راهنمای کامل کولیت اولسراتیو؛ علائم، تشخیص، درمان و رژیم غذایی

کولیت اولسراتیو یک بیماری مزمن است که طی آن پوشش داخلی روده بزرگ و رکتوم دچار التهاب می‌شوند. این بیماری با اسهال، وجود خون در مدفوع، گرفتگی شکم و کاهش وزن همراه خواهد بود.

بهبود سبک زندگی، داروهای ضدالتهاب و جراحی اغلب به مدیریت پیشرفت بیماری و کاهش علائم کمک می‌کنند. علت دقیق این بیماری ناشناخته است. اما عوامل ژنتیکی، محیطی و پاسخ غیرطبیعی سیستم ایمنی در بروز آن نقش دارند. دکتر گوارش به کمک آزمایش‌های خون، کولونوسکوپی و تصویربرداری این بیماری را تشخیص می‌دهد.

در این مطلب از مجله پزشکی دکتردکتر به علل ایجادکننده این بیماری، علائم آن و موثرترین راهکارهای درمانی برای مقابله با این بیماری پرداخته‌ایم.

در انتها اگر سوالی دارید، در قسمت نظرات بنویسید. کارشناس سلامتی دکتردکتر پاسخ خواهد داد.

کولیت اولسراتیو چیست؟

کولیت اولسراتیو، نوعی بیماری التهابی روده است که طی آن واکنش‌های غیرطبیعی سیستم ایمنی باعث التهاب و زخم‌های کوچک در پوشش داخلی روده بزرگ می‌شوند.

بیماری‌های روده مانند کولیت اولسراتیو از جمله بیماری‌های التهابی مزمن دستگاه گوارش هستند که باعث التهاب و زخم در دیواره روده بزرگ می‌شوند. این بیماری می‌تواند علائمی مانند اسهال مزمن، درد شکم، کاهش وزن و خستگی شدید ایجاد کند.

این زخم‌ها معمولا با خونریزی یا عفونت همراه هستند. شدت این بیماری و میزان درگیر شدن روده بزرگ، در افراد متفاوت است. به‌همین‌خاطر، تشخیص به‌موقع آن می‌تواند از بروز علائم شدیدتر جلوگیری کند و راهی برای درمان با موفقیت بیشتر باشد. این بیماری در هرسنی می‌تواند رخ دهد، اما احتمال بروز آن در افراد بین 15 تا 30 سال و 50 تا 70 سال بیشتر است.

علائم و نشانه‌های کولیت اولسراتیو

اکثر افراد مبتلا به این بیماری، در دوره‌هایی از زندگی، تشدید علائم را تجربه می‌کنند. این علائم با توجه به شدت التهاب و میزان درگیری متفاوت هستند. در ادامه، به مهم‌ترین علائم ایجاد این بیماری اشاره کرده‌ایم:

اسهال خونی و مخاطی

اسهال به دفعات زیاد همراه با خون و مخاط یکی از شایع‌ترین علائم و هشدارهای این بیماری است که باید جدی گرفته شود. خون قرمز روشن یا مایل به قهوه‌ای در مدفوع یا گاهی دفع خون به تنهایی می‌تواند نشانه درگیری با این بیماری مزمن باشد. این عارضه، گاهی اوقات به‌طور ناگهانی یا در طی زمان اتفاق می‌افتد.

درد و گرفتگی شکم

درد شکمی معمولا در قسمت پایینی شکم و در سمت چپ آن به‌صورت گرفتگی ظاهر می‌شود. زمان کنترل بیماری یا در مراحل ابتدایی، دلپیچه و درد شکمی می‌تواند مانند معده درد ساده خفیف باشد. درد با شدت بالا و به‌صورت تحمل‌ناپذیر یکی از علائم کولیت اولسراتیو شدید خواهد بود. در برخی مواقع هم بعضی غذاهای خاص یا سایر محرک‌ها سبب افزایش گرفتگی عضلات شکم می‌شوند.

