راهنمای تغذیه شیمی‌درمانی؛ مواد غذایی مفید، مضر و مکمل‌های ضروری

شیمی‌درمانی یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمان سرطان است که با وجود نقش حیاتی در کنترل و از بین بردن سلول‌های سرطانی، می‌تواند تأثیرات قابل‌توجهی بر وضعیت تغذیه، اشتها و سلامت عمومی بدن داشته باشد. در این میان، تغذیه اصولی و هدفمند نقش مکمل و بسیار مهمی در کنار شیمی‌درمانی ایفا می‌کند. انتخاب درست مواد غذایی می‌تواند به تقویت سیستم ایمنی، حفظ توده عضلانی، کاهش عوارض جانبی درمان، افزایش تحمل بدن نسبت به داروها و تسریع روند بهبودی کمک کند. در این مقاله به‌طور جامع بررسی می‌کنیم که تغذیه شیمی‌درمانی چگونه باید تنظیم شود.

شیمی‌درمانی چه تأثیری بر وضعیت تغذیه و جذب مواد غذایی دارد؟

درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و برخی انواع پرتودرمانی ممکن است عوارض جانبی متعددی ایجاد کنند، ازجمله:

• یبوست که می‌تواند باعث ناراحتی شود و میل به غذا را بیش از پیش کاهش دهد.
• اسهال که ممکن است بدن را از مواد مغذی ضروری تخلیه کند.
• خستگی که باعث کاهش فعالیت بدنی می‌شود؛ در نتیجه کالری کمتری می‌سوزانید و در طول روز کمتر احساس گرسنگی می‌کنید.
• از دست دادن حس چشایی که می‌تواند غذا را بی‌مزه و غیرجذاب کند.
• تهوع و استفراغ که ممکن است اشتها را کاهش دهد و منجر به کاهش وزن شود.

گاهی اوقات این موضوع به نوع خاص سرطانی که فرد به آن مبتلاست نیز بستگی دارد. درمان سرطان پستان و سرطان‌های خونی اغلب شامل مصرف استروئیدهاست. استروئیدها در واقع می‌توانند اشتها را افزایش دهند و سطح قند خون را بالا ببرند که این مسئله ممکن است به مقاومت به انسولین و افزایش وزن منجر شود. بنابراین، به‌جای کاهش وزن، ممکن است به دلیل ترکیب داروها و سبک زندگی کم‌تحرک در دوران درمان سرطان، افزایش وزن قابل‌توجهی رخ دهد.

برخی افراد پس از شیمی‌درمانی برای سرطان پستان یا سرطان آندومتر نیز تحت هورمون‌درمانی قرار می‌گیرند. این داروها تولید استروژن را مهار می‌کنند، هورمونی که نقش مهمی در متابولیسم بدن دارد. اگر سرعت متابولیسم کاهش یابد، احتمال افزایش وزن وجود دارد.

افراد مبتلا به پانکراس (لوزالمعده) اغلب در حفظ وزن خود با مشکل مواجه می‌شوند. از آنجا که پانکراس به‌درستی عمل نمی‌کند، هضم طبیعی غذا ممکن است مختل شود. این وضعیت می‌تواند به کاهش وزن یا سوءتغذیه منجر شود.

بنابراین نیازهای تغذیه‌ای بیماران سرطانی ثابت نیست و بسته به نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع داروهای شیمی‌درمانی و شرایط جسمی فرد، پیش از شروع درمان، در طول شیمی‌درمانی و پس از پایان آن متفاوت خواهد بود؛ مثلاً تغذیه در شیمی‌درمانی سرطان تخمدان با تغذیه شیمی‌درمانی در سرطان پستان یا خون متفاوت است.

آگاهی از اصول تغذیه‌ای قبل، حین و بعد از شیمی‌درمانی، مواد غذایی مفید و محدودشونده، و توصیه‌های کاربردی متناسب با انواع سرطان مهم است. اصول تغذیه سرطان پوست چیست؟ سرطان رحم، سرطان طحال یا سرطان تیروئید چطور؟ آشنایی با این جزئیات به بیماران و خانواده‌های آنان کمک می‌کند با آگاهی بیشتر، نقش مؤثرتری در حمایت از روند درمان ایفا کنند.

