علت حالت تهوع چیست؟ بررسی جامع دلایل و راهکارهای درمان

علت حالت تهوع و استفراغ می‌تواند از یک مشکل ساده مثل خوردن غذای ناسالم تا بیماری‌های جدی مانند مشکلات مغزی یا انسداد روده متغیر باشد. تهوع احساسی ناخوشایند در معده یا گلو است که گاهی به استفراغ منجر می‌شود، درحالی‌که استفراغ تخلیه ناگهانی محتویات معده از طریق دهان است. شناخت دقیق علت حالت تهوع و استفراغ برای درمان مناسب و جلوگیری از عوارض احتمالی بسیار مهم است.

در این مطلب از مجله پزشکی دکتردکتر، علل شایع و جدی این عارضه، تفاوت‌های این علائم در گروه‌های سنی مختلف، روش‌های درمان و پیشگیری را بررسی کرده‌ایم.

در انتها، اگر سوالی دارید در قسمت نظرات بنویسید. کارشناس سلامتی دکتردکتر به آن پاسخ خواهد داد.

تهوع و استفراغ چیست؟

تهوع و استفراغ، دو علامت شایع در بسیاری از بیماری‌ها هستند، اما با یکدیگر تفاوت دارند. در ادامه به تعریف هر یک و تفاوت میان آن‌ها پرداخته می‌شود تا بهتر بتوان علت حالت تهوع و استفراغ را بررسی کرد.

تعریف تهوع

تهوع یک احساس ناراحت‌کننده در معده یا گلو است که اغلب با حس نیاز به استفراغ همراه می‌شود. این حالت می‌تواند خفیف باشد و خودبه‌خود برطرف شود یا شدید باشد و با علائم دیگری مثل سرگیجه یا تعریق همراه شود. تهوع معمولا نتیجه تحریک سیستم گوارش یا مرکز استفراغ در مغز است که به محرک‌های مختلفی مانند غذا، دارو یا استرس واکنش نشان می‌دهد.

تعریف استفراغ

استفراغ فرآیند خروج غیرارادی و ناگهانی محتویات معده از طریق دهان یا گاهی بینی است. این عمل توسط مرکز استفراغ در مغز که در بصل‌النخاع قرار دارد، کنترل می‌شود. استفراغ می‌تواند واکنشی به محرک‌های گوارشی، عصبی یا حتی روانی باشد.

تفاوت بین تهوع و استفراغ

تهوع یک احساس ذهنی است و همیشه به استفراغ منجر نمی‌شود. اما استفراغ معمولا با تهوع همراه است. از سوی دیگر، تهوع می‌تواند برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، درحالی‌که استفراغ معمولا یک رویداد لحظه‌ای است. این نشانه‌ها می‌توانند از یک مشکل ساده و گذرا شروع شوند و تا یک وضعیت جدی که نیاز به توجه پزشکی فوری دارد، پیش بروند. در جدول زیر، به عمده تفاوت‌های تهوع و استفراغ پرداخته‌ایم:

درکل تهوع و استفراغ هرچند ناخوشایند هستند، اما معمولا از یک مشکل گذرا و قابل درمان نشات می‌گیرند. با این حال، شناخت علت حالت تهوع و استفراغ و دانستن اینکه چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد، بسیار مهم است.

علل رایج تهوع و استفراغ

علت حالت تهوع و استفراغ می‌تواند بسیار متنوع باشد، از جمله مشکلات جسمی، اختلالات گوارشی، شرایط روانی یا عوامل محیطی. در جدول زیر به مهم‌ترین این علل پرداخته‌ایم:

در ادامه، رایج‌ترین علل تهوع و استفراغ را به تفصیل بررسی می‌کنیم:

مشکلات گوارشی

بسیاری از موارد تهوع و استفراغ ریشه در اختلالات دستگاه گوارش دارند. رایج‌ترین مشکلات گوارشی که علت حالت تهوع و استفراغ هستند همچون درد سمت راست شکم، شامل موارد زیر می‌شوند:

مسمومیت غذایی

مسمومیت غذایی زمانی رخ می‌دهد که فرد غذا یا آب آلوده به باکتری‌ها، ویروس‌ها یا سموم مصرف کند. تهوع و استفراغ معمولا از علائم اولیه مسمومیت غذایی هستند که برای دفع مواد مضر از بدن و معمولا چند ساعت تا چند روز پس از مصرف ماده غذایی آلوده اتفاق می‌افتند. علائم دیگر مسمومیت شامل درد شکم، اسهال، تب و بی‌حالی می‌شوند.

سوءهاضمه

سوءهاضمه به احساس سنگینی، نفخ یا ناراحتی پس از غذا خوردن گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است منجر به تهوع شود، به‌خصوص زمانی که فرد سریع غذا خورده یا غذای سنگین مصرف کند. علائم دیگر این بیماری شامل سوزش سردل، احساس سیری زودهنگام و آروغ زیاد می‌شوند.