خونریزی و چرک

خونریزی و چرک ناشی از زخم‌های موجود در پوشش داخلی روده هم از علائم این بیماری هستند. گاهی، این خونریزی و چرک در مدفوع وجود داشته و به‌صورت مکرر تکرار می‌شود. احساس فوریت برای دفع هم همراه با این علائم ظاهر خواهد شد.

کاهش وزن و خستگی مزمن

گاهی، بیماران مبتلا به این بیماری التهابی روده، خستگی شدید و طولانی مدت و کاهش اشتها را هم تجربه می‌کنند. به دلیل ابتلا به این شرایط، فرد دچار کاهش وزن می‌شود. میزان درگیری، شدت التهاب روده و نوع علائم در برخی بیماران تاثیر قابل توجهی بر زندگی روزمره آن‌ها می‌گذارد.

مشکلات مفصلی و حساسیت‌های پوستی

این بیماری می‌تواند باعث ایجاد دردهای شدید و تورم در ناحیه مفاصل شود. این علائم معمولا در ناحیه مفاصل بزرگتر مانند مچ پا، زانو، باسن و مچ دست رخ می‌دهند.

طبق مطالعه منتشرشده در وب‌سایت سازمان سلامت انگلستان (NHS)،

از هر 3 بیمار مبتلا به کولیت اولسراتیو، 1 نفر آن‌ها علائم خارج از روده‌ای مانند دردهای مفصلی و بیماری‌های پوستی را تجربه خواهد کرد. به‌طوری که امکان دارد برجستگی‌های حساسی روی برخی قسمت‌های بدن مانند بازوها و پاها ظاهر شود. ایجاد زخم‌های دردناک در ناحیه دهان و افزایش حساسیت چشم هم از دیگر مشکلات شایع ابتلا به این بیماری است.

علت‌های بروز کولیت اولسراتیو روده

علت دقیق بروز این بیماری همچنان ناشناخته است. اما محققان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل در بروز این بیماری نقش دارند. در ادامه، به مهم‌ترین عوامل ایجاد این بیماری که باعث التهاب روده می‌شوند، پرداخته‌ایم:

واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی

سیستم ایمنی، باکتری‌های مفید روده بزرگ را با باکتری‌های مضر اشتباه گرفته و آن‌ها را از بین می‌برد. این شرایط با التهاب روده بزرگ و رکتوم همراه خواهد بود. همچنین امکان دارد پاسخ سیستم ایمنی بعد از نابودی عفونت باکتریایی یا ویروسی همچنان ادامه داشته باشد.

نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی

ژنتیک هم عامل موثری در بروز این بیماری است؛ به‌طوری‌که از هر 4 نفر مبتلا به این بیماری، 1 نفر دارای سابقه خانوادگی بیماری التهابی روده (بیماری کرون یا کولیت روده) است. همچنین محققان تغییراتی در چندین ژن پیدا کردند که با این بیماری مرتبط است.

عوامل محیطی

عوامل محیطی مانند شیوه زندگی و محل زندگی احتمال خطر ابتلا به کولیت روده را افزایش می‌دهند. رژیم غذایی پرچرب، استرس و حتی آلودگی هوا در ابتلا به این بیماری نقش دارند. درحال حاضر مطالعات محققان ثابت کرده افرادی که در محیط‌هایی با شرایط آب و هوایی مناسب و رژیم غذایی برای التهاب روده زندگی می‌کنند، کمتر احتمال دارد به این بیماری مبتلا شوند.

انواع کولیت اولسراتیو

کولیت اولسراتیو براساس محل دقیق التهاب و میزان درگیری روده بزرگ به چند دسته قابل‌تقسیم است. شدت علائم بیماری کولیت اولسراتیو تا حد زیادی به این بستگی دارد که چه بخشی از روده درگیر شده باشد.

پروکتیت اولسراتیو

در این نوع کولیت اولسراتیو، التهاب تنها به بخش انتهایی روده بزرگ یعنی راست‌روده (رکتوم) محدود است. این خفیف‌ترین شکل این بیماری است و معمولا خطرات و عوارض کمتری دارد. علائم رایج آن عبارت‌اند از:

• خونریزی از مقعد؛
• احساس نیاز مکرر و فوری به دفع ادرار یا مدفوع؛
• درد در ناحیه رکتوم.

