شیمیدرمانی یکی از اصلیترین روشهای درمان سرطان است که با وجود نقش حیاتی در کنترل و از بین بردن سلولهای سرطانی، میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر وضعیت تغذیه، اشتها و سلامت عمومی بدن داشته باشد. در این میان، تغذیه اصولی و هدفمند نقش مکمل و بسیار مهمی در کنار شیمیدرمانی ایفا میکند. انتخاب درست مواد غذایی میتواند به تقویت سیستم ایمنی، حفظ توده عضلانی، کاهش عوارض جانبی درمان، افزایش تحمل بدن نسبت به داروها و تسریع روند بهبودی کمک کند. در این مقاله بهطور جامع بررسی میکنیم که تغذیه شیمیدرمانی چگونه باید تنظیم شود.
شیمیدرمانی چه تأثیری بر وضعیت تغذیه و جذب مواد غذایی دارد؟
درمانهایی مانند شیمیدرمانی و برخی انواع پرتودرمانی ممکن است عوارض جانبی متعددی ایجاد کنند، ازجمله:
- یبوست که میتواند باعث ناراحتی شود و میل به غذا را بیش از پیش کاهش دهد.
- اسهال که ممکن است بدن را از مواد مغذی ضروری تخلیه کند.
- خستگی که باعث کاهش فعالیت بدنی میشود؛ در نتیجه کالری کمتری میسوزانید و در طول روز کمتر احساس گرسنگی میکنید.
- از دست دادن حس چشایی که میتواند غذا را بیمزه و غیرجذاب کند.
- تهوع و استفراغ که ممکن است اشتها را کاهش دهد و منجر به کاهش وزن شود.
گاهی اوقات این موضوع به نوع خاص سرطانی که فرد به آن مبتلاست نیز بستگی دارد. درمان سرطان پستان و سرطانهای خونی اغلب شامل مصرف استروئیدهاست. استروئیدها در واقع میتوانند اشتها را افزایش دهند و سطح قند خون را بالا ببرند که این مسئله ممکن است به مقاومت به انسولین و افزایش وزن منجر شود. بنابراین، بهجای کاهش وزن، ممکن است به دلیل ترکیب داروها و سبک زندگی کمتحرک در دوران درمان سرطان، افزایش وزن قابلتوجهی رخ دهد.
برخی افراد پس از شیمیدرمانی برای سرطان پستان یا سرطان آندومتر نیز تحت هورموندرمانی قرار میگیرند. این داروها تولید استروژن را مهار میکنند، هورمونی که نقش مهمی در متابولیسم بدن دارد. اگر سرعت متابولیسم کاهش یابد، احتمال افزایش وزن وجود دارد.
افراد مبتلا به پانکراس (لوزالمعده) اغلب در حفظ وزن خود با مشکل مواجه میشوند. از آنجا که پانکراس بهدرستی عمل نمیکند، هضم طبیعی غذا ممکن است مختل شود. این وضعیت میتواند به کاهش وزن یا سوءتغذیه منجر شود.
بنابراین نیازهای تغذیهای بیماران سرطانی ثابت نیست و بسته به نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع داروهای شیمیدرمانی و شرایط جسمی فرد، پیش از شروع درمان، در طول شیمیدرمانی و پس از پایان آن متفاوت خواهد بود؛ مثلاً تغذیه در شیمیدرمانی سرطان تخمدان با تغذیه شیمیدرمانی در سرطان پستان یا خون متفاوت است.
آگاهی از اصول تغذیهای قبل، حین و بعد از شیمیدرمانی، مواد غذایی مفید و محدودشونده، و توصیههای کاربردی متناسب با انواع سرطان مهم است. اصول تغذیه سرطان پوست چیست؟ سرطان ریه، سرطان طحال یا پستان چطور؟ آشنایی با این جزئیات به بیماران و خانوادههای آنان کمک میکند با آگاهی بیشتر، نقش مؤثرتری در حمایت از روند درمان ایفا کنند.
نقش رژیم غذایی مناسب در طول دوره شیمیدرمانی
از آنجا که درمان سرطان ازجمله شیمیدرمانی میتواند باعث نوسان در اشتها و وزن بدن شود، توجه به رابطه شیمیدرمانی و تغذیه اهمیت زیادی دارد. علاوه بر کمک به حفظ وزن سالم، تعادل در رژیم غذایی و تغذیه در زمان شیمیدرمانی یا پرتودرمانی میتواند:
- به کنترل عوارض جانبی درمان کمک کند؛
- سطح انرژی بدن را افزایش دهد؛
- به حفظ و تقویت توده عضلانی کمک کند؛
- عملکرد سیستم ایمنی را حفظ کند؛
- التهاب بدن را کاهش دهد.
پیش از شروع شیمیدرمانی چه رژیم غذاییای توصیه میشود؟
هر فردی که به بیماری مزمن مبتلاست، حتی اگر سرطان نباشد، باید از غذاهای سرشار از پروتئین، چربیهای سالم، غلات کامل، و ویتامینها و مواد معدنی استفاده کند. اگر امکانپذیر است، اصلاح تغذیه بیماران شیمیدرمانی را پیش از شروع درمان انجام دهید تا با آمادگی جسمی بهتری وارد روند درمان شوید. افزودن این گروههای غذایی به تقویت بدن در طول درمان کمک میکند.
پروتئینهای گیاهی
برخی از بهترین مواد غذایی که در تغذیه قبل از شیمیدرمانی یا حین آن توصیه میشوند، پروتئینهای گیاهی هستند. این گروه غذایی بالاترین میزان ویتامینها و مواد معدنی را فراهم میکند. این یعنی مصرف فراوان سبزیجات، همچنین حبوبات، مغزها و دانهها. در صورتی که از پروتئینهای حیوانی استفاده میکنید، گزینههای کمچرب مانند مرغ یا ماهی را انتخاب کنید.
