاکتین را کاهش میدهند و تومور را کوچک میکنند. بروموکریپتین دارویی قدیمیتر است که باید روزانه مصرف شود، ولی هنوز هم جایگزینی مؤثر است و گاهی برای موقعیتهای خاص، مانند بارداری برنامهریزیشده یا زمانی که هزینه دارو اهمیت دارد، ترجیح داده میشود.
کابرگولین در طبیعیکردن سطح پرولاکتین و کاهش اندازه تومور بهطور قابلتوجهی مؤثرتر از بروموکریپتین است. در بیمارانی که کابرگولین مصرف میکنند احتمال طبیعیشدن سطح پرولاکتین و بهبود علائم بیشتر است.
پس از شروع درمان، سطح پرولاکتین معمولاً بهسرعت کاهش مییابد و گاهی در چند هفته اول به سطح طبیعی میرسد. بااینحال، کوچکشدن تومور فرایند کُندتری است که معمولاً تا چند ماه پس از استفاده مداوم دارو طول میکشد. اگر تومور به بروموکریپتین پاسخ خوبی ندهد (وضعیتی به نام مقاومت به آگونیست دوپامین)، جایگزینکردن آن با کابرگولین رویکردی استاندارد و بسیار موفق است.
تفاوت عمده این دو دارو تعداد دفعات مصرف آنهاست. کابرگولین معمولاً فقط یک یا دو بار در هفته مصرف میشود، زیرا مدتی طولانی در بدن فعال میماند. درحالیکه بروموکریپتین باید روزانه و گاهی چند بار در روز مصرف شود. این میتواند پایبندی به برنامه درمانی را دشوارتر کند.
مصرف کابرگولین در اوایل بارداری نیز ایمن است و خطر سقطجنین یا نقص مادرزادی را افزایش نمیدهد. ازآنجاکه بروموکریپتین اغلب بهخوبی تحمل نمیشود، بسیاری از متخصصان کابرگولین را برای بیمارانی که قصد بارداری دارند تجویز میکنند.
عوارض داروهای پرولاکتینوما
عوارض جانبی شایع آگونیستهای دوپامین عبارتاند از:
- حالت تهوع؛
- استفراغ؛
- سرگیجه؛
- گرفتگی بینی؛
- یبوست؛
- سردرد.
این عوارض جانبی در صورت شروعکردن مصرف داروی پرولاکتینوما با دُز بسیار پایین کاهش مییابند. سپس، پزشک میتواند بهتدریج و در طول زمان دُز دارو را افزایش دهد. همچنین اگر دارو را همراه غذا یا قبل از خواب مصرف کنید، عوارض جانبی کمتری خواهید داشت.
در موارد نادر کابرگولین منجر به آسیب دریچه قلب (ضخیمشدن یا نشت دریچههای قلب) میشود. این اتفاق معمولاً در افرادی میافتد که دُزهای بسیار بالاتری از دارو (معمولا حدود ۱۰ برابر بیشتر) را برای بیماری پارکینسون مصرف میکنند.
اگر باید دُز بالای آگونیست دوپامین را مصرف کنید، ممکن است پزشک برای بررسی دریچههای قلب و عملکرد قلبتان اکوکاردیوگرامهای دورهای (سونوگرافی قلب) را تجویز کند.
بعضی از افراد هنگام مصرف آگونیستهای دوپامین دچار اختلال کنترل تکانه (ICD) میشوند. ICD عارضه جانبی نادر، ولی مهمی است. بیماران ممکن است ناگهان دچار تمایلات شدید و غیرقابلکنترلی مانند قمار اجباری، خرید اجباری، پرخوری یا بیشفعالی جنسی شوند.
مدتزمان مصرف داروها
معمولاً باید دستکم دو سال دارو مصرف کنید تا از رشد مجدد تومور جلوگیری شود. در این مدت باید مرتب به پزشک مراجعه کنید تا تومور و سطح پرولاکتین شما تحتنظر باشد. پس از دو سال ممکن است پزشک بهآرامی دُز مصرف دارو را کاهش دهد، و سپس در صورت طبیعیبودن سطح پرولاکتین و قابلمشاهدهنبودن تومور مصرف آن را قطع کند.