پروکتوسیگموئیدیت

در این حالت، التهاب علاوه‌بر راست‌روده، بخش پایینی روده بزرگ موسوم به خم‌روده (کولون سیگموئید) را نیز درگیر می‌کند. وسعت التهاب در این نوع بیماری کمی بیشتر از پروکتیت است. علائم رایج آن عبارت‌اند از:

• اسهال خونی؛
• گرفتگی و درد شدید در سمت چپ شکم؛
• احساس عدم تخلیه کامل مدفوع (تنسموس).

کولیت سمت چپ یا محدود

این نوع بیماری بخش قابل‌توجهی از سمت چپ روده بزرگ را تحت تاثیر قرار می‌دهد. التهاب از راست‌روده شروع شده و تا خم طحالی (نقطه انحنای روده در سمت چپ بالای شکم) ادامه می‌یابد. علائم رایج آن عبارت‌اند از:

• اسهال خونی شدید؛
• درد و گرفتگی شدید در سمت چپ شکم؛
• کاهش وزن ناخواسته؛
• از دست دادن اشتها.

پانیکولیت

در پان‌کولیت، تمام طول روده بزرگ (کل کولون) دچار التهاب و زخم می‌شود. این یکی از شدیدترین فرم‌های بیماری است که نیاز به مدیریت درمانی جدی دارد. علائم رایج آن عبارت‌اند از:

• اسهال خونی مداوم و شدید؛
• درد و گرفتگی سراسری در شکم؛
• خستگی مفرط؛
• تب و کاهش وزن چشمگیر.

کولیت اولسراتیو حاد و شدید

در این فرم نادر بیماری تمام روده بزرگ درگیر التهاب بسیار عمیق می‌شود و فرد باید بلافاصله به بیمارستان منتقل شود. این نوع بیماری کولیت اولسراتیو به‌عنوان شدیدترین حالت بیماری و یک وضعیت اورژانسی شناخته می‌شود. علائم رایج آن عبارت‌اند از:

• اسهال خونی بیش از ۶ بار در روز؛
• درد شدید شکمی؛
• تب بالا؛
• افزایش ضربان قلب؛
• خطر ناشی از کم‌آبی شدید؛
• عوارضی مانند مگاکولون سمی.

چگونه کولیت اولسراتیو تشخیص داده می‌شود؟

در مرحله اول برای تشخیص این بیماری، پزشک معمولا از بیمار سوال‌هایی در مورد علائم، سابقه خانوادگی و بیماری‌های دیگر می‌پرسد. کولونوسکوپی با بیوپسی بافت تنها راه برای تشخیص قطعی این بیماری است.

انواع دیگر آزمایش‌ها می توانند به رد کردن عوارض یا سایر بیماری التهابی روده مانند بیماری کرون کمک کنند. به‌طورکلی، پزشک برای تایید بیماری کولیت اولسراتیو یک یا چند روش زیر را انجام می‌دهد:

آزمایش خون و مدفوع

در آزمایش خون و مدفوع نشانگرهای التهاب مانند پروتئین خاص یا عوارضی مانند کم خونی بررسی می‌شود. همچنین این آزمایش می‌تواند علائم عفونت یا سایر بیماری‌های گوارشی را هم نشان دهد. بررسی نمونه مدفوع در رد سایر بیماری‌ها مانند عفونت های ناشی از باکتری‌ها، ویروس‌ها یا انگل‌ها موثر است.

کولونوسکوپی و بیوپسی

ایمن‌ترین راه برای تشخیص این بیماری و رد سایر بیماری های گوارشی، آندوسکوپی روده بزرگ و بیوپسی است. شدت بیماری و میزان آسیب وارده به روده بزرگ هم به کمک آندوسکوپی مشخص خواهد شد. 2 نوع آندوسکوپی برای تشخیص این بیماری انجام می‌شود:

• کولونوسکوپی؛ روشی که طی آن پزشک از نوعی آندوسکوپ به نام کولونوسکوپ برای مشاهده پوشش رکتوم و کل روده بزرگ استفاده می‌کند.
• سیگموئیدوسکوپی؛ در این روش، پزشک با عبور ابزاری از داخل آندوسکوپ، تکه‌های کوچکی از بافت پوشش راست روده و روده بزرگ را برمی‌دارد تا ارزیابی‌های تخصصی‌تر روی آن‌ها انجام شود.