چربیهای سالم
چربیهای تکغیراشباع و چندغیراشباع نیز فواید قابلتوجهی برای سلامت دارند. آووکادو، روغن زیتون، روغن هسته انگور و گردو سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که به کاهش التهاب و بهبود سلامت قلب و عروق کمک میکنند.
کربوهیدراتهای سالم
در انتخاب کربوهیدراتها، غذاهایی را برگزینید که حداقل فراوری را داشته باشند؛ مانند گندم کامل، سبوس و جو دوسر. این مواد غذایی حاوی فیبر محلول هستند که به حفظ باکتریهای مفید روده کمک میکند. فیبر محلول همچنین تولید اسیدهای چرب زنجیرهکوتاه (SCFA) را افزایش میدهد که در فرایندهایی مانند سوختوساز و ترمیم سلولی نقش دارند.
ویتامینها و مواد معدنی
ویتامینها و مواد معدنی به فرایندهای آنزیمی بدن کمک میکنند، فرایندهایی که نقش مهمی در تقویت عملکرد سیستم ایمنی و کاهش التهاب دارند. در صورت امکان، غذاهای غنیشده با ویتامین D را انتخاب کنید، ازجمله شیر، آب پرتقال، ماست و برخی غلات صبحانه.
اصول تغذیه افراد تحت درمان شیمیدرمانی
رعایت یک رژیم غذایی مغذی و متعادل در دوران شیمیدرمانی میتواند به حمایت از روند درمان و حفظ سلامت عمومی بدن کمک کند. غذاهای ملایم و سازگار با معده، مانند بلغور جو دوسر و تخممرغ، میتوانند گزینههای مناسبی باشند.
عوارض جانبی شیمیدرمانی ممکن است شامل خشکی دهان، تغییر در حس چشایی، تهوع و خستگی باشد. این عوارض ممکن است حفظ یک رژیم غذایی متعادل را دشوار کنند.
با این حال، تناسب و تعادل تغذیه در شیمیدرمانی اهمیت زیادی دارد تا بدن بتواند عملکرد بهینه خود را حفظ کند. غذاهایی که طعم ملایم دارند، معده را اذیت نمیکنند و در عین حال سرشار از مواد مغذی هستند، از بهترین انتخابها در این دوران محسوب میشوند.
توصیه میشود بیماران در روزهای شیمیدرمانی غذاهای سبک مصرف کنند. خوردن وعدههای کوچک بهآرامی و در فواصل چندساعته معمولاً بهترین نتیجه را دارد. در روزهای شیمیدرمانی از مصرف غذاهای چرب، سرخکرده یا تند خودداری کنید، زیرا ممکن است بهخوبی تحمل نشوند. حتماً پیش از تزریق دارو یک وعده غذایی یا میانوعده میل کنید و از حذف وعدههای غذایی بپرهیزید، چراکه این کار میتواند حالت تهوع را تشدید کند.
تغذیه پیش از جلسه شیمیدرمانی
غذاهای سبک و ملایم معمولاً بهترین انتخاب هستند. برخی نمونهها عبارتاند از:
- ماست ساده یا ماست میوهای؛
- میوه تازه بههمراه پنیر کاتیج؛
- تخممرغ آبپز و نان تست؛
- نان تستشده با مقدار کمی کره بادامزمینی؛
- غلات صبحانه با شیر (در صورت عدم تحمل لاکتوز، از شیر لاکتاید یا شیر سویا استفاده کنید)؛
- سوپ مرغ و برنج بههمراه بیسکوییت ترد؛
- غلات داغ با کره مغزیجات نرم یا شیر (یا جایگزینهای شیر).
تغذیه در حین جلسه شیمیدرمانی
برخی افراد در زمان تزریق شیمیدرمانی تمایلی به غذا خوردن ندارند و این موضوع طبیعی است. بااینحال، توجه داشته باشید که مصرف مقدار کمی غذا میتواند حال شما را بهتر کند. در صورت تحمل، هر ۳۰ دقیقه مقدار کمی مایعات بنوشید.
یک میانوعده کوچک و ملایم با خود به محل شیمیدرمانی ببرید. میتوانید از غذاهای ذکرشده در بالا یا نمونههای زیر استفاده کنید:
- آبمیوههای کماسید (مانند آب سیب، آب انگور و نکتار میوه)؛
- ماست نوشیدنی؛
- بیسکویت؛
- میوههایی مانند موز، طالبی و پوره سیب.
یک بطری آب یا نوشیدنی موردعلاقه خود همراه داشته باشید. از نوشیدنیهای اسیدی پرهیز کنید، زیرا ممکن است دستگاه گوارش را تحریک کنند.
میتوانید از پرستار بخش تزریق بپرسید که آیا میانوعدههای سبک مانند آبمیوه و بیسکویت در دسترس دارند یا خیر.
تغذیه پس از جلسه شیمیدرمانی
در طول روز وعدهها و میانوعدههای کوچک مصرف کنید. بهجای ۳ وعده بزرگ، ۵ تا ۶ وعده کوچک میل کنید.
- غذاهای کمچرب و با طعم ملایم انتخاب کنید.
- غذاهای سرد یا خنک را امتحان کنید؛ این غذاها بوی کمتری منتشر میکنند که در زمان تهوع بهکار میآیند.
- بهطور منظم مایعات بنوشید. این کار از کمآبی بدن جلوگیری کرده و به دفع برخی از مواد باقیمانده شیمیدرمانی کمک میکند. آب بهترین گزینه است. سایر انتخابها شامل آب سیب و آب انگور، نکتار میوه، آبِ گوشت، سوپ شفاف، نوشیدنیهای ورزشی، یخمک، شربت یخی، ژله، دمنوشهای گیاهی مانند زنجبیل و نعناع، و چای سیاه رقیق است.
