فشار خون بالا و ضربان قلب پایین چیست؛ علل، علائم و روش‌های درمان

فشار خون بالا و ضربان قلب پایین هریک به‌تنهایی آزارنده و نگران‌کننده‌اند؛ حال هم‌زمانی این دو عارضه را تصور کنید! علت فشار خون بالا و نبض پایین برای بسیاری از افراد ناشناخته است؛ در‌حالی‌که این دو به یکدیگر مرتبط هستند و دلایل مشخصی پشت این هم‌زمانی است. احساس هم‌زمان نبض پایین و فشار خون بالا با هم ممکن است برای هر کسی اتفاق بیفتد. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر می‌گوییم این عارضه چقدر خطرناک است، معمولا با چه علائم دیگری همراه می‌شود و برای درمان آن باید چکار کرد. در‌کل، هر زمان این حالات را تجربه کردید، باید هرچه زودتر به دکتر قلب و عروق مراجعه کنید. پیشنهاد می‌کنیم تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.

رابطه فشار خون و ضربان قلب چیست؟

فشار خون بالا و نبض پایین یک اتفاق نادر است. اگر فشار خون بالا و ضربان قلب پایین همراه شوند، به این معنی است که خون فشار بیشتری به رگ‌های خونی وارد می‌کند، اما ضربان قلب کمتر از 60 بار در دقیقه است. برخی از شرایط پزشکی و داروها می‌توانند باعث بروز فشار خون بالا و  نبض ضعیف شوند.

مطالعه بیشتر: راه های جلوگیری از سکته قلبی چیست؟

چه زمانی فشار خون بالا می‌رود؟

فشارخون نیرویی است که خون به شریان‌ها وارد می‌کند. شریان‌ها رگ‌های خونی هستند که خون را از قلب شما به بقیه بدن می‌برند. هنگامی که قلب شما می‌تپد، خون را از طریق شریان‌ها هل می‌دهد. همانطور که خون جریان می‌یابد، به دیواره شریان شما فشار وارد می‌شود که به آن فشارخون می‌گوییم. فشارخون بالا زمانی اتفاق می‌افتد که خون شما با فشاری بالاتر از حد طبیعی در شریان‌های شما حرکت می‌کند. 

فشار خون و نبض چگونه اندازه‌گیری می‌شوند؟

فشار خون و نبض دو مدل اندازه‌گیری هستند که برای نظارت بر سلامت قلب و سلامت کلی بدن از آن‌ها استفاده می‌شوند. در حالی‌که این دو روش شبیه به‌هم هستند، در عین‌حال هریک اطلاعات متفاوتی در مورد آنچه در بدن اتفاق می‌افتد را نشان می‌دهند.

نبض ما توسط تکانه‌های الکتریکی قلبمان کنترل می‌شود. این تکانه‌ها در قلب حرکت می‌کنند و به بطن‌ها می‌گویند که در زمان همسان ضربان داشته باشند. ورزش، استرس، ترس و عوامل دیگر می‌توانند نبض را تسریع کنند و بی‌تحرکی می‌تواند سرعت آن را کاهش دهد.

این سیستم الکتریکی حرکت پمپاژ را تحریک می‌کند و سیستم لوله‌کشی قلب را به حرکت در می‌آورد. وقتی «لوله‌ها» یا رگ‌های خونی مسدود نباشند، خون به راحتی در آن‌ها جریان پیدا می‌کند.

اگر رگ‌های خونی شما باریک است یا دارای نوعی انسداد است، قلب برای پمپاژ خون باید یا بیشتر فشار بیاورد یا تندتر بزند؛ این امر منجر به فشار خون بالا می‌شود. وقتی فشار خون و نبض از تعادل خارج می‌شود، قلب را تحت فشار قرار می‌دهد.