رفلاکس معده به مری

در این بیماری، اسید معده به سمت مری بازمی‌گردد و باعث تحریک انتهای مری می‌شود. این حالت، تهوع، سوزش سردل و گاهی حتی استفراغ ایجاد می‌کند. طعم ترش در دهان و سرفه مزمن از دیگر علائم رفلاکس معده هستند. این اختلالات گوارشی با ایجاد تحریک در معده و دستگاه عصبی خودکار، احساس تهوع و حتی استفراغ را برمی‌انگیزند.

عفونت‌ها

عفونت‌های ویروسی، خصوصا ویروس‌هایی که معده و روده را هدف قرار می‌دهند، مانند نورویروس یا روتاویروس، یکی از علت حالت تهوع و استفراغ هستند. در این شرایط، فرد علاوه‌بر تهوع ممکن است دچار اسهال، تب، درد شکم و بی‌حالی شود. این نوع عفونت‌ها معمولا از طریق غذا، آب یا تماس با فرد آلوده منتقل می‌شوند و به‌طور شایع علت اسهال و استفراغ کودکان و سالمندان به‌شمار می‌رود.

از سوی دیگر، در برخی موارد آنفولانزا نیز می‌تواند با علائم گوارشی ظاهر شود. اگرچه آنفولانزا معمولا با تب، گلودرد و بدن‌درد شناخته می‌شود، اما برخی از افراد، به‌ویژه کودکان، ممکن است دچار تهوع و استفراغ هم شوند. علت حالت تهوع و استفراغ در سرماخوردگی معمولا مبارزه بدن با ویروس است و اینکه سیستم ایمنی واکنش شدیدتری نشان می‌دهد. گلودرد استرپتوکوکی هم می‌تواند از دیگر بیماری‌ها و علل عفونی تهوع و استفراغ باشد.

بارداری (تهوع صبحگاهی)

یک علت حالت تهوع و استفراغ صبحگاهی، به‌ویژه در زنان، دوران بارداری است. در سه‌ماهه نخست بارداری، بسیاری از زنان حالت تهوع خفیف تا شدید را تجربه می‌کنند که معمولا به آن «تهوع صبحگاهی» گفته می‌شود؛ اگرچه ممکن است در هر زمانی از روز رخ دهد. علت این حالت، افزایش سطح هورمون‌ها در بدن زن باردار است که تاثیر مستقیمی بر مرکز تهوع در مغز می‌گذارد. این نوع تهوع معمولا بدون استفراغ همراه است، اما در موارد شدید می‌تواند به استفراغ مکرر منجر شود و نیاز به درمان پزشکی داشته باشد.

تهوع بارداری عموما از هفته‌های نخست شروع شده و تا هفته ۱۲ تا ۱۴ کاهش می‌یابد. همچنین تهوع و استفراغ در بارداری (به‌خصوص در سه ماهه سوم) می‌تواند از علائم سندرم هلپ باشد.

بیماری حرکت (ماشین‌زدگی یا دریازدگی)

بیماری حرکت یا “Motion Sickness” زمانی رخ می‌دهد که مغز از حواس مختلف بدن مانند چشم و گوش داخلی، پیام‌های متناقضی دریافت می‌کند. مثلا هنگام رانندگی یا سفر با کشتی، فرد حرکت خودرو را حس می‌کند ولی چشم او همه چیز را ساکن می‌بیند. این تضاد باعث تحریک مرکز تهوع در مغز می‌شود. علائم این حالت معمولا شامل تهوع، سرگیجه، عرق سرد، خستگی و گاهی استفراغ است.

افرادی که سابقه میگرن دارند یا کودکان بیشتر در معرض این مشکل هستند. بیماری حرکت می‌تواند با مصرف داروهای ضدتهوع یا اقدامات پیشگیرانه مانند نگاه‌کردن به افق کاهش یابد.

استرس و اضطراب

تهوع یکی از واکنش‌های رایج بدن به استرس و اضطراب روانی است. مغز و دستگاه گوارش از طریق شبکه عصبی پیچیده‌ای به‌نام سیستم عصبی روده‌ای با یکدیگر در ارتباط هستند. زمانی که فرد دچار اضطراب شدید، استرس امتحان، سخنرانی یا موقعیت‌های ترسناک می‌شود، این ارتباط به شکل غیرعادی تحریک شده و ممکن است تهوع بروز کند.

در برخی موارد، افراد حتی دچار استفراغ ناشی از اضطراب می‌شوند. این حالت بیشتر در افرادی دیده می‌شود که مستعد مشکلات عصبی‌اند یا به اختلالات اضطرابی مبتلا هستند.

مصرف داروها (عوارض جانبی برخی داروها)

بسیاری از داروها، به‌عنوان یکی از عوارض جانبی ممکن است علت حالت تهوع و استفراغ باشند. این حالت می‌تواند ناشی از تحریک معده توسط دارو یا تاثیر آن بر سیستم عصبی مرکزی باشد. داروهای شایع که می‌توانند علت سرگیجه و تهوع ناگهانی یا حالت تهوع و استفراغ باشند، عبارتند از:

• داروهای شیمی‌درمانی
• مسکن‌های قوی (مانند مرفین و کدئین)
• آنتی‌بیوتیک‌ها
• مکمل‌های آهن
• برخی داروهای فشار خون یا ضدافسردگی

معمولا تهوع دارویی پس از چند ساعت از مصرف دارو ظاهر می‌شود و شدت آن بسته به نوع دارو، دوز و وضعیت بدنی فرد متغیر است. در مواردی دکتر گوارش آنلاین با تغییر دارو یا دوز مصرفی می‌تواند این مشکل را کنترل کند.

