اسکیزوافکتیو یک اختلال روانی مزمن و نادر، ترکیبی از روانپریشی و افسردگی است، روی مرز مبهم اسکیزوفرنی و اختلال خلقی. فرد مبتلا به اسکیزوافکتیو متفاوت فکر میکند، متفاوت رفتار میکند، توهم میزند، هذیان میگوید، باورهای غلط را میپذیرد و افسردگی یا شیدایی را تجربه میکند. در ظاهر شبیه چند بیماری روانی مختلف است؛ در واقع، ترکیبی از اختلال در ادراک و احساسات که بر تفکر، رفتار، و روابط اجتماعی تأثیر میگذارد. در این راهنما میگوییم اسکیزوافکتیو چه بیماری است، نوع افسردگی و بایپولار اسکیزوافکتیو چیست و درباره جزئیات مهم این بیماری، از علائم تا راههای درمان آن، حرف میزنیم.
اختلال اسکیزوافکتیو چیست؟
اسکیزوافکتیو «Schizoaffective» یک اختلال روانپریشی پیچیده، مزمن و نادر، با ترکیبی از علائم اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی است. متخصصان سلامت روان این اختلال را نوعی اسکیزوفرنی معرفی میکنند.
فرد اسکیزوافکتیو توهم میزند، هذیان میگوید و همزمان از افسردگی و شیدایی رنج میبرد. این اختلال نحوه تفکر، احساس و عملکرد افراد را تغییر میدهد و حضور در محل کار، مدرسه و سایر محیطهای اجتماعی را دشوار میکند. او رفتهرفته به تنهایی رو میآورد و برای گذراندن زندگی روزمره خود به کمک و حمایت نیاز دارد.
با توجه به مرز باریک میان اسکیزوافکتیو، اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی، تشخیص این اختلال نیازمند ارزیابی دقیق بالینی است. اولین نشانهها بین ۲۵ تا ۳۵سالگی ظاهر میشوند و زنان بیشتر از مردان مستعد ابتلا به آن هستند. اسکیزوافکتیو درمان قطعی و صددرصدی ندارد.
بیایید ببینیم علائم رایج اختلال اسکیزوافکتیو چیست و مبتلایان آن چه حسوحالی دارند.
علائم اسکیزوافکتیو در افراد
حالا که میدانید معنی اسکیزوافکتیو چیست، نوبت بررسی علائم اختلال اسکیزوافکتیو است. علائم بیماری اسکیزوافکتیو یا روان را تحتتأثیر قرار میدهد و مشابه اسکیزوفرنی هستند، یا خلقوخو را عوض میکنند و شبیه افسردگی به نظر میرسند. این علائم ثابت بین همه ثابت و مشخص نیستند. هم نوعشان متغیر است، هم شدتشان.
علائم روانی اسکیزوافکتیو
منظور از علائم اسکیزوافکتیو چیست؟ علائمی که نشان میدهند درک فرد از واقعیت تغییر کرده و باورهای غلط جایگزین شدهاند. اینها فرد را به کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی سوق میدهند و باعث افت عملکرد شغلی و تحصیلی او میشوند. برخی از پرتکرارترینشان عبارتاند از:
- هذیان و باورهای اشتباه و غیرواقعی؛
- توهم (دیدن و شنیدن صداها و چیزهای غیرواقعی)؛
- افکار و گفتار آشفته؛
- رفتارهای غیرطبیعی یا غیرمنتظره؛
- احساس اضطراب؛
- بیتفاوتی و بیروح بودن چهره؛
- ناتوانی در حرکت؛
- مشکلات عملکردی در محیط کار، مدرسه و سایر موقعیتهای اجتماعی؛
- بیرغبتی به مراقبتهای شخصی.
علائم خلقی اسکیزوافکتیو
اکنون ببینیم که ازنظر تغییرات خلقوخو علائم اسکیزوافکتیو چیست؟ اسکیزوافکتیو گاه با دورههای افسردگی عمیق (احساس غم، بیارزشی، خستگی، بیانگیزگی) و یا دورههای شیدایی یا هیپومانیا (افزایش انرژی، پرحرفی، بینیازی به خواب، رفتارهای تکانشی) همراه میشود. در دورۀ افسردگی احساس پوچی فرد را از پا میاندازد؛ در دوران شیدایی خلقوخویش بهسرعت تغییر میکند و از خشم به آرامش یا از غم به شادی میرسد.