نقش رژیم غذایی مناسب در طول دوره شیمی‌درمانی

از آنجا که درمان سرطان ازجمله شیمی‌درمانی می‌تواند باعث نوسان در اشتها و وزن بدن شود، توجه به رابطه شیمی‌درمانی و تغذیه اهمیت زیادی دارد. علاوه بر کمک به حفظ وزن سالم، تعادل در رژیم غذایی و تغذیه در زمان شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی می‌تواند:

• به کنترل عوارض جانبی درمان کمک کند؛
• سطح انرژی بدن را افزایش دهد؛
• به حفظ و تقویت توده عضلانی کمک کند؛
• عملکرد سیستم ایمنی را حفظ کند؛
• التهاب بدن را کاهش دهد.

اصول تغذیه افراد تحت درمان شیمی‌درمانی

رعایت یک رژیم غذایی مغذی و متعادل در دوران شیمی‌درمانی می‌تواند به حمایت از روند درمان و حفظ سلامت عمومی بدن کمک کند. غذاهای ملایم و سازگار با معده، مانند بلغور جو دوسر و تخم‌مرغ، می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند.

عوارض جانبی شیمی‌درمانی ممکن است شامل خشکی دهان، تغییر در حس چشایی، تهوع و خستگی باشد. این عوارض ممکن است حفظ یک رژیم غذایی متعادل را دشوار کنند.

با این حال، تناسب و تعادل تغذیه در شیمی‌درمانی اهمیت زیادی دارد تا بدن بتواند عملکرد بهینه خود را حفظ کند. غذاهایی که طعم ملایم دارند، معده را اذیت نمی‌کنند و در عین حال سرشار از مواد مغذی هستند، از بهترین انتخاب‌ها در این دوران محسوب می‌شوند.

توصیه می‌شود بیماران در روزهای شیمی‌درمانی غذاهای سبک مصرف کنند. خوردن وعده‌های کوچک به‌آرامی و در فواصل چندساعته معمولاً بهترین نتیجه را دارد. در روزهای شیمی‌درمانی از مصرف غذاهای چرب، سرخ‌کرده یا تند خودداری کنید، زیرا ممکن است به‌خوبی تحمل نشوند. حتماً پیش از تزریق دارو یک وعده غذایی یا میان‌وعده میل کنید و از حذف وعده‌های غذایی بپرهیزید، چراکه این کار می‌تواند حالت تهوع را تشدید کند.

تغذیه پیش از جلسه شیمی‌درمانی

هر فردی که به بیماری مزمن مبتلاست، حتی اگر سرطان نباشد، باید از غذاهای سرشار از پروتئین، چربی‌های سالم، غلات کامل، و ویتامین‌ها و مواد معدنی استفاده کند. اگر امکان‌پذیر است، اصلاح تغذیه بیماران شیمی‌درمانی را پیش از شروع درمان انجام دهید تا با آمادگی جسمی بهتری وارد روند درمان شوید. افزودن این گروه‌های غذایی به تقویت بدن در طول درمان کمک می‌کند.

پروتئین‌های گیاهی

برخی از بهترین مواد غذایی که در تغذیه قبل از شیمی‌درمانی یا حین آن توصیه می‌شوند، پروتئین‌های گیاهی هستند. این گروه غذایی بالاترین میزان ویتامین‌ها و مواد معدنی را فراهم می‌کند. این یعنی مصرف فراوان سبزیجات، همچنین حبوبات، مغزها و دانه‌ها. در صورتی که از پروتئین‌های حیوانی استفاده می‌کنید، گزینه‌های کم‌چرب مانند مرغ یا ماهی را انتخاب کنید.

چربی‌های سالم

چربی‌های تک‌غیراشباع و چندغیراشباع نیز فواید قابل‌توجهی برای سلامت دارند. آووکادو، روغن زیتون، روغن هسته انگور و گردو سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که به کاهش التهاب و بهبود سلامت قلب و عروق کمک می‌کنند.

کربوهیدرات‌های سالم

در انتخاب کربوهیدرات‌ها، غذاهایی را برگزینید که حداقل فراوری را داشته باشند؛ مانند گندم کامل، سبوس و جو دوسر. این مواد غذایی حاوی فیبر محلول هستند که به حفظ باکتری‌های مفید روده کمک می‌کند. فیبر محلول همچنین تولید اسیدهای چرب زنجیره‌کوتاه (SCFA) را افزایش می‌دهد که در فرایندهایی مانند سوخت‌وساز و ترمیم سلولی نقش دارند.