پرخوری یا خوردن غذای ناسازگار

مصرف بیش از اندازه غذا یا ترکیب غذاهایی که با هم سازگار نیستند، می‌تواند معده را تحت فشار قرار دهد. به‌همین‌خاطر، این اتفاق به‌عنوان یکی از رایج‌ترین علت حالت تهوع و استفراغ مطرح است. غذاهای چرب، شیرین یا ادویه‌دار در حجم بالا می‌توانند فرآیند هضم را کند کرده و احساس سنگینی و نفخ به‌وجود آورند. در چنین شرایطی، معده ممکن است با ارسال پیام به مغز، تلاش کند تا بخشی از محتویات خود را تخلیه کند. پرخوری همچنین ممکن است با آروغ زدن، دل‌پیچه و کاهش اشتها همراه باشد. 

عادت ماهانه

یکی از دلایل حالت تهوع نزدیک‌شدن به شروع پریودی است. این تهوع به نوسانات هورمونی مربوط می‌شود. در این دوره سطح پروستاگلاندین یک‌باره افزایش می‌یابد، وارد جریان خون می‌شود، عضلات صاف لوله گوارش را منقبض می‌کند و باعث دل‌پیچه، اسهال یا حالت تهوع در پریودی می‌شود. از‌طرفی افت شدید هورمون‌های استروژن و پروژسترون درست قبل از خون‌ریزی، ترشح اسید معده و سرعت هضم غذا را تغییر می‌دهد و احساس تهوع را به‌ویژه در دورۀ PMS تشدید می‌کند.

برای اینکه متوجه شوید دلیل حالت تهوع شما پریودی است یا نه، به این سه نشانه دقت کنید:

• علت حالت تهوع مداوم پریودی نیست. تهوع پریودی زمان‌بندی دقیق دارد: معمولا در روزهای اول پریود یا چند روز قبل‌ شروع می‌شود و با اتمام خون‌ریزی برطرف می‌شود.
• با علائم قاعدگی مثل دل‌درد و کمردرد شدید، نفخ، تغییرات خلق‌وخو و حساسیت سینه‌ها همراه است.
• بدون تب، لرز یا اسهال شدید است.

استفراغ مکرر نشانه چیست؟

استفراغ مکرر و مداوم یک اتفاق طبیعی نیست و نباید ساده از کنارش گذشت. این عارضه احتمالا مربوط به یک اختلال حاد یا مزمن است و به‌دلیل از‌بین‌بردن آب و الکترولیت‌های بدن، به ارزیابی پزشکی نیاز دارد. بیماری زیر می‌توانند دلیل استفراغ مکرر باشند:

• عفونت‌های شدید گوارشی مانند گاستروانتریت ویروسی یا باکتریایی؛
• مسمومیت‌های غذایی حاد
• انسداد مکانیکی در روده یا معده؛
• حملات شدید میگرن؛
• اختلالات متابولیکی مانند کتواسیدوز دیابتی یا بیماری‌های کلیوی.

انواع مختلف استفراغ

استفراغ یک واکنش دفاعی از سوی سیستم عصبی و گوارشی است. ظاهر و رنگ مایع خروجی اطلاعات مهمی درباره وضعیت سلامت بدن به ما می‌هد. در این بخش‌ ابتدا انواع استفراغ را از‌ نظر علت پزشکی و بعد از نظر ظاهر و رنگ معرفی می‌کنیم.

• استفراغ مرکزی (مغزی). این استفراغ ناشی از تحریک مرکز استفراغ در مغز است و معمولا به‌دلیل افزایش فشار داخل جمجمه، میگرن شدید یا مصرف داروهای شیمی‌درمانی اتفاق می‌افتد. 
• استفراغ محیطی (گوارشی). این استفراغ ناشی از تحریک عصب‌های داخل شکم است و معمولا به‌دلیل مسمومیت‌ غذایی، عفونت‌ ویروسی (گاستروانتریت)، آپاندیسیت یا التهاب کیسه صفرا اتفاق می‌افتد.
• استفراغ ناشی از حرکت. این استفراغ نتیجۀ اختلال در سیگنال‌های ارسالی از گوش داخلی است و معمولا حین سفر با ماشین، کشتی یا هواپیما اتفاق می‌افتد.
• استفراغ روانی. این استفراغ ناشی از استرس شدید، اضطراب حاد، حملات پانیک یا اختلالات تغذیه‌ای مانند بولیمیا یا پرخوری عصبی است.

همچنین انواع استفراغ بر اساس رنگ و محتویات نیز قابل‌ دسته‌بندی است.