- داروهای ضدتهوع را دقیقاً مطابق دستور تیم درمانی مصرف کنید.
مصرف مکملها در تغذیه شیمیدرمانی
اگر در طول درمان، اشتهای شما کاهش یافته یا به دلیل عوارضی مانند استفراغ و اسهال ویتامینها و مواد مغذی را از دست دادهاید، ممکن است مصرف مولتیویتامین توصیه شود.
کمبود ویتامین D معمولاً شایعترین کمبود ویتامینی است. ویتامین D به تقویت سیستم ایمنی، کاهش خستگی و حفظ سلامت استخوانها کمک میکند. بهویژه اگر تحت درمان با استروئیدها باشید، خطر کاهش تراکم استخوان در شما بیشتر خواهد بود.
پیش از افزودن هرگونه ویتامین یا مکمل به رژیم غذایی خود، حتماً با متخصص تغذیه و پزشک انکولوژیست خود مشورت کنید. در مجله سلامت دکتر دکتر ببینید تخصص انکولوژی چیست و دکتر سرطان کیست؟ همینجا در دکتر دکتر میتوانید وقت ویزیت آنلاین یا حضوری را از بهترین متخصصان بگیرید.
پس از پایان شیمیدرمانی چه غذاهایی به بهبود بدن کمک میکنند؟
تغذیه مناسب همراه با فعالیت بدنی میتواند خطر بروز سرطانهای جدید و عود سرطان را کاهش دهد، به افزایش طول عمر کمک کند و افراد را در حفظ وزن سالم یاری دهد. شواهد نشان میدهد رژیمی با محوریت گیاهان و سرشار از فیبر، که مصرف گوشت قرمز، گوشتهای فراوریشده، الکل و غذاهای بسیار فراوریشده در آن کم تا متوسط است، به ارتقای سلامت و کاهش خطر سرطان کمک میکند. روزانه حداقل ۲۵ گرم فیبر از سبزیجات، میوهها، غلات کامل و حبوبات (در حد تحمل بدن) دریافت کنید. رعایت این نکات را در برنامه تغذیه پس از شیمیدرمانی مهم است.
این غذاها را بیشتر مصرف کنید:
سبزیجات: روزانه ۴ تا ۵ پیمانه
- تمرکز بر سبزیجات کامل؛
- گزینههای پخته، خام، منجمد یا کنسروی کمسدیم همگی مناسب هستند؛
- از طیف رنگی متنوع (رنگینکمان) استفاده کنید؛
- نمونهها: سبزیجات برگتیره (اسفناج، کِیل، روکولا و …)، بروکلی، کدو، کدو سبز، هویج، گوجهفرنگی، چغندر، فلفل دلمهای، قارچ، پیاز، کرفس، گلکلم، خیار، سیبزمینی سفید و شیرین، نخودفرنگی سبز، کلم و …
میوهها: روزانه ۲ تا ۳ پیمانه
- تمرکز بر میوه کامل بهجای میوه خشک یا آبمیوه؛
- تنوع رنگی را فراموش نکنید؛
- نمونهها: انواع توتها، انگور بنفش، گیلاس، کیوی، مرکبات، سیب، انجیر، هندوانه و زردآلو.
غلات کامل:
- نمونهها: برنج قهوهای، جو دوسر، کینوا، جو، تورتیلای ذرت، نانها و پاستاهای سبوسدار.
پروتئینهای گیاهی:
- حبوبات: لوبیا قرمز، چیتی، سفید، سیاه، لیما، لوبیای چشمبلبلی، نخود (گاربانزو)، لپه، عدس، ادامامه، توفو و تمپه.
- مغزها و دانهها: بادام، پسته، گردو، پِکان، کرههای مغزیجات، دانههای کدو/آفتابگردان/چیا/کتان و …
- لبنیات گیاهی: شیر سویا، شیر نخودفرنگی.
- جایگزینهای گوشت گیاهی: سِیتان (پروتئین گندم).
سبزیهای معطر و ادویهها:
- استفاده روزانه از ادویهها و سبزیهای خشک یا تازه برای افزایش اثرات محافظتی در برابر سرطان.
- نمونهها: دارچین، زنجبیل، زردچوبه، فلفل سیاه، ریحان، آویشن، سیر و پودر فلفل چیلی.
چربیهای سالم امگا ۳:
- نمونهها: سالمون، شاهماهی، آنچوی، ساردین، دانه شاهدانه، گردو، دانه کتان و چیا.
این غذاها را کمتر مصرف کنید:
گوشت قرمز:
- مانند گوشت گاو، خوک، بره و …
- حداکثر حدود ۵۱۰ گرم پخته در هفته یا کمتر.
گوشتهای فراوریشده:
- شامل محصولات نمکسود، دودی یا دارای نیترات مانند بیکن، سوسیس، پپرونی، گوشتهای آماده، سالامی، گوشتهای دودی و هاتداگ.
چربیهای اشباع و ترانس:
- مانند کره، برخی مارگارینها، لبنیات پرچرب، چربیهای حیوانی، روغن جامد و روغنهای هیدروژنه.
فستفودها:
- مصرف کمتر غذاهای سرخکرده و گوشتها و پروتئینهای کبابی.
- کباب کردن سبزیجات، میوهها و نشاستهها اشکالی ندارد.
غذاهای فراوریشده:
- کاهش مصرف غذاهای پرنمک و دارای قند افزوده.
نوشیدنیهای شیرینشده با قند:
- شامل نوشابهها، نوشیدنیهای انرژیزا و سایر نوشیدنیهای شیرین.