ویتامین‌ها و مواد معدنی

ویتامین‌ها و مواد معدنی به فرایندهای آنزیمی بدن کمک می‌کنند، فرایندهایی که نقش مهمی در تقویت عملکرد سیستم ایمنی و کاهش التهاب دارند. در صورت امکان، غذاهای غنی‌شده با ویتامین D را انتخاب کنید، ازجمله شیر، آب پرتقال، ماست و برخی غلات صبحانه.

تغذیه در حین جلسه شیمی‌درمانی

برخی افراد در زمان تزریق شیمی‌درمانی تمایلی به غذا خوردن ندارند و این موضوع طبیعی است. بااین‌حال، توجه داشته باشید که مصرف مقدار کمی غذا می‌تواند حال شما را بهتر کند. در صورت تحمل، هر ۳۰ دقیقه مقدار کمی مایعات بنوشید.

یک میان‌وعده کوچک و ملایم با خود به محل شیمی‌درمانی ببرید. می‌توانید از غذاهای ذکرشده در بالا یا نمونه‌های زیر استفاده کنید:

• آبمیوه‌های کم‌اسید (مانند آب سیب، آب انگور و نکتار میوه)؛
• ماست نوشیدنی؛
• بیسکویت؛
• میوه‌هایی مانند موز، طالبی و پوره سیب.

یک بطری آب یا نوشیدنی موردعلاقه خود همراه داشته باشید. از نوشیدنی‌های اسیدی پرهیز کنید، زیرا ممکن است دستگاه گوارش را تحریک کنند.

می‌توانید از پرستار بخش تزریق بپرسید که آیا میان‌وعده‌های سبک مانند آبمیوه و بیسکویت در دسترس دارند یا خیر.

تغذیه پس از جلسه شیمی‌درمانی

در طول روز وعده‌ها و میان‌وعده‌های کوچک مصرف کنید. به‌جای ۳ وعده بزرگ، ۵ تا ۶ وعده کوچک میل کنید.

• غذاهای کم‌چرب و با طعم ملایم انتخاب کنید.
• غذاهای سرد یا خنک را امتحان کنید؛ این غذاها بوی کمتری منتشر می‌کنند که در زمان تهوع به‌کار می‌آیند.
• به‌طور منظم مایعات بنوشید. این کار از کم‌آبی بدن جلوگیری کرده و به دفع برخی از مواد باقیمانده شیمی‌درمانی کمک می‌کند. آب بهترین گزینه است. سایر انتخاب‌ها شامل آب سیب و آب انگور، نکتار میوه، آبِ گوشت، سوپ شفاف، نوشیدنی‌های ورزشی، یخمک، شربت یخی، ژله، دمنوش‌های گیاهی مانند زنجبیل و نعناع، و چای سیاه رقیق است.
• داروهای ضدتهوع را دقیقاً مطابق دستور تیم درمانی مصرف کنید.

مصرف مکمل‌ها در تغذیه شیمی‌درمانی

اگر در طول درمان، اشتهای شما کاهش یافته یا به دلیل عوارضی مانند استفراغ و اسهال ویتامین‌ها و مواد مغذی را از دست داده‌اید، ممکن است مصرف مولتی‌ویتامین توصیه شود.

کمبود ویتامین D معمولاً شایع‌ترین کمبود ویتامینی است. ویتامین D به تقویت سیستم ایمنی، کاهش خستگی و حفظ سلامت استخوان‌ها کمک می‌کند. به‌ویژه اگر مبتلا به سرطان استخوان یا تحت درمان با استروئیدها باشید، خطر کاهش تراکم استخوان در شما بیشتر خواهد بود.

پیش از افزودن هرگونه ویتامین یا مکمل به رژیم غذایی بیماران شیمی درمانی، حتماً با متخصص تغذیه و پزشک انکولوژیست مشورت کنید. در مجله سلامت دکتر دکتر ببینید تخصص انکولوژی چیست و دکتر سرطان کیست؟ همین‌جا در دکتر دکتر می‌توانید وقت ویزیت آنلاین یا حضوری را از بهترین متخصصان بگیرید.