استفراغ سبز یا زرد

این نوع استفراغ حاوی مایعی به نام صفراست که توسط کبد تولید و در کیسه صفرا ذخیره می‌شود. فرد زمانی دچار این استفراغ می‌شود که معده‌اش کاملا خالی بوده و بدن چیزی غیر از مایعات گوارشی برای دفع نداشته باشد. اگر استفراغ سبز تیره و مداوم باشد، خطر انسداد روده وجود دارد که یک فوریت پزشکی و دلیل حالت تهوع مداوم است.

استفراغ سیاه یا قهوه‌ای

علت استفراغ تیره وجود خون کهنه و هضم‌شده در معده و یک علامت خطر جدی است. وقتی در بخش‌های فوقانی دستگاه گوارش خون‌ریزی رخ می‌دهد و این خون مدتی در معرض اسید معده باقی می‌ماند، اکسید شده و به رنگ تفاله قهوه درمی‌آید. استفراغ سیاه یا قهوه‌ای ممکن است نشانۀ زخم معده یا زخم دوازدهه باشد.

استفراغ قرمز روشن حاوی خون تازه

این حالت هماتمز نام دارد و نشانۀ خونریزی فعال و حاد در مری، معده یا دهان است. دلایل رایج آن شامل پارگی مویرگ‌های مری در اثر استفراغ‌های شدید و مکرر، زخم‌ فعال معده یا آسیب‌های فیزیکی به گلو است و درصورت مشاهده باید فورا به اورژانس مراجعه کرد.

استفراغ سفید یا شفاف، فومی و کف‌آلود

اگر مایع استفراغ کاملا شفاف، سفید یا کف‌آلود باشد، معمولا ناشی از بالا آمدن بزاق هضم‌نشده یا اسید خالص معده است. این حالت معمولا پس از سرفه‌های شدید، رفلاکس حاد اسید یا در مراحل اولیه تهوع صبحگاهی بارداری رخ می‌دهد.

استفراغ حاوی ذرات غذای هضم‌نشده

در این حالت، مواد غذایی که ساعت‌ها پیش مصرف شده‌اند، بدون تغییر یا با تغییر کمی از دهان خارج می‌شوند. این نشان می‌دهد روند تخلیه معده به‌شدت کند است و حتی شاید انسدادی وجود داشته باشد. بیماری‌های فلج معده و تنگی پیلور مهم‌ترین دلیل استفراغ استفراغ غذای هضم‌نشده به‌شمار می‌روند.

علائم همراه با حالت تهوع چه هستند؟

حالت تهوع معمولا با مجموعه‌ای از نشانه‌های فیزیکی همراه است. با شناخت این علائم بهتر می‌توان فهمید علت حالت تهوع چیست و حالت تهوع نشانه چیست.

علائم عمومی و سیستم عصبی همراه با حالت تهوع

• افزایش ترشح بزاق برای محافظت از دندان‌ها و مخاط دهان در برابر اسید قوی معده؛
• تعریق سرد و لرز به‌دلیل فعال‌شدن سیستم عصبی سمپاتیک؛
• سرگیجه و سبکی سر به‌دلیل تغییرات ناگهانی در فشار خون یا سیگنال‌های گوش داخلی؛
• رنگ‌پریدگی پوست به‌دلیل حرکت خون از سطح پوست به سمت ارگان‌های حیاتی داخلی.

علائم گوارشی همراه با حالت تهوع

• انقباضات شکمی شامل حرکات معکوس و انقباضات عضلات شکم و مری؛
• بی‌اشتهایی مطلق و بیزاری ناگهانی از بو یا دیدن مواد غذایی؛
• درد شکم، نفخ و کرامپ؛
• اسهال یا سوزش سر دل به‌دلیل درگیری روده یا بالا آمدن اسید معده.

علائم خطرناک همراه با حالت تهوع

• تب و لرز شدید نشانۀ عفونت حاد مانند آپاندیسیت یا مننژیت؛
• درد قفسه سینه یا انتشار درد به دست چپ نشانۀ احتمال حمله قلبی؛
• سردرد شدید و ناگهانی همراه با سفتی گردن؛
• تاری دید و عدم تعادل؛
• وجود خون یا مایع سیاه در استفراغ.

علل جدی و نیازمند مراجعه پزشکی

تهوع و استفراغ معمولا دلایل ساده و موقتی دارند، اما در برخی موارد می‌توانند نشانه‌هایی از بیماری‌های جدی باشند که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند. 

براساس مطالعات منتشر شده در وب‌سایت مدرسه پزشکی جان هاپکینز آمریکا،

تهوع و استفراغ مداوم یا همراه با علائم غیرعادی مانند خون در استفراغ یا درد شدید شکم، می‌توانند نشانه‌ای از یک بیماری جدی باشند که نیاز به بررسی فوری دارد.

میگرن

افرادی که از میگرن‌های شدید رنج می‌برند، اغلب همراه با درد نبض‌دار در یک طرف سر، دچار تهوع و گاهی استفراغ هم می‌شوند. این حالت می‌تواند به‌قدری شدید باشد که فرد حتی نتواند چیزی بخورد یا نور و صدا را تحمل کند.