احتمال عود بیماری پس از قطع دارو
اگر آگونیست دوپامین تومور را کوچک کند و سطح پرولاکتین شما بهمدت ۲ تا ۳ سال در محدوده سالم باقی بماند، ممکن است بتوانید بهآرامی مصرف دارو را متوقف کنید، اما این کار را فقط تحتنظر پزشک انجام دهید. بدون مشورت با پزشک مصرف دارو را قطع نکنید.
اگر پس از قطع دارو سطح پرولاکتین دوباره بالا برود، باید تا زمانی که لازم است دوباره دارو مصرف کنید تا سطح پرولاکتین شما تحتکنترل قرار بگیرد. اگر پس از شروع مصرف دارو علائم نگرانکنندهای داشتید با پزشک خود تماس بگیرید.
جراحی پرولاکتینوما
از عمل جراحی پرولاکتینوما برای بیمارانی استفاده میشود که نمیتوانند آگونیستهای دوپامین را مصرف کنند یا دارو علائم آنها را تسکین نمیدهد. از جراحی برای کاهش فشار روی اعصاب بینایی نیز استفاده میشود.
بهطور کلی در شرایط زیر روش جراحی به دارودرمانی ترجیح داده میشود:
- واکنش منفی به آگونیستهای دوپامین؛
- مؤثرنبودن آگونیستهای دوپامین برای کوچککردن تومور؛
- مصرف داروهای ضدروانپریشی که با آگونیستهای دوپامین تداخل دارند؛
- بزرگبودن تومور و نیاز به برداشتن آن قبل از بارداری.
زنانی که پرولاکتینومای بزرگی دارند و میخواهند باردار شوند، قبل از بارداری باید برای کوچکترکردن تومور عمل جراحی انجام دهند، زیرا در دوران بارداری مادر باید مصرف دارو را قطع کند و قطع مصرف دارو میتواند موجب رشد بیشتر تومور و بروز علائمی مانند مشکلات بینایی شود.
نوع جراحی برای درمان پرولاکتینوما بهاندازه تومور و اینکه آیا به بافتهای دیگر فشار وارد میکند یا خیر، بستگی دارد.
جراحی ترانس اسفنوئیدال چیست؟
جراحی ترانس اسفنوئیدال رایجترین جراحی برای درمان پرولاکتینوما است. در این روش جراح تومور را ازطریق بینی (حفره بینی) خارج میکند. جراح برشی کوچک در پشت حفره بینی یا زیر لب فوقانی ایجاد میکند تا به غده هیپوفیز و تومور دسترسی پیدا کند.
در این روش احتمال ایجاد سایر مشکلات سلامتی کم است، زیرا جراح به سایر نواحی مغز دست نمیزند. این جراحی جای زخم قابلمشاهدهای باقی نمیگذارد.
جراحی ترانس کرانیال
اگر تومور بزرگ باشد یا به نواحی اطراف گسترش یافته باشد، ممکن است از جراحی ترانس کرانیال (یا کرانیوتومی) استفاده شود. در این جراحی جراح تومور را با بازکردن قسمت بالای جمجمه خارج میکند. مانند تمام جراحیها این جراحی نیز عوارض و خطراتی دارد. پزشک پیش از جراحی این خطرات را با شما در میان خواهد گذاشت.
میزان موفقیت جراحی
میزان موفقیت جراحی به اندازه و محل تومور، و همچنین سطح پرولاکتین قبل از جراحی بستگی دارد. مهارت و تجربه جراح نیز اهمیت زیادی دارد.