تصویربرداری

گاهی، عکسبرداری با اشعه ایکس یا سی‌تی‌اسکن برای رد کردن عوامل و بیماری‌های جدی‌تر لازم است. در این شرایط، سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی علائم التهاب را در روده بزرگ نشان می‌دهند.

روش‌های درمان کولیت اولسراتیو

پزشک معمولا برای درمان کولیت اولسراتیو خفیف دارو تجویز خواهد کرد. چندین گزینه دارویی جهت کنترل و مدیریت بیماری وجود دارد که مطابق با شدت بیماری تجویز می‌شوند. معمولا در کنار تجویز دارویی، مصرف مکمل آهن جهت جلوگیری از کم‌خونی توصیه خواهد شد. در ادامه، به‌ موثرترین روش‌ها برای درمان این بیماری اشاره کرده‌ایم:

داروهای تجویزی برای کولیت اولسراتیو

در جدول زیر، به مهم‌ترین داروها برای درمان این شرایط اشاره کرده‌ایم:

در کنار داروهای فوق و درصورت وجود علائمی مانند اسهال، لوپرامید هم تجویز می‌شود.

جراحی کولیت اولسراتیو

جراحی برای کولیت اولسراتیو معمولا در صورت موثر نبودن درمان‌های دارویی، ایجاد عوارض جدی یا افزایش خطر سرطان روده بزرگ انجام می‌شود. روش اصلی جراحی، پروکتوکولکتومی است که شامل برداشتن روده بزرگ و رکتوم می‌شود. این عمل به 2 شیوه زیر انجام خواهد شد:

• پروکتوکولکتومی با آناستوموز کیسه ایلئوم به مقعد؛ جراح، در این روش، پس از برداشتن کولون و رکتوم یک کیسه داخلی (معروف به کیسه J) از روده ساخته و آن را به مقعد متصل می‌کند. این روش اجازه می‌دهد که فرد بدون نیاز به کیسه استومی خارجی، مدفوع خود را دفع کند.
• پروکتوکولکتومی با ایلئوستومی انتهایی؛ در این روش، کولون و رکتوم برداشته می‌شوند و انتهای روده کوچک از طریق یک سوراخ روی دیواره شکم (استوما) به بیرون آورده می‌شود. مواد زائد در یک کیسه استومی خارجی جمع‌آوری می‌شود. این روش که به‌عنوان ایلئوستومی دائمی شناخته شده، برای برخی از بیماران گزینه بهتری خواهد بود.

رژیم غذایی مناسب کولیت اولسراتیو

رژیم غذایی کولیت اولسراتیو برای هر بیمار منحصر‌به‌فرد است. درواقع هیچ رژیم غذایی واحدی وجود ندارد که بهترین عملکرد را برای مدیریت این بیماری داشته باشد. بنابراین، بهترین روش این است که از مصرف غذاهای تشدیدکننده علائم پرهیز شود.

غذاهای مفید و مضر برای کولیت اولسراتیو

رژیم غذایی این افراد باید متعادل و سالم، سرشار از میوه و سبزیجات تازه باشد. در جدول زیر، لیستی از غذاهای سالم و مفید و غذاهای مضر را ارائه کرده‌ایم:

فیبر و پروبیوتیک‌ها برای کولیت اولسراتیو

گاهی، برخی از بیماران به دلیل عدم تحمل لاکتوز مبتلا هستند؛ بنابراین مصرف لبنیات کم‌لاکتوز مانند ماست یا پنیرهای سفت به کاهش علائم کمک خواهد کرد. همچنین، مصرف مواد غذایی حاوی فیبر، با کاهش التهاب، کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد. قرار دادن پروبیوتیک‌ها در رژیم غذایی هم با ایجاد تعادل در باکتری‌های روده، در بهبود این بیماری نقش موثری ایفا می‌کند.