الکل:
- برای پیشگیری از سرطان، بهترین گزینه مصرف نکردن الکل است.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی سرطان خون چه نکاتی دارد؟
بهطور کلی، تغذیه در بیماران مبتلا سرطان اهمیت ویژه دارد. مؤسسه پژوهشهای سرطان آمریکا برای دوره پس از پایان درمان ازجمله شیمیدرمانی، این توصیهها را برای بیماران مبتلا به سرطان خون دارد.
۱. تغذیه مبتنی بر گیاهان
یکی از توصیههای اصلی این است که حدود دوسوم بشقاب غذایی شما را میوهها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئینهای غیرحیوانی تشکیل دهند و یکسوم یا کمتر به پروتئینهای حیوانی اختصاص یابد. این الگو که با عنوان «بشقاب جدید آمریکایی» (New American Plate) شناخته میشود، دریافت آنتیاکسیدانها و فیتوکمیکالهای موجود در غذاهای گیاهی را افزایش میدهد و به تقویت سیستم ایمنی کمک میکند.
۲. محدود کردن گوشت قرمز و فراوریشده
مصرف گوشت قرمز باید به حدود ۳۴۰ تا ۵۱۰ گرم در هفته محدود شود. این گروه شامل گوشتهایی مانند گوشت خوک، گاو و بره است. گوشتهای فراوریشده مانند بیکن، سوسیس و گوشتهای آماده به دلیل سدیم بالا و استفاده از نیترات در فرایند نگهداری، باید تا حد امکان کاهش یافته یا بهطور کلی حذف شوند.
۳. کاهش مصرف غذاهای فراوریشده
به بیماران مبتلا به سرطانهای خونی توصیه میشود مصرف غذاهای فراوریشده، خوراکیهای شیرین و فستفودها را محدود کنند. طبق این راهنماها، این دسته از غذاها نباید بیش از ۱۵٪ از کل رژیم غذایی را تشکیل دهند و اصل اعتدال در مصرف آنها بسیار مهم است.
۴. تأمین آب بدن
هیدراته ماندن بدن اهمیت زیادی دارد و این موضوع فقط به نوشیدن آب ساده محدود نمیشود. افزودن طعمدهندههای طبیعی مانند لیمو، نعناع یا خیار میتواند نوشیدن مایعات را دلپذیرتر کند. در مورد الکل، توصیه میشود برای کاهش خطرات مرتبط با سرطان، مصرف آن به حداکثر یک نوشیدنی در روز برای زنان و دو نوشیدنی در روز برای مردان محدود شود.
۵. فعالیت بدنی و مدیریت وزن
فعالیت بدنی منظم یکی از ارکان اصلی بهبود سلامت پس از درمان است. هدف، انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش با شدت متوسط در هفته است؛ مانند پیادهروی تند، بهگونهای که صحبت کردن ممکن باشد اما کمی دشوار شود. حفظ وزن سالم نیز اهمیت بالایی دارد و شاخص توده بدنی (BMI) ایدئال در بازه ۱۸٫۹ تا ۲۴٫۹ قرار میگیرد.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی لنفوم چگونه باید باشد؟
درمان لنفوم ممکن است فعال ماندن را دشوار کند و حتی باعث کاهش وزن شود. مجموع این عوامل به از دست رفتن توده عضلانی منجر میشود.
اگر توده عضلانی خود را حفظ کنید، در طول درمان و پس از آن احساس بهتری خواهید داشت. بهترین راه برای حفظ و تقویت عضلات، مصرف مقدار کافی از منابع پروتئینی باکیفیت در کنار فعالیت بدنی است.
مقدار پروتئین مورد نیاز هر فرد به شاخص توده بدنی (BMI)، سلامت کلیهها و سایر عوامل بستگی دارد. متخصص تغذیه دارای مجوز میتواند به شما کمک کند تا میزان پروتئین مورد نیاز و انواع مناسب پروتئین برای رژیم غذایی کمککننده به درمان لنفوم را مشخص کنید. میتوانید در دکتر دکتر با کارشناس تغذیه یا متخصص تغذیه دارای مجوز تماس بگیرید.
به خاطر داشته باشید که یک رژیم غذایی سالم میتواند به پیشگیری از لنفوم کمک کند یا در طول درمان سرطان، حال عمومی شما را بهبود ببخشد.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی معده؛ چه غذاهایی مناسبترند؟
برای مبتلایان به سرطان معده، مسیر درمان طولانی و پرچالش است. خستگی، کاهش اشتها و نوسانات عاطفی فشار زیادی بر فرد وارد میکند. پس از جراحی، پایان درمانها یا حتی فشار ناشی از بیماری، معده بهطور طبیعی حساستر میشود. غذا و معده رابطهای جداییناپذیر دارند. پس از بیماریای مانند سرطان معده، بدن تقریباً بلافاصله به آنچه مصرف میکنید واکنش نشان میدهد.
داشتن یک برنامه غذایی مناسب برای بیماران سرطان معده مفید است. زیرا وقتی معده تحت تأثیر سرطان قرار میگیرد، فشار زیادی را تجربه میکند. جراحیها ممکن است ظرفیت معده برای نگهداری غذا را تغییر دهند و درمانهایی مانند شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوانند اشتها را کاهش داده، باعث تهوع شوند یا طعم غذا را تغییر دهند.
به همین دلیل، تغذیه تنها اهمیت ندارد؛ بلکه ضروری است. بسیاری از غذاها وقتی معده حساس است، بهخوبی هضم نمیشوند. برخی غذاها آرامشبخش هستند، در حالی که برخی دیگر ممکن است ناراحتی ایجاد کنند. در ادامه، سه گروه غذایی مناسب برای بیماران سرطان معده و تغذیه پس از درمان شیمیدرمانی معرفی میشود:
۱. غذاهای نرم و آسانهضم
در هنگام مواجهه با سیستم گوارشی حساس، معده ممکن است غذاهای سنگین، چرب یا سفت را تحمل نکند. بهترین انتخابها عبارتند از:
- برنج سیاه یا قهوهای بخارپز؛
- سبزیجات آبپز یا لهشده مانند هویج، کدو حلوایی و کدو سبز؛
- سوپها و آبگوشتها؛
- تخممرغ (آبپز نرم یا نیمرو) برای پروتئین باکیفیت؛
- ماست یا دوغ.