مواد غذایی مفید برای افراد تحت درمان شیمی درمانی

به مصرف این مواد غذایی توجه ویژه داشته باشید:

سبزیجات: روزانه ۴ تا ۵ پیمانه

• تمرکز بر سبزیجات کامل؛
• گزینه‌های پخته، خام، منجمد یا کنسروی کم‌سدیم همگی مناسب هستند؛
• از طیف رنگی متنوع (رنگین‌کمان) استفاده کنید؛
• نمونه‌ها: سبزیجات برگ‌تیره (اسفناج، کِیل، روکولا و …)، بروکلی، کدو، کدو سبز، هویج، گوجه‌فرنگی، چغندر، فلفل دلمه‌ای، قارچ، پیاز، کرفس، گل‌کلم، خیار، سیب‌زمینی سفید و شیرین، نخودفرنگی سبز، کلم و …

میوه‌ها: روزانه ۲ تا ۳ پیمانه

• تمرکز بر میوه کامل به‌جای میوه خشک یا آبمیوه؛
• تنوع رنگی را فراموش نکنید؛
• نمونه‌ها: انواع توت‌ها، انگور بنفش، گیلاس، کیوی، مرکبات، سیب، انجیر، هندوانه و زردآلو.

غلات کامل:

• نمونه‌ها: برنج قهوه‌ای، جو دوسر، کینوا، جو، تورتیلای ذرت، نان‌ها و پاستاهای سبوس‌دار.

پروتئین‌های گیاهی:

• حبوبات: لوبیا قرمز، چیتی، سفید، سیاه، لیما، لوبیای چشم‌بلبلی، نخود (گاربانزو)، لپه، عدس، ادامامه، توفو و تمپه.
• مغزها و دانه‌ها: بادام، پسته، گردو، پِکان، کره‌های مغزیجات، دانه‌های کدو/آفتابگردان/چیا/کتان و …
• لبنیات گیاهی: شیر سویا، شیر نخودفرنگی.
• جایگزین‌های گوشت گیاهی: سِیتان (پروتئین گندم).

سبزی‌های معطر و ادویه‌ها:

• استفاده روزانه از ادویه‌ها و سبزی‌های خشک یا تازه برای افزایش اثرات محافظتی در برابر سرطان.
• نمونه‌ها: دارچین، زنجبیل، زردچوبه، فلفل سیاه، ریحان، آویشن، سیر و پودر فلفل چیلی.

چربی‌های سالم امگا ۳:

• نمونه‌ها: سالمون، شاه‌ماهی، آنچوی، ساردین، دانه شاهدانه، گردو، دانه کتان و چیا.

مواد غذایی مضر برای افراد تحت درمان شیمی درمانی

در دوران درمان سرطان به‌ویژه در دوره شیمی‌درمانی، به آنچه وارد بدن شما می‌شود توجه ویژه داشته باشید. برچسب‌های تغذیه‌ای را به‌دقت مطالعه کنید و تا حد امکان غذای خود را در خانه تهیه کنید. بهتر است از مصرف غذاهای بسیار تصفیه‌شده و فراوری‌شده پرهیز شود. همچنین باید از غذاهای سرخ‌کرده‌ای که حاوی مقدار زیادی روغن‌های هیدروژنه هستند اجتناب کنید، زیرا این روغن‌ها می‌توانند التهاب را افزایش دهند.

از آنجا که افراد مبتلا به سرطان معمولاً سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، بهتر است از مصرف غذاهایی که خطر بیماری‌های انتقالی از غذا را به همراه دارند صرف‌نظر کنید، ازجمله:

• ماهی نیم‌پز یا خام، مانند سوشی؛
• تخم‌مرغ نیم‌پز یا غذاهای حاوی تخم‌مرغ خام، مانند سس مایونز خانگی؛
• پنیرها و محصولات لبنی غیرپاستوریزه؛
• میوه‌ها و سبزیجات شسته‌نشده.

مصرف این مواد را محدود کنید:

گوشت قرمز:

• مانند گوشت گاو، خوک، بره و …
• حداکثر حدود ۵۱۰ گرم پخته در هفته یا کمتر.

گوشت‌های فراوری‌شده:

• شامل محصولات نمک‌سود، دودی یا دارای نیترات مانند بیکن، سوسیس، پپرونی، گوشت‌های آماده، سالامی، گوشت‌های دودی و هات‌داگ.

چربی‌های اشباع و ترانس:

• مانند کره، برخی مارگارین‌ها، لبنیات پرچرب، چربی‌های حیوانی، روغن جامد و روغن‌های هیدروژنه.