عادت های غذایی مفید برای بیماران کولیت اولسراتیو

علاوه بر نوع مواد غذایی، نحوه خوردن و اصلاح رفتارهای تغذیه‌ای در درمان التهاب روده نقش دارند. برخی از رفتارهای مفید فشار روی دستگاه گوارش را کم می‌کنند و به کنترل حملات کولیت کمک می‌کنند. این رفتارها عبارت‌اند از:

• مصرف وعده‌های کوچک و متعدد: به‌جای ۳ وعده سنگین، غذا را در ۵ یا ۶ وعده کوچک در طول روز تقسیم کنید تا هضم آن برای روده التهاب‌زده آسان‌تر شود.
• جویدن کامل غذا: غذا را آرام بجوید تا خمیر شود. این کار بار کاری روده را کم می‌کند.
• نوشیدن مداوم مایعات: روزانه به‌مقدار کافی آب بنوشید؛ اسهال مداوم باعث کم‌آبی بدن می‌شود. بهتر است مایعات را بین وعده‌های غذایی بنوشید، نه همراه با غذا.
• داشتن دفترچه ثبت تغذیه: غذاهایی که می‌خورید و علائمی که بعد از آن تجربه می‌کنید را یادداشت کنید تا محرک‌های روده خود را دقیق‌تر بشناسید.
• پرهیز از غذا خوردن قبل‌‌از خواب: شام خود را حداقل ۲ تا ۳ ساعت پیش‌از خواب بخورید تا دستگاه گوارش در طول شب فرصت استراحت داشته باشد.

روش‌های مدیریت بیماری کولیت اولسراتیو

این بیماری درمان قطعی ندارد. با این حال، برخی از فعالیت‌ها در مدیریت علائم و مقابله بهتر با بیماری کمک‌کننده خواهند بود. در ادامه، به مهم‌ترین این فعالیت‌ها پرداخته‌ایم:

کنترل استرس و تغذیه مناسب

اگرچه استرس، به‌طور مستقیم عامل ایجاد کولیت اولسراتیو روده نیست؛ اما مدیریت موفقیت‌آمیز سطوح استرس روی شدت و میزان علائم‌ ناشی از بیماری تاثیر می‌گذارد. انجام فعالیت‌هایی مانند مطالعه کتاب و گوش دادن به موسیقی ذهن را آرام کرده و استرس را کاهش خواهند داد. علاوه‌بر مدیریت استرس، توجه به رژیم غذایی می‌تواند تاثیر زیادی بر کیفیت زندگی شما برجای می‌گذارد. رژیم غذایی سازگار با بدن شما، قطعا در کاهش درد ناشی از بیماری موثر خواهد بود.

نقش فعالیت بدنی

گاهی اوقات اضطراب و استرس ناشی از ابتلا به این بیماری منجر به افسردگی می‌شود. تحقیقات ثابت کرده فعالیت‌های بدنی و ورزش کردن به‌صورت منظم در بهبود علائم موثر است. معمولا تکنیک‌های تمدد اعصاب، تمرینات تنفسی، مدیتیشن و یوگا باید بخشی از روتین زندگی افراد مبتلا شود.

عوارض بیماری کولیت اولسراتیو

در صورت عدم درمان این بیماری، التهاب ناشی از آن به روده و سایر اندام‌ها آسیب جدی وارد کرده و سلامتی فرد را تهدید می‌کند. استفاده از یک برنامه درمانی و مدیریت صحیح علائم بیماری در کاهش عوارض مرتبط با آن نقش دارند. در ادامه، به خطرناک‌ترین عوارض این بیماری اشاره کرده‌ایم:

عوارض خارج روده‌ای

با تشدید بیماری، امکان آسیب و التهاب به مجاری صفراوی و کبد افزایش پیدا می‌کند. به‌طوری‌که، زخم‌های عمیقی در بافت کبد ایجاد شده و خونریزی ناشی از این زخم‌ها با کم‌خونی همراه خواهد شد. زخم‌های دهان، التهاب چشم‌ها یا مفاصل (آرتریت)، پوکی استخوان و بیماری‌های پوستی از دیگر عوارض خارج روده‌ای پس از پیشرفت بیماری هستند.