علائم خلقی اسکیزوافکتیو از نوع افسردگی عبارتاند از:
- احساس گناه و بیارزشی؛
- حس خستگی، بیحالی و فرسودگی؛
- بیخوابی یا پرخوابی؛
- لذتنبردن از هیچچیز؛
- تحریکپذیری؛
- مشکلات تمرکز و توجه؛
- اعتمادبهنفس ضعیف؛
- افکار مرگ و خودکشی؛
- بیاشتهایی؛
- غم مداوم.
علائم خلقی اسکیزوافکتیو از شیدایی عبارتاند از:
- انرژی زیاد و افکار رقابتی؛
- رفتارهای ناامن و پرخطر؛
- پرحرفی بیشازحد؛
- احساس تسلط بر جهان؛
- افزایش فعالیتهای اجتماعی، جنسی و کاری؛
- افکار و گفتار سریع؛
- اعتماد به نفس اغراقآمیز؛
- رفتارهای تکانشی مانند ولخرجی؛
- خلقوخوی بسیار شاد و خوشحال؛
- افکار پریشان و درهم؛
- میل به پرحرفی.
انواع اسکیزوافکتیو: نوع دوقطبی (بایپولار) و نوع افسردگی
سؤال پرتکرار بعد مربوط به انواع این اختلال است: بیماری bipolar اسکیزوافکتیو چیست؟ فرق اسکیزوافکتیو افسردگی با bipolar اسکیزو افکتیو چیست؟ در پاسخ، انواع این اختلال براساس علائمی که بیمار تجربه میکند به دو گروه تقسیم میشوند: نوع اول بیماری بایپولار اسکیزوافکتیو (دوقطبی) که شامل یک دوره شیدایی و یک دوره افسردگی است؛ نوع دوم اسکیزوافکتیو که فقط شامل افسردگی است.
اسکیزوافکتیو بایپولار (اسکیزوافکتیو دوقطبی)
بیماری bipolar اسکیزوافکتیو شامل چند روز اوج انرژی (شیدایی) و چند روز افت شدید انرژی (افسردگی) است. اثرات روانی و خلقی این نوسانات مثل پرحرفی، رفتارهای تکانشی، توهم یا هذیانگویی به روابط اجتماعی و حرفهای آسیب میزنند. اگر میپرسید «درمان بایپولار اسکیزوافکتیو چیه؟»، باید بگوییم رویکرد درمانی معمولا ترکیبی از داروهای ضدروانپریشی و تثبیتکننده خلقوخو است.
اسکیزوافکتیو افسردگی
در نوع افسردگی فرد مبتلا فقط با علائم روانی و خلقی افسردگی دستوپنجه نرم میکند. او در انجام سادهترین فعالیتهای روزمره به مشکل میخورد، غرق در ناامیدی میشود، احساس غم عمیق، بیارزشی و بیانگیزگی میکند و گاه دچار توهم یا هذیانگویی میشود. اگر میخواهید بدانید تأثیر این نوع اختلال بر زندگی فرد چقدر است و فرقش با بیماری بایپولار اسکیزوافکتیو چیست، باید بگوییم آسیب این اختلال بر فعالیتهای شغلی و تعامل اجتماعی فرد کمتر از نوع دوقطبی نیست.
درمان اسکیزوافکتیو افسردگی مصرف داروهای ضدروانپریشی و ضدافسردگی همراه با رواندرمانی حمایتی است، تنها راهکار این افراد برای تثبیت خلق و مدیریت زندگی روزمره.
علل ابتلا به اسکیزوافکتیو چیست؟
علت دقیق اختلال اسکیزوافکتیو ناشناخته و شکلگیری آن وابسته به چند عامل مختلف است:
- ژنتیک. اختلال اسکیزوافکتیو معمولا در خانوادهها ارثی است. نه به این معنی که اگر پدر یا مادرتان مبتلا باشد، شما هم قطعا مبتلا خواهید شد. به این معنی که دراینصورت، بیشتر در معرض خطر هستید.