فست‌فودها:

• مصرف کمتر غذاهای سرخ‌کرده و گوشت‌ها و پروتئین‌های کبابی.
• کباب کردن سبزیجات، میوه‌ها و نشاسته‌ها اشکالی ندارد.

غذاهای فراوری‌شده:

• کاهش مصرف غذاهای پرنمک و دارای قند افزوده.

نوشیدنی‌های شیرین‌شده با قند:

• شامل نوشابه‌ها، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و سایر نوشیدنی‌های شیرین.

الکل:

• برای پیشگیری از سرطان، بهترین گزینه مصرف نکردن الکل است.

نکات مهم تغذیه شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی ممکن است با عوارضی مانند تهوع، استفراغ، بی‌اشتهایی، تغییر مزه و بوی غذا، زخم دهان، اسهال، یبوست و کاهش وزن همراه باشد. بنابراین، تغذیه افراد تحت درمان شیمی درمانی بیش از آنکه به یک رژیم غذایی خاص برای درمان سرطان مربوط باشد، با هدف تأمین انرژی و پروتئین، حفظ توده عضلانی، پیشگیری از سوءتغذیه و کمک به تحمل بهتر درمان انجام می‌شود.

• پروتئین کافی مصرف کنید: تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، لبنیات، حبوبات، توفو و سایر منابع پروتئینی می‌توانند به حفظ توده عضلانی و ترمیم بافت‌ها کمک کنند.
• اگر اشتها کم شده است، وعده‌های کوچک و متعدد بخورید: به‌جای سه وعده حجیم، ۵ تا ۶ وعده کوچک در طول روز ممکن است تحمل غذا را آسان‌تر کند.
• برای کاهش وزن ناخواسته، غذاهای پرانرژی و مغذی را انتخاب کنید: در صورت کاهش اشتها، اضافه‌کردن موادی مانند روغن زیتون، کره مغزها، آووکادو یا لبنیات پرپروتئین می‌تواند به افزایش انرژی دریافتی کمک کند.
• مایعات کافی بنوشید: به‌خصوص در صورت استفراغ، اسهال یا تب، تأمین مایعات و الکترولیت‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
• در صورت تهوع، غذاهای ساده و کم‌چرب را امتحان کنید: غذاهای خیلی چرب، سرخ‌شده یا با بوی شدید ممکن است تهوع را بیشتر کنند.
• در صورت زخم دهان یا گلو، غذاهای نرم و مرطوب بخورید: سوپ، پوره، ماست و غذاهای نرم معمولاً راحت‌تر تحمل می‌شوند. غذاهای تند، اسیدی، بسیار شور یا زبر ممکن است درد را بیشتر کنند.
• برای تغییر مزه غذا، روش‌های مختلف را امتحان کنید: تغییر دمای غذا، استفاده از چاشنی‌های ملایم و انتخاب غذاهایی که مزه بهتری برای بیمار دارند می‌تواند دریافت غذا را آسان‌تر کند.
• در صورت اسهال، رژیم غذایی را به‌طور موقت متناسب با شرایط تغییر دهید: غذاهای ساده و کم‌فیبرتر و مصرف مایعات و الکترولیت‌ها می‌توانند کمک‌کننده باشند؛ در صورت تداوم اسهال باید با تیم درمانی مشورت شود.
• در صورت یبوست، مصرف مایعات و فیبر را با نظر تیم درمان افزایش دهید: اگر پزشک محدودیتی تعیین نکرده باشد، میوه، سبزیجات و غلات کامل می‌توانند به بهبود حرکات روده کمک کنند.
• ایمنی غذایی را جدی بگیرید: شیمی‌درمانی ممکن است تعداد گلبول‌های سفید را کاهش دهد و خطر عفونت را بالا ببرد؛ بنابراین شست‌وشوی دست‌ها، پخت کامل گوشت و تخم‌مرغ، شست‌وشوی مناسب میوه و سبزیجات و نگهداری صحیح غذا اهمیت دارد.
• الکل را محدود یا حذف کنید: الکل ممکن است بعضی عوارض درمان را تشدید کند و در برخی شرایط با داروهای درمانی تداخل داشته باشد.
• مکمل‌های ویتامین و گیاهی را خودسرانه مصرف نکنید: دوز بالای بعضی مکمل‌ها می‌تواند مضر باشد یا با برخی داروهای سرطان تداخل داشته باشد.
• فعالیت بدنی را متناسب با توان جسمی حفظ کنید: در صورت تأیید پزشک، فعالیت بدنی منظم می‌تواند به حفظ قدرت عضلانی و عملکرد جسمی کمک کند.
• برای کاهش یا افزایش وزن قابل‌توجه، از متخصص تغذیه کمک بگیرید: نیازهای تغذیه‌ای افراد مبتلا به سرطان یکسان نیست و نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع درمان، وزن و وضعیت تغذیه‌ای فرد باید در برنامه غذایی در نظر گرفته شود.