۲. فیبر بهصورت متعادل
فیبر برای گوارش مفید است، اما مصرف زیاد آن میتواند باعث نفخ یا ناراحتی در بیماران سرطان معده شود. بهتر است از غذاهای ملایم استفاده کنید تا فیبر لازم بدون فشار اضافی بر معده دریافت شود:
- میوههای نرم مانند موز، پاپایا و آلو؛
- سبزیجات بخارپز یا لهشده به جای سالاد خام.
۳. سایر گزینههای مفید برای رژیم غذایی
- پروتئینهای کمچرب: مانند مرغ، ماهی، پنیر، توفو و حبوبات برای بازسازی بافتها و حفظ قدرت.
- چربیهای سالم: مانند روغن زیتون، مغزها و دانهها برای حمایت از روند بهبود.
- دمنوشهای گیاهی: مانند دمنوش بابونه یا زنجبیل برای تسکین تهوع و بهبود هضم.
- غذاهای غنی از آنتیاکسیدان: مانند توتها، توتفرنگی، اسفناج و زردچوبه برای کاهش التهاب و محافظت از سلولها.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی معده؛ چه غذاهایی مناسب نیستند؟
همانطور که برخی غذاها آرامشبخش هستند، برخی دیگر میتوانند معده را تحریک کنند. شناخت غذاهایی که باید از رژیم حذف شوند، مهم است:
- ادویههای تند: مانند فلفل قرمز، فلفل سبز و فلفل سیاه بیش از حد؛
- غذاهای بسیار اسیدی: مانند آبمیوههای مرکبات و سرکه.
بهجای آن، غذا را با سبزیجات ملایم مانند گشنیز، نعناع یا کمی زردچوبه طعمدار کنید.
یکی از عوامل پرخطر در رژیم غذایی بیماران سرطان معده، مصرف زیاد غذاهای نگهداریشده و فراوریشده است. این غذاها اغلب حاوی نیترات، سدیم بالا و مواد شیمیایی هستند که میتوانند معده را تحریک کرده و خطر سرطان را افزایش دهند:
- ترشیجات و گوشتهای نمکسود؛
- سوسیسهای بستهبندی، سالامی و غذاهای دودی؛
- نودل فوری، چیپس و تنقلات آماده.
غذای تازه و خانگی همیشه ایمنترین گزینه است.
غذاهایی که ممکن است ناراحتی ایجاد کنند
برخی غذاها لزوماً مضر نیستند، اما ممکن است هنگام بهبود معده باعث ناراحتی شوند:
- نوشیدنیهای گازدار (ایجاد نفخ و باد معده)؛
- حبوبات یا دالها (مانند لوبیا سیاه، عدس کامل) که سنگین هضم میشوند؛
- غذاهای سرخکرده و چرب؛
- مقادیر زیاد کلم خام، گلکلم یا بروکلی.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی سرطان روده برای کاهش اسهال و ضعف
پس از پایان درمان سرطان، ممکن است دیگر نتوانید همان غذاهایی را که قبلاً میخوردید، مصرف کنید. این تغییرات میتوانند موقتی یا طولانیمدت باشند.
رعایت یک رژیم غذایی سالم و متعادل برای حفظ سلامت جسمی و روانی در طول درمان سرطان روده بزرگ یا کوچک اهمیت دارد. رژیم متعادل هر فرد با توجه به سن، وزن، جنسیت و میزان فعالیت او متفاوت است. این نکات را رعایت کنید:
- حداقل پنج وعده میوه و سبزیجات در روز مصرف کنید.
- مصرف کربوهیدراتهای کامل مانند نان، پاستا و برنج را افزایش دهید، مگر آنکه تیم درمانی شما توصیه به رژیم کمفیبر کرده باشد.
- روزانه مقداری پروتئین کمچرب مانند مرغ بدون پوست، ماهی یا حبوبات مصرف کنید.
- مقداری لبنیات کمچرب یا جایگزینهای غیرلبنی را در رژیم خود بگنجانید.
- مصرف چربیهای اشباع و قند را کاهش دهید.
- روزانه ۶ تا ۸ لیوان مایعات بنوشید؛ آب بهترین گزینه است، اما اگر نوشیدن آب برایتان دشوار است، میتوانید از شربتهای بدون قند، چای یا قهوه استفاده کنید.
- غذاهای حاوی آب مانند سوپ یا هندوانه را نیز مصرف کنید.
فیبر
فیبر بخشی از گیاهان است که بدن بهراحتی نمیتواند هضم کند و بخشی از آن بدون جذب به روده منتقل میشود. رژیم غذایی سرشار از فیبر برای سلامت روده مهم است زیرا:
- به حرکت سریعتر غذا در روده کمک میکند؛
- رشد باکتریهای مفید روده را حمایت میکند؛
- حس سیری طولانیتر ایجاد میکند و به کنترل وزن و اشتها کمک میکند.
مقدار مصرف فیبر
بزرگسالان سالم باید حداقل ۳۰ گرم فیبر در روز مصرف کنند. تیم درمانی شما بسته به نوع درمان، میزان فیبر مناسب را تعیین میکند و در صورت مشکل با مصرف فیبر بالا، راهنمایی ارائه میدهد.
رژیمهای کمفیبر
تیم درمانی ممکن است توصیه کند پیش از درمان یا بعد از آن، رژیم کمفیبر داشته باشید. درباره مدت زمان رعایت این رژیم با تیم درمانی مشورت کنید. ممکن است بعد از چند هفته بتوانید به تدریج مصرف فیبر را افزایش دهید.