انسداد روده

از جدی‌ترین علت حالت تهوع و استفراغ می‌توان به انسداد روده اشاره کرد که معمولا با درد شکمی، نفخ شدید، عدم دفع گاز یا مدفوع و گاهی اتساع شکم همراه می‌شود. این وضعیت اورژانسی است و در صورت عدم درمان سریع می‌تواند به عفونت، نکروز روده و مرگ منجر شود.

مننژیت

از جمله بیماری‌های خطرناک دیگر، مننژیت یا التهاب پرده‌های مغزی است که با تب بالا، سردرد شدید، تهوع، استفراغ، سفتی گردن و حساسیت به نور ظاهر می‌شود. این بیماری عفونی نیازمند درمان سریع با آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضدویروسی است. همچنین آسیب مغزی ناشی از ضربه یا تصادف ممکن است منجر به افزایش فشار داخل جمجمه شده و تهوع و استفراغ ایجاد کند؛ به‌ویژه اگر با بیهوشی، گیجی یا اختلال در گفتار همراه باشد، باید به‌سرعت ارزیابی شود.

سکته یا تومور مغزی

سکته مغزی یا تومور مغزی نیز از جمله مهم‌ترین علت حالت تهوع و استفراغ ناگهانی و شدید هستند، به‌ویژه اگر با علائمی مانند اختلال در تعادل، تاری دید، بی‌حسی یک طرف بدن، سردرگمی یا تغییر ناگهانی در سطح هوشیاری همراه باشند.

در بعضی از این موارد، تشخیص و درمان سریع علت حالت تهوع و استفراغ یا علت حالت تهوع و سرگیجه می‌تواند جان بیمار را نجات دهد. در نتیجه توجه به عامل اصلی تهوع یا استفراغ در این مورد اهمیت ویژه پیدا می‌کند.

چه بیماری‌هایی باعث حالت تهوع می‌شوند؟

حالت تهوع یک بیماری مستقل نیست و همیشه علتی دارد. بدن با حالت تهوع تلاش می‌کند اختلال در ارگان‌های داخلی را هشدار دهد. مغز ما سیگنال‌های ناهنجار را از سراسر بدن دریافت می‌کند و به برخی از آنها با احساس ناخوشایند تهوع پاسخ می‌دهد. در ادامه، بیماری‌های غیرگوارشی مهمی که می‌توانند علت حالت تهوع بعد از غذا یا در طول روز باشند را مرور می‌کنیم.

بیماری‌های مغز و اعصاب

سیستم اعصاب مرکزی با مرکز کنترل تهوع در ارتباط است. به‌محض افزایش فشار درون جمجمه یا اختلال در پیام‌رسان‌های عصبی، احتمال تهوع شدید و حتی استفراغ‌ جهنده وجود دارد. علت افزایش فشار یا اختلال پیام‌رسان‌ها این موارد است:

• حملات میگرنی شدید؛
• تومورهای مغزی و هیدروسفالی؛
• مننژیت و عفونت و التهاب پرده‌های مغز؛
• ضربه مغزی.

بیماری‌های عصبی و اختلالات روانی

محور مغز-روده یک ارتباط دوطرفه فوق‌العاده قوی است و وضعیت روحی ما بر حرکات دستگاه گوارش تأثیر می‌گذارد. بیماری‌های عصبی و اختلالات روانی عامل حالت تهوع عبارت‌اند از:

• اختلال اضطراب تعمیم‌یافته (GAD) و حملات پانیک؛
• افسردگی شدید؛
• اختلالات تغذیه‌ای (مانند آنورکسیا و بولیمیا).

بیماری‌های قلبی

شاید عجیب به نظر برسد، اما دستگاه گوارش و قلب مسیرهای عصبی مشترکی دارند. گاه تهوع، اولین و تنها نشانۀ یک مشکل قلبی، از‌جمله موارد زیر است:

• حمله و سکته قلبی به‌ویژه در زنان، سالمندان و افراد مبتلا به دیابت؛
• نارسایی قلبی و تجمع مایعات در کبد.

بیماری‌های غدد و اختلالات درون ریز

تغییرات شدید در هورمون‌ها و فاکتورهای شیمیایی خون، تعادل بیوشیمیایی بدن را به هم زده و بر سرعت هضم غذا تأثیر می‌گذارد. بیماری‌های زیر می‌توانند دلیل غیرگوارشی حالت تهوع باشند:

• دیابت و بالا رفتن شدید یا طولانی‌مدت قند خون؛
• بیماری آدیسون (نارسایی غدد فوق کلیوی)؛
• پرکاری یا کم‌کاری شدید تیروئید.

بیماری‌های گوش و حلق و بینی

گوش داخلی وظیفه حفظ تعادل بدن را بر عهده دارد. هرگونه اختلال در مایع و ساختار داخل گوش، مغز را دچار تضاد اطلاعاتی و تهوع می‌کند. برخی از این بیماری‌های گوش عامل تهوع عبارت‌اند از:

• بیماری منیر و تجمع مایع در گوش داخلی؛
• لابیرنتیت و وستیبولار نوریت.