تغذیه در شیمی‌درمانی سرطان سینه

شیمی‌درمانی سرطان سینه ممکن است باعث تهوع، تغییر مزه، کاهش اشتها، خستگی و در برخی افراد افزایش یا کاهش وزن شود. بنابراین، هدف اصلی تغذیه در این دوره حفظ وزن و توده عضلانی و تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن است.

• اگر اشتها کاهش یافته است، وعده‌های کوچک اما مغذی مانند ماست و میوه، تخم‌مرغ، سوپ حاوی مرغ یا حبوبات و اسموتی‌های پرپروتئین را امتحان کنید.
• برای حفظ توده عضلانی، در هر وعده یک منبع پروتئین مانند تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، لبنیات یا حبوبات قرار دهید.
• اگر افزایش وزن ایجاد شده است، مصرف غذاهای پرکالری و کم‌ارزش مانند شیرینی‌ها، نوشیدنی‌های شیرین و فست‌فود را کاهش دهید و دریافت کالری را با نظر متخصص تغذیه تنظیم کنید.
• میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات را در حد تحمل بدن در رژیم غذایی بگنجانید تا فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز تأمین شود.
• مصرف سویا در حد غذایی معمولاً نیاز به حذف ندارد. شواهد موجود نشان نمی‌دهند که مصرف معمول غذاهای حاوی سویا برای بازماندگان سرطان سینه مضر باشد؛ بااین‌حال، مصرف مکمل‌های سویا یا فیتواستروژن‌ها باید با نظر پزشک انجام شود.
• برای دریافت آنتی‌اکسیدان‌ها، اولویت با مواد غذایی است و مصرف دوز بالای مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی در دوران درمان بدون نظر تیم درمان توصیه نمی‌شود.

سرطان پستان از سرطان‌های رایج در دنیا و ایران است. بهتر است با علائم سرطان سینه آشنا باشید.

تغذیه در شیمی‌درمانی سرطان روده

شیمی‌درمانی سرطان روده می‌تواند با اسهال، یبوست، تغییر اشتها، تهوع و تغییر عملکرد دستگاه گوارش همراه شود. نوع رژیم غذایی سرطان روده باید بر اساس علامت غالب و تحمل فرد تنظیم شود.

• در صورت اسهال، برای مدتی غذاهای کم‌فیبر و کم‌چرب مانند برنج سفید، نان سفید، سیب‌زمینی بدون پوست، موز و غذاهای ساده را امتحان کنید و مایعات و الکترولیت‌های از دست‌رفته را جبران کنید.
• اگر اسهال برطرف شد، فیبر را به‌تدریج به رژیم برگردانید تا از کاهش دریافت مواد مغذی جلوگیری شود.
• در صورت یبوست، اگر تیم درمان محدودیتی برای مصرف فیبر تعیین نکرده باشد، سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و مایعات کافی می‌توانند به بهبود دفع کمک کنند.
• برای جلوگیری از ضعف و کاهش توده عضلانی، منابع پروتئینی مانند ماهی، مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات و حبوبات را در رژیم غذایی قرار دهید.
• اگر جراحی روده نیز انجام شده است، ممکن است برای مدتی رژیم کم‌فیبر یا غذاهای نرم بهتر تحمل شوند. افزایش فیبر باید طبق نظر تیم درمان و به‌تدریج انجام شود.
• در صورت نفخ، ممکن است کاهش موقت غذاهای نفاخ مانند حبوبات، کلم و نوشیدنی‌های گازدار مفید باشد.
• آب و سایر مایعات مناسب را به اندازه کافی مصرف کنید، به‌خصوص اگر اسهال یا استفراغ دارید.

اگر اسهال شدید یا مداوم، خونریزی، استفراغ یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن وجود داشته باشد، باید با تیم درمان تماس گرفت.