اما چطور این دو را اندازه‌گیری کنیم؟

• اندازه‌گیری فشار خون: بهترین و رایج‌ترین ابزار اندازه‌گیری خانگی دستگاه فشارسنج دیجیتالی بازویی است. مچ‌بند‌های اندازه‌گیری فشار خون معمولا دقت کمتری دارند.
• اندازه‌گیری نبض: شما می‌توانید پالس‌های نبض را با لمس دو انگشت دست، دستگاه‌ فشارسنج دیجیتال یا پالس‌اکسی‌متر اندازه بگیرید.

فشار خون بالا همراه با نبض پایین می‌ تواند دلایل مختلفی داشته باشد که برای درک علت آن می‌توانید توسط دکتر مریم پاکرو معاینه شوید.

علائم فشار خون بالا و ضربان قلب پایین

رابطه ضربان قلب با فشار خون نزدیک است. همچنین این امکان وجود دارد که به علت فشار خون بالا و نبض پایین طیف وسیعی از علائم از جمله موارد زیر را تجربه کنید:

• گیجی؛
• مشکل در ورزش؛
• سرگیجه؛
• غش کردن یا تقریباً غش کردن؛
• خستگی؛
• تنگی نفس؛
• ضعف؛
• برخی از داروهای ضد بارداری و سایر داروها؛
• سن.

تنگی نفس همیشه به‌معنای فشار خون بالا و ضربان قلب پایین نیست. علت تنگی نفس را در این مقاله بخوانید.

فشار خون بالا و ضربان قلب پایین نشانه چیست؟

عوامل متعددی می‌تواند بدلیل فشار خون بالا و نبض پایین باشد. ایجاد یک آسیب جدی، ابتلا به یک بیماری یا واکنش به مصرف یک دارو و آسیب جدی در پی آن است. مهم‌ترین این موارد را در ادامه برای شما مورد بحث و بررسی قرار می‌دهیم:

ضخیم شدن عضله قلب

فشار خون بالا می‌تواند به‌طور بالقوه و در دراز مدت منجر به کاهش نبض شود. فشار خون بالا می‌تواند باعث بازسازی بافت‌های قلب شود. به‌عنوان مثال، ممکن است بافت در تلاش برای ضربان بیشتر ضخیم‌تر شود. انتقال تکانه‌های الکتریکی برای این بافت ضخیم سخت‌تر است. در این حالت انتقال تکانه‌های الکتریکی بیشتر طول می‌کشد، در نتیجه، نبض کند می‌شود.

داروهای کاهش فشار خون

برخی از داروهای مورد استفاده برای فشار خون بالا، به ویژه مسدود کننده های بتا و مسدود کننده های کانال کلسیم نیز می توانند باعث کاهش نبض شوند. به منظور کاهش فشار خون، این داروها نبض را کاهش می دهند و بار کاری را که بر روی قلب گذاشته می شود کاهش می دهند.

آسیب یا خونریزی داخلی

آسیب مغزی تروماتیک یا خونریزی در اطراف مغز نیز می‌تواند ترکیبی از فشار خون بالا و نبض پایین را ایجاد کند. هم صدمات و هم خونریزی باعث افزایش فشار روی مغز شده که منجر به رفلکس کوشینگ می‌شود.

علائم رفلکس کوشینگ عبارتند از:

• ضربان قلب آهسته؛
• فشار خون بالا؛
• تنفس نامنظم یا بسیار آهسته.

اگر اخیراً دچار هر نوع آسیبی به سر شده‌اید و متوجه این علائم شدید، فوراً با پزشک تماس بگیرید.

سندرم سینوس بیمار

افراد مبتلا به فشار خون بالا همچنین ممکن است دچار اختلالات ضربان قلب شوند که منجر به کاهش نبض می‌شود. به عنوان مثال، در سندرم سینوس بیمار ضربان قلب به درستی عمل نمی‌کند و منجر به کندی ضربان قلب می‌شود. این وضعیت می‌تواند با فشار‌خون بالا همراه باشد اما نسبتا نادر است.