اگر نگران دریافت کافی میوه و سبزیجات در رژیم کمفیبر هستید، تیم درمانی شما را راهنمایی میکند. میتوانید از منابع فیبر محلول که هضم آسانتری دارند استفاده کنید، مانند:
- بخشهای گوشتی سبزیجات مانند خیار، فلفل و گوجهفرنگی بدون پوست و دانه؛
- سبزیجات پخته و کمفیبر مانند کدو سبز، کدو حلوایی، هویج، شلغم و سیبزمینی شیرین؛
- میوههای کمفیبر مانند موز، هندوانه، انگور بدون دانه و میوههای پوستکنده مانند سیب، گلابی و هلو
- میوههای کنسروی در آب میوه (نه شربت) بدون پوست، مغز یا دانه؛
- توتهای منجمد که آب شده و الک شدهاند؛
- آبمیوهها (تنها یک وعده در روز، زیرا آبمیوهها قند بالایی دارند).
روش افزودن فیبر به رژیم غذایی
مصرف فیبر را بهتدریج افزایش دهید تا از باد معده، نفخ و درد شکم جلوگیری شود. برای مثال، هر چند روز یک وعده سبزیجات اضافی به رژیم خود اضافه کنید. فیبر آب جذب میکند، بنابراین نوشیدن مایعات کافی مانند آب، شیر کمچرب یا دمنوشهای گیاهی مهم است تا از یبوست جلوگیری شود. از نوشیدنیهای شیرین یا گازدار پرهیز کنید، زیرا میتوانند باعث افزایش وزن شوند.
بعد از درمان، ممکن است هضم غذاهای پر فیبر مانند سبوس، مغزها یا دانهها دشوار باشد. به مرور میتوانید مصرف فیبر را افزایش دهید. برای شروع، سبزیجات و میوهها را خوب بپزید و پوست آنها را جدا کنید تا هضم راحتتر شود.
از مصرف دوز بالای مکملها خودداری کنید، زیرا ممکن است مضر باشند. بهویژه در طول درمان سرطان، هیچ ویتامین یا مکمل غذایی نباید بدون توصیه پزشک یا متخصص تغذیه مصرف شود.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی ریه برای افزایش توان بدنی
احتمالاً میدانید سرطان ریه چیست؟ سرطان ریه همراه با عوارض جانبی درمانهایی مانند شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتواند باعث تغییر طعم غذا، کاهش اشتها، خستگی و ضعف شود. این عوامل تغذیه مناسب را برای بیماران دشوار میکنند.
حفظ یک رژیم غذایی متعادل و مناسب نقش مهمی در روند درمان بیماران ایفا میکند. غذاهای زیر برای بیماران سرطان ریه در حین و پس از پایان درمان مفیدند.
- میوهها و سبزیجات: میوهها و سبزیجات سرشار از آنتیاکسیدان هستند که به کاهش علائم کمک کرده و ویتامینها و مواد معدنی ضروری برای بیماران سرطان ریه را تأمین میکنند.
- غلات کامل: غلات کامل نسبت به غلات تصفیهشده منابع غنیتری از فیبر و مواد مغذی هستند. این مواد غذایی حاوی ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانهایی هستند که به کاهش خطر بیماریهای مرتبط با سن، ازجمله بیماریهای قلبی و سرطان، کمک میکنند.
- محصولات لبنی: محصولات لبنی مانند شیر، پنیر و ماست سرشار از کلسیم و پروتئین هستند و علاوه بر تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن، از سیستم ایمنی نیز حمایت میکنند.
- خستگی و کاهش اشتها از علائم شایع در بیماران مبتلا به سرطان ریه است؛ بنابراین توصیه میشود بیماران محصولات لبنی را به میانوعدههای خود اضافه کنند تا مطمئن شوند مواد مغذی کافی دریافت میکنند.
- غذاهای نرم و آسانهضم: بیماران سرطان ریه باید غذاهای ملایم را در اولویت قرار دهند و از مصرف غذاهای پرنمک پرهیز کنند. بهتر است تمرکز بر غذاهای پر فیبر و آسانهضم مانند سوپها و فرنی باشد.
- غذاهای غنی از پروتئین: برخی بیماران ممکن است دچار سرفه همراه با خون شوند که میتواند منجر به کمخونی شود. بنابراین پیروی از یک رژیم غذایی متعادل که پروتئین کافی را تأمین کند، ضروری است.
- چربیهای گیاهی: چربیهای گیاهی برای بدن بسیار مفید هستند و به جذب بهتر مواد مغذی کمک میکنند و از کاهش وزن ناخواسته در بیماران سرطان ریه جلوگیری میکنند.
- چای سبز: نوشیدن دو فنجان چای سبز در روز میتواند به بیماران سرطان ریه کمک کند پلیفنولهای موجود در چای سبز را جذب کنند. این ترکیبات، قابلیت آنتیاکسیدانی فعال کرده و بهطور مؤثر از پیشرفت سرطان جلوگیری میکنند.
- آب کافی: بیماران باید روزانه ۲ تا ۲٫۵ لیتر آب بنوشند تا از کمآبی بدن جلوگیری شود. همچنین میتوانید از آبمیوههای طبیعی میوههای مختلف برای تنوع رژیم غذایی استفاده کنید.
بیماران سرطان ریه باید از موارد زیر پرهیز کنند:
- سیگار و الکل.
- غذاهای دریایی در صورت حساسیت: برای حمایت از روند درمان، بیماران باید مصرف غذاهای دریایی مانند میگو، خرچنگ و ماهی را محدود کنند، زیرا ممکن است باعث تولید خلط یا واکنشهای آلرژیک شوند و سلامت بیمار را تحت تأثیر قرار دهند.