بیماری‌های دیگر

• بیماری‌های کبد و کلیه مثل اورمی و سیروز که باعث تجمع سموم خطرناک در خون می‌شود. مغز این سموم را شناسایی کرده و برای دفع آنها فرمان تهوع صادر می‌کند.
• سنگ کیسه صفرا و آپاندیسیت که زمینه‌ساز التهاب حاد ارگان‌های شکمی خارج از معده هستند و باعث درد و تهوع می‌شوند.
• سرطان و شیمی‌درمانی که گیرنده‌های شیمیایی مغز را به شدت تحریک می‌کنند.

تهوع و استفراغ در کودکان

کودکان به دلیل سیستم گوارش و ایمنی حساس‌تر، بیشتر در معرض تهوع و استفراغ هستند. علل شایع شامل این موارد می‌شود:

• عفونت‌های ویروسی: گاستروانتریت ویروسی (مثل نوروویروس یا روتاویروس) شایع‌ترین علت است که با اسهال و استفراغ، تب و بی‌حالی در کودکان همراه است.
• مسمومیت غذایی: خوردن غذای آلوده می‌تواند به سرعت باعث استفراغ شود.
• حساسیت غذایی: عدم تحمل لاکتوز یا آلرژی به پروتئین‌های خاص می‌تواند معده را تحریک کند.
• رفلاکس معده: در نوزادان، رفلاکس یا برگشت شیر به مری شایع است و گاهی با استفراغ همراه است.
• سایر علل: مثل اضطراب (مثلا قبل از امتحان) یا بلعیدن جسم خارجی این عارضه را در کودکان به همراه دارد.

کودکان به سرعت دچار کم‌آبی می‌شوند. اگر استفراغ بیش از 6 تا 8 ساعت ادامه داشت، کودک ادرار نکرد یا بی‌حال شد، فورا به دکتر تهوع مراجعه کنید. 

علت حالت تهوع و استفراغ در سالمندان

تهوع و استفراغ در سالمندان مسئله‌ای بسیار مهم و پیچیده است، زیرا می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل جدی باشد یا در اثر تغییرات طبیعی مرتبط با سن بروز کند. مهم‌ترین علت حالت تهوع و استفراغ در کودکان شامل موارد زیر می‌شوند:

• مصرف چند دارو: مصرف همزمان چندین دارو (پلی‌فارماسی) می‌تواند معده را تحریک کرده یا تعادل بدن را مختل کند.
• بیماری‌های مزمن: بیماری‌هایی مثل زخم معده، نارسایی کبد یا کلیه یا دیابت باعث تهوع می‌شوند.
• مشکلات عصبی: بیماری‌هایی مثل پارکینسون، آلزایمر یا سکته مغزی مرکز استفراغ را تحریک می‌کنند.
• کاهش حس تشنگی: سالمندان ممکن است کم‌آبی را دیرتر متوجه شوند که خطرناک است.

سالمندان ممکن است علائم را کم اهمیت جلوه دهند. اما برخلاف افراد جوان‌تر که معمولا علت حالت تهوع و استفراغ آن‌ها مشخص و موقتی است (مانند مسمومیت غذایی یا ویروس معده)، در سالمندان این علائم ممکن است نشانه اختلالاتی عمیق‌تر باشند و نیاز به بررسی دقیق‌تری دارند.

علت حالت تهوع و استفراغ در زنان

تهوع و استفراغ در زنان موضوعی مهم و چندوجهی است که ممکن است در دوره‌های مختلف زندگی و به دلایل متنوع زیر بروز کند:

• بارداری: تهوع صبحگاهی در 70 تا 80 درصد زنان باردار دیده می‌شود، به‌ویژه در سه‌ماهه اول. این حالت معمولا به دلیل تغییرات هورمونی (افزایش پروژسترون و HCG) رخ می‌دهد.
• تغییرات هورمونی: سندرم پیش از قاعدگی (PMS)، قاعدگی یا مصرف قرص‌های ضدبارداری علت سرگیجه و حالت تهوع در زنان هستند.
• میگرن: زنان 3 برابر بیشتر از مردان به میگرن مبتلا می‌شوند که اغلب با تهوع همراه است.
• بیماری‌های زنان: مشکلاتی مثل اندومتریوز، کیست تخمدان یا فیبروم رحمی می‌توانند با درد و تهوع همراه باشند.