گاهی اسکن MRI نشان میدهد که پرولاکتینوما به مناطقی از مغز رشد کرده است که تلاش برای برداشتن آن خطرناک است. در این شرایط جراح فقط میتواند بخشی از تومور را خارج کند. جراحی در بیشتر افرادی که تومور کوچکی دارند، پرولاکتین را به سطح سالم برمیگرداند، ولی ممکن است ظرف چند سال پس از جراحی تومور دوباره برگردد.
اگر جراحی باتجربه این عمل را انجام دهد، در حدود ۹۰ درصد از تومورهای کوچک و ۵۰ درصد از تومورهای بزرگ سطح پرولاکتین اصلاح میشود. اگر فقط بخشی از تومور برداشته شود، پس از جراحی برای کاهش پرولاکتین به سطح سالم از دارو استفاده میشود.
عوارض احتمالی جراحی پرولاکتینوما
عوارض جراحی پرولاکتینوما میتواند شامل موارد زیر باشد:
- عملکرد پایین هیپوفیز یا کمکاری هیپوفیز؛
- دیابت بیمزه موقت؛
- نشت مایع مغزی-نخاعی؛
- عفونت موضعی.
دیابت بیمزه (diabetes insipidus) اختلالی نادر در سیستم هورمونی است که ارتباطی با افزایش قند خون ندارد و فقط بهخاطر افزایش حجم ادرار شبیه دیابت است. دیابت بیمزه منجر به تکرر ادرار و تشنگی بیش از حد میشود.
پرتودرمانی برای پرولاکتینوما
اگر داروها و جراحی نتوانند سطح پرولاکتین را کاهش دهند، برای ازبینبردن سلولهای تومور از پرتودرمانی استفاده میشود. پرتودرمانی برای افرادی توصیه میشود که:
- علائم آنها با دارو برطرف نمیشود؛
- نمیتوانند جراحی کنند؛
- جراحی انجام دادهاند، ولی تمام تومور برداشته نشده و دارو برای کاهش علائم مؤثر نبوده است.
در پرتودرمانی از اشعه ایکس با انرژی بالا یا امواج ذرات برای ازبینبردن سلولهای تومور استفاده میشود. بسته به اندازه و محل تومور، کل دُز تابش در یک جلسه یا در دُزهای پایینتر در طول ۴ تا ۶ هفته ارائه میشود.
سطح پرولاکتین از هر ۳ بیماری که تحت پرتودرمانی قرار گرفتهاند در یک نفر به حالت عادی برمیگردد. پرتودرمانی بهمرور زمان سطح پرولاکتین را کاهش میدهد، بنابراین ممکن است چند سال طول بکشد تا نتیجه بگیرید. پزشک در این مدت برای کاهش سطح پرولاکتین دارو تجویز میکند.
گامانایف و رادیوسرجری
گامانایف نوعی رادیوسرجری است که در آن بدون بازکردن جمجمه و با استفاده از پرتوهای دقیق و متمرکز، سلولهای تومور هیپوفیز هدف قرار میگیرند. از این روش معمولاً برای درمان پرولاکتینوما در شرایط خاص استفاده میشود، بهویژه زمانی که تومور به درمان دارویی پاسخ نمیدهد یا پس از جراحی دوباره رشد کرده است.
در رادیوسرجری پرتوهای تابشی بهصورت دقیق روی ناحیه تومور متمرکز میشوند تا رشد سلولهای توموری کاهش یابد و آسیب به بافتهای سالم اطراف تاحدامکان محدود شود. معمولاً هدف این درمان کنترل رشد تومور و در برخی موارد کاهش ترشح پرولاکتین است.
عوارض احتمالی پرتودرمانی
شایعترین عارضه جانبی پایینآمدن سطح هورمون تیروئید است. در حدود نیمی از بیماران پرتودرمانی ممکن است منجر به کاهش سایر هورمونهای هیپوفیز شود. ازدستدادن بینایی و آسیب مغزی از عوارض نادر هستند. بهندرت ممکن است که در سالهای بعد انواع دیگر تومورها در مناطقی که در مسیر پرتودرمانی بودهاند، ایجاد شود.