پوکی استخوان

گاهی، استخوان‌ها به دلیل مشکلات بدن در جذب مواد مغذی یا در صورت مصرف زیاد کورتیکواستروئیدها ضعیف می‌شوند. در این شرایط، احتمال شکستگی ناشی از پوکی استخوان افزایش پیدا می‌کند.

رشد و تکامل ناکافی

توسعه بیماری و برخی درمان‌ها روی رشد و تکامل تاثیر می‌گذارد. این موضوع در کودکان به شکل کاهش اشتها، کاهش وزن و اختلال در رشد خود را نشان خواهد داد. بنابراین، در این شرایط، باید وزن و قد کودکان و جوانان مبتلا به این بیماری به‌طور منظم بررسی شود.

سرطان کولورکتال یا روده بزرگ

التهاب مزمن روده می‌تواند منجر به سرطان شود. براساس تحقیقات صورت گرفته حدود 5 درصد از افراد مبتلا به بیماری کولیت اولسراتیو روده به سرطان کولورکتال مبتلا می‌شوند و این خطر در طول دوره بیماری افزایش پیدا خواهد کرد. افراد مبتلا به این بیماری، باید هر 1 تا 2 سال برای تشخیص زودهنگام سرطان کولونوسکوپی انجام دهند.

طول عمر بیماران کولیت اولسراتیو

ابتلا به بیماری کولیت اولسراتیو به‌تنهایی طول عمر را کوتاه نمی‌کند. سطح امید به زندگی این بیماران تقریبا به‌اندازۀ افراد عادی است، البته اگر موفق به کنترل صحیح آن شوند.

کولیت اولسراتیو یک بیماری مزمن و طولانی‌مدت است، اما با پیگیری منظم درمان، اصلاح رژیم غذایی و انجام غربالگری‌های دوره‌ای (مانند کولونوسکوپی برای پیشگیری از خطر سرطان روده بزرگ)، می‌توان حملات بیماری را خاموش کرد و کیفیت زندگی بالایی داشت.

تجربیات کسانی که کولیت روده دارند

تجربه درمان شدگان کولیت روده کولیت اولسراتیو نشان می‌دهد این بیماری فراز و نشیب‌های زیادی دارد و تنها راه ممکن برای کنترل آن، رعایت دستورات پزشک است.

بسیاری از بیماران گزارش می‌دهند که در دوره‌های عود بیماری، خستگی مفرط و استرس روانی بزرگ‌ترین چالش آن‌هاست. با‌این‌حال، اکثر افرادی که به مرحلۀ خاموشی این بیماری رسیده‌اند، دلایل بازگشت به زندگی عادی و فعال را این موارد می‌دانند:

• صبوری در یافتن داروی مناسب؛
• پرهیز از محرک‌های غذایی شخصی؛
• مدیریت استرس؛
• پذیرش واقعیت بیماری.

آیا کولیت اولسراتیو قابل درمان است؟

این بیماری مزمن قابل درمان نیست؛ اما می‌‌توان با کنترل علائم تا حد زیادی جلوی پیشرفت بیماری را گرفت. ورزش منظم و مستمر، پیروی از یک رژیم غذایی اختصاصی و اجتناب از مصرف غذاهای پرچرب، سرخ‌کردنی و نوشیدنی‌های کافئین‌دار در مدیریت کولیت اولسراتیو نقش دارند.

افراد مبتلا به این بیماری علائمی همچون اسهال خونی، درد شکمی و خستگی مزمن را تجربه می‌کنند. دارودرمانی، جراحی و برخورداری از رژیم غذایی متعادل از موثرترین روش‌های درمان این بیماری هستند. در صورت مشاهده علائم، در اولین فرصت به دکتر گوارش مراجعه کنید. برای دریافت نوبت از دکتر گوارش، می‌توانید از امکان نوبت‌دهی آنلاین این متخصص در سایت دکتردکتر بهره‌مند شوید.

منابع

cdc.gov

webmd.com

healthline

crohnscolitisfoundation

healthline

healthline

crohnscolitisfoundation

سوالات متداول