- غذاهای پرچرب: بیماران سرطان ریه باید مصرف غذاهای پرچرب و چرب را محدود کنند، زیرا این غذاها میتوانند باعث نفخ، سوءهاضمه و کاهش اشتها شوند که روند درمان را مختل میکنند.
- غذاهای کبابی و دودی: متخصصان تغذیه معتقدند که غذاهای دودی و کبابی تأثیر منفی بر سلامت کلی و روند درمان سرطان ریه دارند. بنابراین بیماران باید از مصرف این نوع غذاها اجتناب کنند.
راهبردهای مؤثر برای تغذیه در طول و پس از درمان:
- تقسیم سه وعده اصلی غذا به ۶ تا ۸ وعده کوچک در طول روز، با فاصله ۲ تا ۳ ساعت؛
- صرف وقت کافی برای خوردن و جویدن کامل غذا؛
- نوشیدن آب میتواند به نرم شدن غذا و تسهیل بلع کمک کند؛
- لقمههای کوچک بردارید و قبل از برداشتن لقمه بعدی، آن را کامل ببلعید؛
- هر زمان احساس گرسنگی کردید غذا بخورید، بدون توجه به ساعت روز؛
- هنگام غذا خوردن، به حالت نشسته مستقیم یا با زاویه ۴۵ درجه بنشینید و حداقل ۳۰ دقیقه پس از غذا همان وضعیت را حفظ کنید؛
- غذاهایی را انتخاب کنید که بیمار از آنها لذت میبرد؛
- اطمینان حاصل کنید که تمام گروههای غذایی در رژیم غذایی حضور دارند و وعدهها را به روشهای مختلف تهیه کنید تا اشتها تحریک شود؛
- از مکملهای غذایی طبق توصیه پزشک استفاده کنید.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی کبد و حمایت از عملکرد کبد
برای افرادی که تحت درمان سرطان کبد هستند، اهداف تغذیهای باید شامل موارد زیر باشد:
- حفظ وزن سالم و پایدار؛
- حمایت از عملکرد کبد و کاهش فشار بر کبد؛
- کنترل سطح قند خون؛
- تأمین نیازهای پروتئینی و کالری برای حفظ توده عضلانی و انرژی.
غذاهای خاص برای سلامت کبد
برخی غذاها بهطور ویژه برای سلامت کبد و کاهش التهاب مفید هستند:
- سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج و کِیل؛
- سیر که حاوی ترکیبات گوگردی طبیعی است و به سمزدایی کبد کمک میکند؛
- زردچوبه به دلیل ترکیب ضدالتهابی کورکومین؛
- روغن زیتون که چربیهای تکغیراشباع سالم و آنتیاکسیدانها را تأمین میکند.
اهمیت اجتناب از غذاهای فراوریشده
غذاهای بسیار فراوریشده که حاوی چربیهای اشباع، قندهای تصفیهشده و افزودنیهای مصنوعی هستند، آسیب کبد را تشدید و پیشرفت سرطان را تسریع میکنند. محدودکردن یا اجتناب از این غذاها برای حمایت از سلامت کبد ضروری است.
هیدراته ماندن و سلامت کبد
نوشیدن مایعات کافی به کبد کمک میکند تا مواد مغذی را پردازش کرده و سموم را از بدن دفع کند. هدف، نوشیدن آب فراوان در طول روز و محدودکردن نوشیدنیهای شیرین است.
چه غذاهایی باید مصرف و چه غذاهایی باید اجتناب شوند؟
غذاهایی که باید مصرف شوند:
- پروتئین باکیفیت از گوشتهای کمچرب، ماهی، حبوبات و لبنیات؛
- کربوهیدراتهای پیچیده از غلات کامل مانند جو، کینوا و برنج قهوهای؛
- سبزیجات و میوههای رنگارنگ که طیف وسیعی از ویتامینها و آنتیاکسیدانها را فراهم میکنند.
مواد مغذی ضروری:
- ویتامین D برای سلامت استخوان و عملکرد سیستم ایمنی؛
- ویتامینهای گروه B برای متابولیسم انرژی؛
- سلنیوم برای حمایت آنتیاکسیدانی و تقویت سیستم ایمنی.
غذاهایی که باید محدود یا اجتناب شوند:
- الکل که فشار اضافی بر کبد وارد میکند؛
- گوشتهای فراوریشده مانند سوسیس و بیکن؛
- قندهای تصفیهشده و نوشیدنیهای شیرین؛
- غذاهای پرنمک مانند سوپهای کنسروی و تنقلات شور.
تغذیه بعد از شیمیدرمانی سینه (سرطان پستان)
در حال حاضر شواهد علمی کافی وجود ندارد که نشان دهد یک رژیم غذایی خاص یا مصرف مواد غذایی مشخص میتواند خطر عود سرطان را کاهش دهد. همچنین شواهد اندکی وجود دارد که نشان دهد باید از مصرف برخی غذاها به دلیل افزایش خطر بازگشت سرطان پستان پرهیز کرد.
برخی زنان به دلیل عوارض درمان سرطان پستان، مانند شیمیدرمانی، در طول درمان دچار کاهش وزن میشوند. کموزنی میتواند خطر بروز عوارض در حین درمان را افزایش داده و بر کیفیت زندگی تأثیر منفی بگذارد.
در مقابل، برخی دیگر از زنان در طی برخی درمانها، مانند هورموندرمانی، دچار افزایش وزن میشوند. کاهش فعالیت بدنی نسبت به حالت معمول نیز میتواند در این افزایش وزن مؤثر باشد. شواهد روبهافزایشی نشان میدهد که بازماندگان سرطان پستان که اضافهوزن یا چاقی دارند، پیشآگهی ضعیفتری داشته و طول عمر کمتری نسبت به افرادی با وزن سالم دارند.