افزایش فعالیت سیستم پاراسمپاتیک

سیستم عصب خودمختار انسان از دو بخش سمپاتیک و پاراسمپاتیک تشکیل شده است: اولی مسئول حالت «جنگ یا گریز» و افزایش ضربان و فشار؛ دومی مسئول حالت «استراحت و هضم» و کاهش ضربان قلب.

یکی از مکانیزم‌های هوشمندانۀ بدن برای کنترل فشار خون، رفلکس بارورسپتور است. وقتی فشار خون به هر دلیلی یک‌باره یا به‌‌شکل مزمن بالا می‌رود، دیوارهٔ رگ‌های سرخرگ کاروتید و آئورت کشیده می‌شود. سپس گیرنده پیام خطر را به مغز ارسال می‌کنند. مغز برای مقابله با این فشار زیاد، فعالیت سیستم پاراسمپاتیک را ازطریق عصب واگ افزایش می‌دهد.

عصب واگ سیگنال‌هایی به گره سینوسی‌دهلیزی در قلب می‌فرستد ضربان قلب را کند می‌کند. در واقع بدن با کاهش تعداد ضربان قلب می‌کوشد حجم خون خروجی در دقیقه را کم کرده و فشار را به سطح متعادل بازگرداند.

در مواردی مثل ضربه به سر یا خونریزی مغزی که فشار داخل جمجمه بالا می‌رود، بدن برای خون‌رسانی به مغز فشار خون را به‌شدت بالا می‌برد. در پاسخ به این فشار، سیستم پاراسمپاتیک فعال شده و ضربان قلب نرمال را پایین می‌آورد.

برادی کاردی در ورزشکاران حرفه‌ای

وقتی بدن یک ورزشکار حرفه‌ای سال‌ها تحت تمرینات سنگین و مداوم هوازی قرار می‌گیرد، عضله قلب او قوی‌تر و حجیم‌تر می‌شود. در این حالت که به «سندرم قلب ورزشکار» معروف است، قلب با هر بار انقباض، حجم بیشتری از خون را به بدن پمپ می‌کند. بنابراین برای تأمین اکسیژن مورد نیاز در زمان استراحت، به ضربان کمتری نیاز دارد. کاهش ضربان قلب به زیر ۶۰ بار در دقیقه (برادی‌کاردی) در این افراد کاملا طبیعی و نشانه آمادگی جسمانی بالای آنهاست.  

اما اگر در کنار این ضربان پایین، فشار خون بالا ثبت شود، ماجرا شکل دیگری به خود می‌گیرد؛ گاهی اوقات فشار بالای داخل رگ‌ها، گیرنده‌های عصبی بدن را فعال می‌کند تا برای جلوگیری از آسیب بیشتر، ضربان قلب را به‌طور جبرانی باز هم پایین‌تر بیاورند. از سوی دیگر، ورزش مانعی برای فشار خون بالا نیست و عواملی مانند ژنتیک، استرس یا رژیم‌های غذایی خاص می‌توانند فشار را بالا ببرند.

بنابراین، پایین بودن ضربان قلب در یک ورزشکار هرگز به این معنی نیست که او از خطر فشار خون بالا در امان است و این ترکیب نیاز به ارزیابی دقیق‌تر دارد.

روش‌های تشخیص علت فشار خون بالا و ضربان قلب پایین

وقتی بیمار هم‌زمان از فشار بالا و ضربان قلب پایین رنج می‌برد، مرحلۀ اول تشخیص، بررسی دقیق سوابق دارویی و وضعیت بالینی بیمار است؛ زیرا این حالت معمولا ناشی از تداخلات دارویی، اختلالات سیستم عصبی خودمختار، بیماری‌های ساختاری قلب یا مشکلات غددی است.

برای ریشه‌یابی دقیق رابطه فشار خون و ضربان قلب، پزشک روش‌های زیر را به‌کار می‌گیرد.