اهمیت پیگیری طولانیمدت برای بیماران پرولاکتینوما
پیگیری منظم و طولانیمدت برای بیماران مبتلا به پرولاکتینوما اهمیت زیادی دارد. هدف از چکاپ و مراقبت طولانیمدت بررسی پاسخ به درمان، کنترل سطح پرولاکتین، ارزیابی اندازه تومور و پیشگیری از عوارض احتمالی است. برنامه مراقبتهای بعدی به اندازه تومور، میزان پاسخ به درمان و شرایط فردی بیمار بستگی دارد.
با پیگیری منظم، بیشتر بیماران مبتلا به پرولاکتینوما میتوانند بیماری را بهخوبی کنترل کنند و از عوارض ناشی از افزایش طولانیمدت پرولاکتین یا رشد تومور پیشگیری میشود.
آیا پرولاکتینوما سرطانی است؟
پرولاکتینوما نوعی تومور خوشخیم در غده هیپوفیز است و سرطانی نیست. این تومور معمولاً رشد آهستهای دارد و به سایر قسمتهای بدن متاستاز نمیکند. این تومور موجب افزایش تولید هورمون پرولاکتین در غده هیپوفیز میشود. پرولاکتینوما کشنده نیست، ولی میتواند منجر به شرایط سلامتی مانند مشکلات بینایی شود.
آیا پرولاکتینوما باعث ناباروری دائمی میشود؟
پرولاکتینوما معمولاً موجب ناباروری دائمی نمیشود. در بیشتر موارد، با تشخیص بهموقع و درمان مناسب، باروری دوباره بازمیگردد و بسیاری از زنان و مردان میتوانند بهطور طبیعی صاحب فرزند شوند. پرولاکتینوما با افزایش بیش از حد هورمون پرولاکتین، ترشح هورمونهای مسئول عملکرد تخمدان و بیضه را مهار میکند. ناباروری ناشی از پرولاکتینوما معمولاً عملکردی و قابلبرگشت است، نه دائمی.
در بیشتر بیماران داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین و بروموکریپتین با کاهش سطح پرولاکتین موجب بازگشت تخمکگذاری در زنان و بهبود تولید اسپرم و سطح تستوسترون در مردان میشوند. بسیاری از بیماران طی چند ماه پس از شروع درمان، دوباره توانایی باروری خود را به دست میآورند.
پیشگیری از پرولاکتینوما
درحالحاضر هیچ روش اثباتشدهای برای پیشگیری از پرولاکتینوما وجود ندارد، زیرا هنوز علت دقیق ایجاد این تومور در بیشتر افراد مشخص نیست. پرولاکتینوما معمولاً بهصورت خودبهخود ایجاد میشود و ارتباط مستقیمی با رژیم غذایی، سبک زندگی یا فعالیتهای روزانه ندارد، ولی بعضی از اقدامات میتوانند در تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عوارض بیماری مؤثر باشند.
افرادی که سابقه خانوادگی برخی سندرمهای ژنتیکی مانند سندرم نئوپلازی غدد درونریز چندگانه نوع ۱ دارند، ممکن است بیشتر در معرض ابتلا به تومورهای هیپوفیز ازجمله پرولاکتینوما باشند. این افراد باید طبق توصیه پزشک، معاینات و آزمایشهای دورهای انجام دهند.
کلام آخر دکتردکتر
گرچه وجود تومور در مغز بسیار ترسناک است، خوشبختانه پرولاکتینوما در بیشتر موارد خوشخیم (غیرسرطانی) و قابلدرمان است. این بیماری معمولاً با دارو کنترل و درمان میشود و فرد میتواند زندگی طبیعی داشته باشد. مهمترین مسئله در مورد این بیماری اقدام و درمان بهموقع است.
برای دریافت مشاوه و پیگیری وضعیت سلامتی خود همیشه میتوانید از خدمات دکتردکتر استفاده کنید. دکتردکتر جایی برای ارتباط سریع و آسان با بهترین پزشکان متخصص در کشور است.