حفظ وزن سالم بدن به بهبودی پس از سرطان پستان و درمانهای آن کمک میکند. تغذیه شیمیدرمانی سالم و فعالیت بدنی منظم میتوانند شما را در رسیدن به وزن مناسب و حفظ آن یاری دهند.
سویا
برخی از سلولهای سرطان پستان دارای گیرندههای هورمونی مثبت هستند؛ به این معنا که میتوانند از استروژن طبیعی بدن برای رشد و تقسیم سلولی استفاده کنند. سویا حاوی ترکیباتی به نام فیتواستروژن است. برخی بازماندگان سرطان پستان نگرانند که پس از پایان درمان فیتواستروژنهای موجود در سویا مانند استروژن عمل کرده و موجب رشد یا بازگشت سرطان شوند.
اکثر شواهد موجود نشان میدهند که مصرف سویا بهعنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم و متعادل، احتمالاً به بازماندگان سرطان پستان آسیب نمیرساند. برخی مطالعات نیز نشان میدهند که مصرف غذاهای حاوی سویا میتواند به بهبود طول عمر بازماندگان سرطان پستان کمک کند، بهویژه در زنان پس از یائسگی.
مکملهای غذایی و گیاهی
برخی افراد فکر میکنند برای کاهش خطر بازگشت سرطان پس از درمان باید ویتامین، مواد معدنی یا مکملهای گیاهی مصرف کنند، اما یک رژیم غذایی سالم و متعادل بهترین راه برای دریافت مواد مغذی مورد نیاز است.
قبل از مصرف هرگونه مکمل با تیم درمانی خود مشورت کنید. آنها میتوانند آزمایشهایی انجام دهند تا مشخص شود آیا رژیم غذایی شما کافی است یا خیر و همچنین نوع و میزان ایمن مکملها را به شما توصیه کنند. مصرف دوز بالای برخی ویتامینها و مواد معدنی میتواند مضر باشد و ممکن است با داروهای نسخهای، داروهای بدون نسخه یا درمانهای سرطان تداخل ایجاد کند. برخی مکملهای گیاهی نیز ممکن است اثر داروها یا درمانهای سرطان را کاهش دهند.
آنتیاکسیدانها
آنتیاکسیدانها مواد شیمیایی هستند که در بسیاری از غذاها یافت میشوند و میتوانند با حذف رادیکالهای آزاد از سلولهای بدن محافظت کنند. رادیکالهای آزاد در جریان استفاده بدن از اکسیژن در عملکرد طبیعی سلولها تولید میشوند و مولکولهایی ناپایدارند که به آسانی با سایر مولکولها واکنش میدهند. این رادیکالها میتوانند به سلولها آسیب برسانند و در نهایت موجب سرطان شوند.
ویتامین C، ویتامین E، بتاکاروتن و سلنیوم از جمله آنتیاکسیدانهایی هستند که در بسیاری از غذاها، بهویژه سبزیجات و میوهها یافت میشوند. بهترین روش دریافت آنتیاکسیدانها برای بدن، مصرف یک رژیم غذایی سالم است و نه مصرف قرصها یا مکملها.
قبل از مصرف مکملهای آنتیاکسیدان در دوران درمان سرطان پستان، با تیم درمانی خود مشورت کنید. سرطان پستان از سرطانهای رایج در دنیا و ایران است. بهتر است با علائم سرطان سینه آشنا باشید.
کدام غذاها در طول شیمیدرمانی باید محدود یا حذف شوند؟
در دوران درمان سرطان بهویژه در دوره شیمیدرمانی، به آنچه وارد بدن شما میشود توجه ویژه داشته باشید. برچسبهای تغذیهای را بهدقت مطالعه کنید و تا حد امکان غذای خود را در خانه تهیه کنید. بهتر است از مصرف غذاهای بسیار تصفیهشده و فراوریشده پرهیز شود. همچنین باید از غذاهای سرخکردهای که حاوی مقدار زیادی روغنهای هیدروژنه هستند اجتناب کنید، زیرا این روغنها میتوانند التهاب را افزایش دهند.
از آنجا که افراد مبتلا به سرطان معمولاً سیستم ایمنی ضعیفتری دارند، بهتر است از مصرف غذاهایی که خطر بیماریهای انتقالی از غذا را به همراه دارند صرفنظر کنید، ازجمله:
- ماهی نیمپز یا خام، مانند سوشی؛
- تخممرغ نیمپز یا غذاهای حاوی تخممرغ خام، مانند سس مایونز خانگی؛
- پنیرها و محصولات لبنی غیرپاستوریزه؛
- میوهها و سبزیجات شستهنشده.
کلام آخر دکتردکتر
تغذیه مناسب در طول درمان سرطان، به ویژه شیمیدرمانی، نقش بسیار مهمی در بهبود کیفیت زندگی، تقویت سیستم ایمنی و کاهش عوارض جانبی درمان دارد. رعایت اصول تغذیه بعد شیمیدرمانی قبل و حین آن میتواند به کاهش تهوع، یبوست، خستگی و تغییرات وزن کمک کند و فرایند بهبود و بازتوانی بدن را تسهیل کند. همچنین، انتخابهای غذایی مناسب باید بر اساس نوع سرطان، وضعیت بدنی بیمار و توصیههای تیم درمانی شخصیسازی شود. اجتناب از غذاهای فراوریشده، پرچرب و سرشار از قند و نمک، و مشورت با متخصص تغذیه یا پزشک قبل از مصرف مکملها، از دیگر نکات کلیدی است.
اگر خودتان یا عزیزانتان در مسیر درمان با شیمیدرمانی هستید، برای کسب اطلاعات بیشتر درباره تغذیه شیمیدرمانی از تیم کارشناسان و متخصصان دکتردکتر مشاوره بگیرید.
سوالات متداول
منابع