ارزیابی بالینی و شرح حال بیمار

در این مرحله پزشک نگاهی به لیست داروهای مصرفی شامل داروهای کنترل فشار یا آریتمی می‌اندازد. اگر بیمار از داروهای بتابلوکر مثل متوپرولول یا آتنولول استفاده کند یا داروهای بلوکه‌کننده‌ غیردی‌هیدروپیریدینی کانال کلسیم مثل وراپامیل، دیلتیازم یا حتی دیگوکسین مصرف کند، پزشک باید باخبر باشد.

همچنین در این مرحله پزشک علائم فیزیکی مثل سرگیجه، تنگی نفس، خستگی مزمن، ورم پاها یا سابقه غش (سنکوپ) را بررسی می‌کند.

نوار قلب

بررسی نوار قلب اولین و سریع‌ترین ابزار برای ارزیابی ریتم الکتریکی قلب است. نوار قلب مشخص می‌کند که آیا برادی‌کاردی ناشی از گره سینوسی است یا یک بلوک‌ قلبی مانند بلوک دهلیزی‌بطنی رخ داده است. پزشک با بررسی نوار قلب علت فشار خون بالا و ضربان قلب پایین را می‌فهمد.

مانیتورینگ هولتر

مانیتورینگ هولتر یک دستگاه قابل حمل است که نوار قلب را به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت (یا بیشتر) ثبت می‌کند. با این روش می‌توان نوسانات فشارخون و ضربان قلب در طول فعالیت‌های روزمره و خواب را ثبت و بررسی کرد.

اکوکاردیوگرافی

اکو قلب یا همان اکوکاردیوگرافی نوعی سونوگرافی قلب است که ساختار، ضخامت دیواره بطن‌ها، کارایی پمپاژ خون و سلامت دریچه‌های قلب را بررسی می‌کند. پزشک با بررسی نتایج اکو می‌تواند بیماری‌هایی مثل بزرگی عضله قلب ناشی از فشارخون بالا یا نارسایی قلبی را تشخیص دهد.

آزمایش‌های خون و پارامترهای بیوشیمیایی

• تست عملکرد تیروئید برای بررسی کم‌کاری تیروئید (یکی از علل هم‌زمانی کندی ضربان قلب، افزایش فشارخون و متابولیسم پایین)؛
• اندازه‌گیری الکترولیت‌های خون جهت بررسی سطح پتاسیم، کلسیم و منیزیم (به‌دلیل تأثیر عدم تعادل این یون‌ها بر سیگنال‌های الکتریکی قلب و انقباض عروق)؛
• بررسی آنزیم‌های قلبی و کلیوی جهت سنجش سطح تروپونین (برای رد ایسکمی قلبی) و کراتینین/BUN (برای ارزیابی سلامت کلیه‌ها و نحوه دفع داروها).

تست خواب

آپنه انسدادی خواب یکی از علل مهم فشار خون بالای مقاوم به درمان است. افت اکسیژن و بیداری‌های مکرر در طول شب باعث تحریک شدید سیستم عصبی سمپاتیک و افت و خیزهای شدید در ریتم قلب و فشارخون می‌شود.

عوارض و خطرات فشار خون بالا و ضربان قلب پایین

علت ضربان قلب پایین و فشار خون بالا هرچه باشد، این عارضه باید درمان شود. وقتی فشار درون رگ‌ها بالاست اما سرعت پمپاژ قلب کاهش یافته، خون‌رسانی و اکسیژن‌رسانی به ارگان‌ها مختل خواهد شد. مهم‌ترین خطرات این عارضه عبارت‌اند از:

• کاهش شدید خون‌رسانی به مغز (ایسکمی): فشار خون بالا و ضربان قلب پایین ممکن است در تأمین اکسیژن برای مغز اختلال ایجاد کرده و منجر به سرگیجه شدید، سیاهی رفتن چشم‌ها، اختلال در تمرکز و غش کردن ناگهانی شود.
• افزایش خطر سکته مغزی: فشار خون بالا به جداره عروق مغز آسیب می‌زند. ترکیب آن با کندی ریتم قلب می‌تواند خطر بروز سکته‌های مغزی ناشی از پارگی عروق یا انسداد آن‌ها را به شدت افزایش دهد.
• بروز یا تشدید نارسایی قلبی: وقتی قلب مجبور است در برابر فشار بالای رگ‌ها خون را پمپ کند و در عین حال تعداد انقباضات آن در دقیقه کم است، فشار مضاعفی به عضله قلب وارد شده و این به‌مرور باعث بزرگی و خستگی عضله قلب می‌شود.
• افت شدید اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها (هیپوکسی): افت شدید ضربان قلب در حضور فشارخون بالا نمی‌گذارد اکسیژن کافی به ارگان‌های حیاتی مانند کلیه‌ها و کبد برسد. این اتفاق در طولانی‌مدت به اختلال عملکرد کلیه می‌انجامد.
• افزایش خطر آریتمی‌های بطنی و ایست قلبی: اختلال هم‌زمان در فشار و سیستم الکتریکی قلب می‌تواند زمینه‌ساز بروز آریتمی‌ خطرناک بطنی شود که در موارد شدید نیازمند مداخله فوری پزشکی است.
• مسمومیت دارویی: در بسیاری از افراد، این حالت ناشی از دوز نامناسب داروهای فشار خون (مانند بتابلاکرها یا بلوکه‌کننده‌های کانال کلسیم) است. عدم اصلاح دوز دارو می‌تواند فرد را دچار شوک یا کندی خطرناک‌تر ضربان قلب کند.
• خطر ناشی از فشار جمجمه‌ای بالا: در موارد نادر، فشار خون بسیار بالا همراه با ضربان قلب پایین نشانه‌ای از افزایش فشار داخل جمجمه (به دلیل خونریزی مغزی یا تومور) است.

اگر از داروهای فشار خون استفاده می کنید و کمی فشار خون بالا و نبض پایین دارید، این موضوع جای نگرانی ندارد. اما اگر هیچ دارویی مصرف نمی کنید، بهتر است با یک پزشک صحبت کنید تا بفهمید چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است. این امر به‌ویژه در صورت داشتن علائم نبض پایین مانند سرگیجه یا تنگی نفس مهم است. محدوده معمولی 60 تا 100 ضربه در دقیقه هم میانگین اندازه‌گیری نبض و هم ضربان قلب بیشتر افراد برای پمپاژ خون کافی در بدنشان است. البته برخی افراد ممکن است نبض کمتری داشته باشند.

از این افراد می‌توان به ورزشکارانی که فرم بدنی بسیار خوبی دارند اشاره کرد زیرا آن‌ها در کنار ماهیچه‌های بدن، ماهیچ‌های قلب خود را نیز قوی‌تر کرده‌اند. در نتیجه، قلب به طور موثرتری پمپاژ می‌کند و به این‌معنی است که نیازی به ضربان بیشتر ندارد. ورزش همچنین می‌تواند به‌طور موقت فشار خون را افزایش دهد. بنابراین، اگر به‌طور منظم ورزش می‌کنید، ممکن است به طور طبیعی نبض پایین و فشار خون بالاتری را بلافاصله پس از تمرین تجربه کنید.

مطالعه بیشتر: راه های جلوگیری از فشار خون بالا

روش‌های درمان فشار خون بالا و ضربان قلب پایین

ارتباط فشار خون و ضربان قلب به‌شکلی است که برای درمان این عارضه باید علت زمینه‌ای و علائم همراه با آن را ارزیابی کرد. به این امر توجه داشته باشید که اگر هم که هیچ علامتی ایجاد نشود، نیازی به درمان نیست مگر این که پزشک تشخیص دهد.

مثلا در شرایطی که آسیب به سیستم الکتریکی قلب وارد شود و در نتیجه آن باعث کند شدن ضربان قلب شود، ممکن است پزشک استفاده از ضربان‌ساز را تجویز کند. ضربان‌ساز دستگاهی پزشکی است که زیر پوست قرار گرفته و باعث اصلاح ضربان قلب و  نبض ضعیف می‌شود.