در مجموع، تشخیص دقیق علت تهوع در زنان نیازمند بررسی دقیق سابقه پزشکی، وضعیت هورمونی، وضعیت روانی و گوارشی فرد است و در برخی موارد انجام آزمایش‌های تکمیلی ضرورت پیدا می‌کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

تهوع و استفراغ اگرچه در بسیاری موارد موقتی و بی‌خطر هستند، اما در برخی شرایط می‌توانند نشانه‌ای از یک مشکل جدی‌تر باشند و نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند. تاخیر در تشخیص علت حالت تهوع و استفراغ می‌تواند عواقب خطرناکی همچون موارد زیر داشته باشد:

• تب بالا: دمای بدن بالای 38 درجه سانتی‌گراد
• استفراغ خونی: استفراغ قرمز روشن یا شبیه به تفاله قهوه
• درد شدید شکم: به‌ویژه همراه با نفخ یا یبوست
• علائم کم‌آبی: خشکی دهان، کاهش ادرار، سرگیجه یا گیجی
• علائم عصبی: سردرد شدید، سفتی گردن، مشکل در تکلم یا ضعف یک‌طرفه بدن

در مجموع، اگر تهوع و استفراغ بیش از 24 تا 48 ساعت ادامه یابد یا با هر یک از نشانه‌های بالا همراه باشد، مراجعه به پزشک ضروری است. همچنین اگر فرد در معرض خطرات خاص مانند بارداری، بیماری‌های مزمن یا ضعف سیستم ایمنی باشد، باید سریع‌تر اقدام کند.

روش‌های درمان حالت تهوع و استفراغ

برای درمان سریع حالت تهوع و استفراغ به علت اصلی آن بستگی دارد، اما بسیاری از موارد خفیف تا متوسط را می‌توان با روش‌های خانگی یا دارویی کنترل کرد. در ادامه این به 2 دسته مهم از روش‌های درمان اشاره می‌کنیم:

روش‌های کنترل و درمان خانگی

در بسیاری از موارد، علت حالت تهوع و استفراغ، عوامل موقتی مانند پرخوری، مسمومیت خفیف غذایی یا اضطراب است و می‌توان با رعایت برخی نکات ساده آن را کاهش داد:

• مصرف مایعات: نوشیدن جرعه‌های کوچک آب، محلول‌های الکترولیت (مثل ORS) یا آب نارگیل برای جبران کم‌آبی. از نوشیدن سریع حجم زیاد مایعات خودداری کنید.
• پرهیز از غذاهای سنگین: غذاهای چرب، تند یا سنگین را تا 24 تا 48 ساعت کنار بگذارید. غذاهای سبک مثل نان خشک یا برنج سفید مناسب‌تر هستند.
• زنجبیل: مصرف زنجبیل به‌صورت چای، آب‌نبات یا کپسول به کاهش تهوع کمک می‌کند.
• چای نعناع: نعناع برای آرام کردن معده موثر است.
• استراحت: دراز کشیدن در محیط آرام و خنک علائم را بهبود می‌دهد. از حرکت ناگهانی سر خودداری کنید.

همچنین پس از استفراغ، باید تا مدتی از غذا خوردن خودداری کرد تا معده آرام شود. از سوی دیگر، نباید بلافاصله پس از غذا خوردن دراز کشید، زیرا این کار می‌تواند علائم رفلاکس و تهوع را تشدید کند.

روش‌های درمان دارویی حالت تهوع و استفراغ

زمانی که روش‌های خانگی مؤثر نیستند، باید برای درمان تهوع و استفراغ به دارو روی آورد. در ادامه چندتا از داروهای پراستفاده را معرفی می‌کنیم. 

آمپول ضد تهوع و استفراغ

آمپول‌هایی مانند متوکلوپرامید (پلازیل) مستقیما بر سیستم عصبی مرکزی و دستگاه گوارش تأثیر گذاشته و انقباضات معده را مهار می‌کنند؛ با‌این‌حال، تزریق آن‌ها به‌دلیل احتمال ایجاد عوارض عصبی یا خواب‌آلودگی شدید، حتما باید در مراکز درمانی و تحت نظر پزشک انجام شود.

قرص ضد تهوع

قرص ضد تهوع دسته‌بندی‌های متنوعی دارند و براساس علت تهوع تجویز می‌شوند. برای مثال، قرص دومپریدون با تسریع تخلیه معده به رفع سنگینی و تهوع کمک می‌کند و دیفن‌هیدرامین برای پیشگیری از تهوع ناشی از ماشین‌گرفتگی مناسب‌تر است. امپرازول نیز از داروهای ضدتهوع آنتی‌اسید است و به رفلاکس معده را از بین می‌برد.

قرص ضد استفراغ دمیترون

قرص دمیترون یا اندانسترون یکی از قوی‌ترین و مؤثرترین داروهای ضد استفراغ است که بر گیرنده‌های سروتونین در مغز و دستگاه گوارش تأثیر می‌گذارد. این دارو در اصل برای کنترل تهوع شدید ناشی از شیمی‌درمانی و جراحی تولید شد و امروز انتخابی مؤثر و مطمئن برای درمان استفراغ در بزرگسالان و حتی کودکان است.

سرم برای حالت تهوع

مایع‌درمانی وریدی برای جبران کم‌آبی شدید و بازگرداندن تعادل الکترولیت‌های ازدست‌رفته تجویز می‌شود. پزشک داروی ضدتهوع تزریقی را به سرم اضافه می‌کند تا هم‌زمان با آبرسانی به بدن، تهوع نیز کنترل شود.

فراموش نکنید که مصرف دارو بدون تجویز پزشک، به‌ویژه برای کودکان، زنان باردار و سالمندان خطرناک است. همچنین دقت داشته باشید که اگر تهوع یا استفراغ به‌طور مداوم ادامه داشته یا با علائم هشداردهنده همراه باشد، باید پیش از هر درمان خانگی یا دارویی، علت آن توسط متخصص گوارش و کبد در تهران یا شهر شما شناسایی و بر اساس آن درمان مناسب آغاز شود. 