- شیمی و ساختار مغز. براساس یافتههای اخیر علم پزشکی از اسکن مغز، اسکیزوافکتیو گاهی ریشه در عملکرد و ساختار مغزی متفاوت افراد دارد.
- استرس. رویدادهای استرسزا مثل سوگ عزیزان، طلاق یا اخراج میتوانند دلایل شروع یا تحریک این اختلال باشند.
- مواد مخدر. مصرف و اعتیاد به مواد مخدر و داروهای روانگردان مثل LSD با شکلگیری این اختلال مرتبط هستند.
تفاوت اسکیزوافکتیو با اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی
فرق اسکیزوافکتیو با اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی چندان قابلتوجه نیست و بیشتر علائم آن مشابه آنهاست.
با تفاوت اختلال اسکیزوفرنی با اسکیزوافکتیو در علائم شروع کنیم. اسکیزوافکتیو ترکیبی از علائم روانپریشی (مثل توهم و هذیان) و اختلالات خلقی (افسردگی یا شیدایی) بهصورت همزمان یا در دورههای جدا ولی قابلتوجه است. درحالیکه اسکیزوفرنی با علائم روانپریشی پایدار بدون دورههای افتوخیز نمایان میشود و اختلال دوقطبی با نوسانات خلقی بین افسردگی و شیدایی همراه است.
تفاوت اسکیزوفرنی فرم و اسکیزوافکتیو و دوقطبی در بحث درمان نیز قابلتوجه نیست. مبتلایان به هر سه نوع اختلال برای درمان باید داروهای ضدروانپریشی و تثبیتکننده خلق مصرف کنند.
در جدول مقایسهای زیر تفاوت اسکیزوافکتیو با اسکیزوفرنی را خلاصهوار بیان کردهایم.
| ویژگیها | اسکیزوافکتیو | اسکیزوفرنی | اختلال دوقطبی |
| نوع علائم اصلی | روانپریشی + خلقی | روانپریشی | نوسانات خلقی |
| وجود توهم و هذیان | بله، همراه با تغییر خلق | بله، پایدار | گاه، فقط در دورههای شدید |
| دورههای خلقی (افسردگی/شیدایی) | واضح و همزمان با روانپریشی | معمولا ندارد | مشخص و دورهای |
| نوع تفکر و ادراک | مختل و ناپایدار | بهطور مزمن مختل | در دورههای شیدایی یا افسردگی مختل |
| درمان اصلی | ترکیب داروهای ضدروانپریشی و تثبیتکننده خلق | داروهای ضدروانپریشی | تثبیتکننده خلق و داروهای ضدافسردگی |
| پیشرفت بیماری | متوسط، بستگی به پاسخ درمان | معمولا مزمنتر | متغیر، بسته به کنترل خلق |
آیا اسکیزوافکتیو درمان دارد؟
اسکیزوافکتیو درمان دارد
سؤال مهم افراد مبتلا به این اختلال این است که ایا بیماری اسکیزوافکتیو قابل درمان است یا خیر. در پاسخ باید بگوییم بیماری اسکیزوافکتیو درمان قطعی و صددرصدی ندارد و احتمالا تا آخر عمر ادامهدار است، ولی علائم آن با مصرف دارو و رواندرمانی قابلمدیریت و تسکین هستند.
اسکیزوافکتیو و درمان با دارو
بیماران مبتلا به اختلال اسکیزوافکتیو برای مدیریت این بیماری باید تا آخر عمر دارو مصرف کنند. پزشک براساس نوع اختلال و شدت علائم، یک یا چند مورد از این داروهای رایج را تجویز میکند:
- داروهای ضدروانپریشی: این دارو برای درمان علائم اسکیزوفرنی تجویز میشود. هالوپریدول، پالیپریدون، ریسپریدون، اولانزاپین، آریپیپرازول، زیپراسیدون، کوتیاپین، ایلوپریدون، آسناپین و کلوزاپین نمونههای پرمصرف در این گروه دارویی هستند.