تغذیه بعد از شیمی‌درمانی معده

در سرطان معده، علاوه بر عوارض شیمی‌درمانی، خود بیماری و جراحی‌های معده نیز ممکن است ظرفیت معده و میزان تحمل غذا را تغییر دهند. تهوع، سیری زودرس، کاهش اشتها و کاهش وزن از مشکلاتی هستند که ممکن است دریافت کالری و پروتئین را دشوار کنند.

• به‌جای وعده‌های بزرگ، ۵ تا ۶ وعده کوچک در طول روز مصرف کنید.
• غذاهای نرم و آسان‌هضم مانند سوپ، پوره، تخم‌مرغ، ماست و غذاهای پخته‌شده را در صورت تحمل انتخاب کنید.
• در هر وعده مقدار مناسبی پروتئین مانند تخم‌مرغ، ماهی، مرغ، لبنیات یا حبوبات مصرف کنید.
• اگر کاهش وزن دارید، می‌توانید با نظر متخصص تغذیه غذاهای پرانرژی مانند کره مغزها، آووکادو یا روغن زیتون را به وعده‌ها اضافه کنید.
• اگر غذاهای چرب باعث تهوع، نفخ یا اسهال می‌شوند، مصرف آنها را کاهش دهید.
• در صورت زخم یا التهاب دهان و گلو، غذاهای نرم و خنک و کم‌ادویه را انتخاب کنید.
• مصرف مایعات را در طول روز حفظ کنید؛ اما اگر جراحی معده داشته‌اید و نوشیدن مایعات همراه غذا باعث سیری زودرس می‌شود، زمان مصرف مایعات را طبق توصیه جراح یا متخصص تغذیه تنظیم کنید.
• پس از جراحی معده، نیاز به ویتامین‌ها و مواد معدنی ممکن است افزایش پیدا کند؛ مکمل‌ها باید طبق آزمایش‌ها و دستور تیم درمان مصرف شوند.

تغذیه بعد از شیمی‌درمانی لنفوم

در لنفوم، خود بیماری و درمان می‌توانند باعث خستگی، کاهش اشتها، کاهش وزن و از دست رفتن توده عضلانی شوند. بنابراین تأمین پروتئین و انرژی کافی اهمیت زیادی دارد.

• در صورت کاهش اشتها، وعده‌های کوچک و متعدد مصرف کنید.
• منابع پروتئینی مانند تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، لبنیات، حبوبات و توفو را در وعده‌های غذایی قرار دهید.
• اگر کاهش وزن دارید، از غذاهای پرانرژی و مغذی برای افزایش کالری دریافتی استفاده کنید.
• در صورت تهوع، غذاهای ساده، کم‌چرب و کم‌بو را امتحان کنید و وعده‌ها را کوچک نگه دارید.
• برای حفظ عضلات، در کنار دریافت پروتئین کافی، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد و توصیه تیم درمان می‌تواند مفید باشد.
• اگر تعداد گلبول‌های سفید کاهش یافته است، رعایت اصول ایمنی غذایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ غذاهای خام یا نیم‌پز و مواد غذایی با خطر آلودگی بالا باید طبق دستور تیم درمان محدود شوند.
• اگر زخم دهان ایجاد شده است، غذاهای نرم و مرطوب و کم‌ادویه را انتخاب کنید.
• در صورت کاهش وزن قابل‌توجه یا ناتوانی در تأمین نیازهای غذایی، متخصص تغذیه می‌تواند برنامه غذایی و در صورت نیاز مکمل‌های تغذیه‌ای مناسب را تعیین کند.

تغذیه بعد از شیمی‌درمانی کبد

در بیماران مبتلا به سرطان کبد، تغذیه باید با توجه به عملکرد کبد، وضعیت تغذیه‌ای، وزن و درمان‌های انجام‌شده تنظیم شود. بنابراین یک رژیم یکسان برای همه بیماران مناسب نیست.