چه‌کار کنیم که حالت تهوع و استفراغ بدتر نشود؟

وقتی دچار حالت تهوع هستید، با یک‌سری پرهیز‌ها و انجام چند کار ساده می‌توانید جلوی تحریک بیشتر معده و شروع استفراغ را بگیرید. برای آنکه تهوع و استفراغ بدتر نشود، این نکات را رعایت کنید:

• استراحت در حالت نشسته یا نیمه خوابیده. پس‌از غذاخوردن دراز نکشید تا اسید معده بالا نیاید؛
• مصرف جرعه‌جرعه مایعات خنک. آب، چای کم‌رنگ یا دمنوش زنجبیل را آهسته و جرعه‌جرعه بنوشید؛
• پرهیز از غذاهای چرب، تند و پرادویه. از مصرف غذاهای سنگین و سرخ‌شده با بوی تند خودداری کنید؛
• خوردن غذاهای ساده و خشک. تکه‌های کوچک نان تست، بیسکویت ترد (کرکر) یا برنج کته میل کنید؛
• دوری از بوهای محرک. از بوی غذا، عطر، دود سیگار و محیط‌ گرم و خفه فاصله بگیرید؛
• تنفس هوای آزاد. پنجره را باز کنید و نفس‌ عمیق بکشید؛
• عدم انجام فعالیت‌های ناگهانی. از تغییر سریع وضعیت بدن، خم‌شدن و فعالیت‌های فیزیکی شدید خودداری کنید؛
• پرهیز از نوشیدنی‌های گازدار و شیرین. آب‌میوه‌ صنعتی، نوشابه و قهوه نخورید.

پیشگیری از تهوع و استفراغ

پیشگیری از تهوع و استفراغ به‌ویژه برای افرادی که سابقه مکرر این مشکل را دارند، اهمیت زیادی دارد. با رعایت برخی اصول ساده در سبک زندگی و رژیم غذایی، می‌توان احتمال بروز این علائم ناخوشایند را به میزان قابل توجهی کاهش داد:

• رعایت بهداشت غذایی: شستن دست‌ها قبل از غذا، پخت کامل گوشت و ماهی و نگهداری مواد غذایی در دمای مناسب
• مدیریت استرس: تمرین‌هایی مثل یوگا، مدیتیشن یا تنفس عمیق برای کاهش اضطراب
• اصلاح رژیم غذایی: خوردن وعده‌های کوچک و مکرر، اجتناب از غذاهای چرب یا تند و نوشیدن آب کافی
• جلوگیری از بیماری حرکت: نگاه کردن به افق هنگام سفر، استفاده از مچ‌بندهای ضدتهوع یا مصرف داروهای تجویزی قبل از سفر

در مجموع، پیشگیری از تهوع و استفراغ نیاز به ترکیبی از رعایت نکات بهداشتی، اصلاح سبک زندگی و در برخی موارد مشاوره پزشکی دارد. انجام این اقدامات، نه‌تنها از بروز ناراحتی جلوگیری می‌کند، بلکه به سلامت عمومی دستگاه گوارش و کیفیت زندگی هم کمک خواهد کرد.

آیا حالت تهوع و استفراغ خطرناک است؟

حالت تهوع و استفراغ در بیشتر موارد گذرا و بی‌خطرند. اینها زمانی خطرناک می‌شوند که مداوم بوده و منجر به کم‌آبی شدید بدن و ازبین‌رفتن الکترولیت‌ها شوند. 

اگر تهوع با علائم هشداردهنده مانند خون در استفراغ، سردرد ناگهانی و سفتی گردن یا درد شدید شکم و قفسه سینه همراه شود، ممکن است از یک بیماری زمینه‌ای جدی و اورژانسی مانند انسداد روده، مننژیت یا حمله قلبی خبر دهد و نیاز به مداخله فوری پزشکی دارد.

اهمیت تشخیص به‌موقع علت حالت تهوع و استفراغ

علت حالت تهوع و استفراغ شامل طیف گسترده‌ای از علل ساده مثل پرخوری یا استرس تا بیماری‌های جدی مثل انسداد روده یا تومور مغزی می‌شود. کودکان، سالمندان و زنان به دلایل خاص خود بیشتر در معرض این علائم هستند. روش‌های خانگی مثل مصرف زنجبیل، استراحت و نوشیدن مایعات می‌توانند در موارد خفیف کمک‌کننده باشند، اما علائم هشداردهنده مانند استفراغ خونی یا درد شدید شکم نیاز به بررسی فوری پزشکی دارند. در این مواقع برای بررسی سریع می‌توانید از نوبت آنلاین دکتر استفاده کنید.

منابع

webmd.com

medicalnewstoday

healthline

mayoclinic

mayoclinic

clevelandclinic

nhs.uk

webmd

clevelandclinic

niddk.nih.gov

سوالات متداول