اگر هم مشکلی همچون کم‌کاری تیروئید یا عدم تعادل املاح (الکترولیت‌ها) باعث کاهش ضربان قلب شود، درمان این بیماری‌ها باعث درمان فشار خون و نبض پایین می‌شود.

اگر هم که مشکل از مصرف دارویی خاص باشد، پزشک دستور قطع مصرف یا کاهش دُز آن را می‌دهد.

چنانچه مشتاقید بدانید چطور تپش قلب بالا را پایین بیاوریم؟، ابتدا این مقاله را در مجله دکتردکتر بخوانید و سپس دربارۀ این موضوع مهم با پزشک صحبت کنید.

روش‌های پیشگیری از علت فشار خون بالا و ضربان قلب پایین

حال ببینیم راه پیشگیری از فشار خون بالا و ضربان قلب پایین نشانه چیست. مؤثرترین راه‌های پیشگیری عبارت‌اند از:

هم‌زمانی فشار خون بالا و ضربان قلب پایین (کمتر از ۶۰ بار در دقیقه) حالت حساس و ویژه‌ای است. برای پیشگیری از بروز یا پیشرفت دلایل زمینه‌ای این وضعیت، رعایت نکات زیر بسیار اثرگذار و تعیین‌کننده است:

• مدیریت منظم و آگاهانه داروها و پرهیز از تغییر دوز خودسرانه داروهای گروه بتابلوکر (مانند متوپرولول یا آتنولول)؛
• کاهش مصرف سدیم و نمک برای جلوگیری از تجمع مایعات و بالا رفتن فشار خون در رگ‌ها؛
• تأمین پتاسیم و منیزیم ازطریق تغذیه با مصرف روزانه سبزیجات برگ‌سبز، دانه‌ها و میوه‌هایی مانند موز و آووکادو؛
• فعالیت هوازی سبک و مداوم شامل ۳۰ دقیقه پیاده‌روی روزانه یا ورزش‌های هوازی ملایم؛
• پرهیز از ورزش‌های بسیار سنگین؛
• کنترل استرس و تنظیم خواب؛
• انجام چکاپ‌های دوره‌ای تیروئید؛
• محافظت از سر در برابر ضربه؛
• پایش و ثبت روزانه علائم.

کلام آخر دکتردکتر

هم‌زمانی فشار خون بالا و ضربان قلب پایین شاید در نگاه اول کمی نگران‌کننده به نظر برسد، اما بدن با این نشانه‌ها تلاش می‌کند گزارشی از وضعیت درونی‌تان در اختیار شما قرار دهد. معمولا فشار خون بالا و نبض پایین معمولا زمانی اتفاق می‌افتد که فرد داروی فشار خون مصرف می‌کند؛ این امر همچنین می‌تواند نشانۀ یک آسیب جدی باشد یا خود زمینۀ آسیب‌ بیشتر را فراهم کند. برای مقابله با آن، الگوی مصرف داروهایتان را همراه با پزشک بازبینی کنید و نگاهی دوباره به کیفیت تغذیه، خواب و سطح استرس روزمره خود بیندازید. با چند اصلاح ساده اما مداوم در سبک زندگی می‌توانید تعادل و آرامش را دوباره به رگ‌های خود بازگردانید.

پزشکان دکتردکتر طی جلسات ویزیت آنلاین می‌توانند به شما کمک کند تا با توجه به سابقه پزشکی و علائمی که دارید، به نگرانی خود در این مورد بپردازید و درمان شوید. برای گفت‌و‌گوی حضوری با پزشک هم می‌توانید از سیستم نوبت دهی اینترنتی پلتفرم دکتردکتر استفاده کنید.

منابع

healthline

vinmec

healthcentral

medicalnewstoday

سوالات متداول