- تثبیتکنندههای خلقی: این نوع دارو برای درمان و پیشگیری از علائم شیدایی تجویز میشود. لیتیوم، کاربامازپین، دیوالپروکس و والپروات از مؤثرترین تثبیتکنندههای خلق محسوب میشوند.
- داروهای ضدافسردگی: این داروها برای درمان و پیشگیری از علائم افسردگی تجویز میشوند. فلوکستین و سرترالین از ضدافسردگیهای شناختهشده هستند.
اسکیزوافکتیو و درمان با رواندرمانی
رویکرد رواندرمانی شامل درمان فردی، خانوادهدرمانی و گروهدرمانی و اولین مرحلهاش گفتوگو با یک متخصص سلامت روان برای مدیریت چالشهای روزمره است. خانوادهدرمانی نوع دیگری از رواندرمانی است که طی آن، خانوادهها از درمانگر یاد میگیرند چطور با عضو مبتلا به اسکیزوافکتیو برخورد و از آن حمایت کنند.
رویکرد بعدی، مشاورۀ آموزش مهارتهاست. موضوع این جلسات حول فعالیتهای روزمره، آراستگی و بهداشت، مهارتهای اجتماعی و مسئولیتهای کاری یا تحصیلی است و فرد در آنها یاد میگیرد از خود مراقبت کند. این رویکرد در کنار برنامه درمانی اصلی و بهعنوان درمان مکمل فوقالعاده ارزشمند است.
رفتاردرمانی شناختی (CBT) مهارتهای مقابلهای را به مبتلایان میآموزد تا دقیقا بفهمند افکار و باورهای آنها چه تأثیری بر رفتار و احساساتشان میگذارد؛ سپس برای تغییر آن افکار و باورها قدم بردارند. درمانگر در جلسات CBT به فرد مبتلا میآموزد استرس خود را مدیریت کند و بفهمد که آیا افکارش مبتنی بر واقعیت یا صرفا توهم است.
اسکیزوافکتیو و تاثیر آن بر ازدواج و زندگی مشترک
آخرین پرسشی که پاسخ میدهیم دربارۀ ارتباط اسکیزوافکتیو و ازدواج است. اسکیزوافکتیو و اسکیزوفرنی و تمام اختلالات روانی دیگر بر ازدواج و زندگی مشترک تأثیر میگذارند و آن را پر از چالش میکنند. این اختلال بهوضوح باعث اختلال در تفکر، تغییر رفتار و بروز علائم روانپریشی میشود و حفظ ثبات هیجانی، ارتباط عاطفی و درک متقابل را دشوار میکند. خوشبختانه با پیگیری درمان و حمایت همهجانبه میتوان زندگی زناشویی موفقی رقم زد. شرکت در جلسات مشاوره خانوادگی و پیگیری منظم درمان، کمک بزرگی به بهبود روابط این افراد میکند و نقش پررنگی در کاهش تعارضات و ارتقای کیفیت زندگی مشترک دارد.
کلام آخر دکتردکتر
اختلال اسکیزوافکتیو ترکیبی از دو جنبه متفاوت سلامت روان یعنی «تفکر» و «احساس» است و هر دو جنبهاش نیاز به درک و درمان متوازن دراند. این اختلال نه به معنای از دست دادن عقل و نه نشانه ضعف، بلکه حاکی از بینظمی شیمیایی و عصبی در مغز است که مانند هر بیماری دیگر، میتوان کنترلش کرد. تشخیص و درمان بهموقع، شامل رواندرمانی و مصرف داروی تجویزی، ستونهای اصلی در بازگشت تعادل ذهنی و عاطفی هستند و چالشهای زندگی روزمره را برای این افراد کمرنگ میکنند. اگر خودتان یا عزیزانتان چنین علائمی دارید، مسیر درمان را از گفتوگو با یک درمانگر متخصص شروع کنید.
روانشناسان و روانپزشکان دکتردکتر در جلسات مشاوره آنلاین جزئیات دقیق، درست و کامل درباره علائم و درمانهای این اختلال در اختیارتان میگذارند و تاریکی ابهام را در ذهنتان روشن میکنند.