• برای حفظ توده عضلانی، دریافت پروتئین و انرژی کافی اهمیت دارد؛ مقدار مناسب آن باید با توجه به وضعیت کبد و شرایط فرد تعیین شود.
• سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و حبوبات را در حد تحمل و متناسب با نیازهای فردی در رژیم غذایی قرار دهید.
• چربی‌های غیراشباع مانند روغن زیتون، مغزها و دانه‌ها می‌توانند جایگزین مناسبی برای چربی‌های اشباع باشند.
• غذاهای بسیار فراوری‌شده، نوشیدنی‌های شیرین و مقدار زیاد قند افزوده را محدود کنید.
• مصرف نمک را در صورت وجود احتباس مایعات یا توصیه پزشک کاهش دهید.
• الکل را مصرف نکنید، مگر اینکه تیم درمان شرایط خاصی را مطرح کرده باشد؛ در بیماری‌های کبدی، الکل می‌تواند فشار بیشتری بر کبد وارد کند.
• در صورت تهوع یا کاهش اشتها، وعده‌های کوچک و متعدد و غذاهای ساده‌تر را امتحان کنید.
• مکمل‌های گیاهی یا محصولات موسوم به «سم‌زدای کبد» را خودسرانه مصرف نکنید؛ برخی از این محصولات ممکن است برای کبد مضر باشند یا با درمان سرطان تداخل داشته باشند.

تغذیه بعد از شیمی‌درمانی ریه

شیمی‌درمانی سرطان ریه ممکن است با خستگی، کاهش اشتها، تهوع، تغییر مزه و کاهش وزن همراه باشد. در صورت کاهش وزن ناخواسته، اولویت تغذیه‌ای حفظ انرژی و پروتئین کافی و جلوگیری از تحلیل عضلات است.

• اگر اشتها کم شده است، به‌جای وعده‌های بزرگ، وعده‌های کوچک و پرانرژی را در فواصل کوتاه مصرف کنید.
• در هر وعده یک منبع پروتئین مانند تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، لبنیات یا حبوبات قرار دهید.
• در صورت کاهش وزن، غذاهای پرکالری و مغذی مانند ماست پرپروتئین، کره مغزها، آووکادو و اسموتی‌های مغذی می‌توانند به افزایش انرژی دریافتی کمک کنند.
• اگر تغییر مزه غذا باعث بی‌اشتهایی شده است، دمای غذا و چاشنی‌های ملایم مختلف را امتحان کنید تا طعم قابل‌تحمل‌تری پیدا شود.
• در صورت زخم دهان یا گلو، غذاهای نرم و مرطوب مانند سوپ، پوره و ماست انتخاب‌های مناسب‌تری هستند.
• مایعات کافی بنوشید؛ به‌خصوص اگر تب، استفراغ یا اسهال دارید.
• اگر تنگی نفس یا خستگی شدید باعث می‌شود غذا خوردن دشوار شود، غذاهای آماده مصرف و کوچک را در دسترس قرار دهید تا نیاز به صرف انرژی زیاد برای تهیه یا خوردن غذا نباشد.
• در صورت کاهش وزن یا تحلیل عضلات، متخصص تغذیه می‌تواند میزان انرژی و پروتئین مورد نیاز و در صورت لزوم مکمل‌های تغذیه‌ای را تعیین کند.
• از سیگار و مصرف الکل پرهیز کنید؛ ترک سیگار در تمام مراحل درمان سرطان ریه اهمیت دارد.

کلام آخر دکتردکتر

تغذیه مناسب در طول درمان سرطان، به ویژه شیمی‌درمانی، نقش بسیار مهمی در بهبود کیفیت زندگی، تقویت سیستم ایمنی و کاهش عوارض جانبی درمان دارد. رعایت اصول تغذیه بعد شیمی‌درمانی قبل و حین آن می‌تواند به کاهش تهوع، یبوست، خستگی و تغییرات وزن کمک کند و فرایند بهبود و بازتوانی بدن را تسهیل کند. همچنین، انتخاب‌های غذایی مناسب باید بر اساس نوع سرطان، وضعیت بدنی بیمار و توصیه‌های تیم درمانی شخصی‌سازی شود. اجتناب از غذاهای فراوری‌شده، پرچرب و سرشار از قند و نمک، و مشورت با متخصص تغذیه یا پزشک قبل از مصرف مکمل‌ها، از دیگر نکات کلیدی است.

اگر خودتان یا عزیزانتان در مسیر درمان با شیمی‌درمانی هستید، برای کسب اطلاعات بیشتر درباره تغذیه شیمی‌درمانی از تیم کارشناسان و متخصصان دکتردکتر مشاوره بگیرید.

سوالات متداول

منابع

hopkinsmedicine

stanfordhealthcare

healthtree

clevelandclinic

cancer.ca

farnorthsurgery

vinmec

everhope

espen