ام آر اس مغز چیست و چه تفاوتی با MRI معمولی دارد؟

ام آر اس روشی غیرتهاجمی برای توصیف بافت‌های مغز در سطح بیوشیمیایی است که اطلاعاتی بسیار بیشتر از MRI معمولی ارائه می‌کند، این روش ضایعات و تومورها را با دقت بیشتری بررسی کرده و از طرفی برای تمایز میان بافت‌های مختلف نیز کاربرد دارد. باتوجه‌به اینکه ام آر‌ اس روش کمترشناخته‌شده‌ای میان افراد است و بسیاری نمی‌دانند هدف از تجویز MRS چیست، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر علاوه‌بر توصیف عملکرد ام آر‌ اس مغز، آمادگی‌های لازم، روش انجام و مدت‌زمان آن را بررسی و در نهایت به تفسیر نتایج طبیعی و غیرطبیعی می‌پردازیم تا اطلاعات کاملی درباره این روش داشته باشید.

تصویربرداری MRS چیست؟

طیف‌سنجی رزونانس مغناطیسی اسپکتروسکوپی (Magnetic Resonance Spectroscopy) که به اختصار به آن MRS می‌گویند نوعی تکنیک تحلیلی شیمیایی مبتنی بر MR (طیف‌سنجی رزونانس) است که به‌جای ارائه تصاویر، معمولا طیف‌هایی متشکل از پیک‌های منفرد ارائه می‌کند. نتایج این روش همراه با نمودارهایی تهیه می‌شود که دارای نقاط پیک مختلف هستند، تغییر شیمیایی مبنای اصلی و استاندارد جهانی برای شناسایی گونه‌های تشکیل‌دهنده هر پیک است.

MRS به‌دلیل ارائه اطلاعاتی دقیق از مشکلات عصبی، به ابزاری پیشرفته برای بررسی فعالیت‌های متابولیک اندام‌ها مانند مغز و ستون‌فقرات تبدیل شده‌ است، چون ترکیب شیمیایی طبیعی مغز را با بافت‌های غیرطبیعی تومورها و توده‌ها مقایسه می‌کند؛ بنابراین علاوه‌بر تشخیص عفونت‌ها و تومورهای مغزی از آن برای تشخیص تغییرات بافت در صرع و سکته مغزی نیز استفاده می‌کنند.

در نتایج MRS، طیف طبیعی ماده خاکستری با طیف‌های طبیعی ماده سفید متفاوت بوده و ناهنجاری‌هایی را شناسایی می‌کند که در MRI معمولی دیده نمی‌شوند، علاوه‌براین، ام آر اس مغز بین ۲ یا چند ناهنجاری که در تصاویر MRI یکسان به‌نظر می‌رسند تمایز قائل خواهد شد؛ بنابراین MRS در کنار تصاویر MRI به تشخیص دقیق‌تر بسیاری از مشکلات مغزی کمک می‌کند.

در ام آر اس از همان دستگاه‌های MRI استفاده می‌کنند، اما نتایج نهایی تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند؛ چون MRS قابلیت ارزیابی تغییرات بیوشیمیایی در بافت‌های مختلف بدن به‌ویژه مغز را داشته و اطلاعات زیر را ارائه می‌کند:

• غلظت متابولیت‌ها؛
• مواد شیمیایی خاص مانند انتقال‌دهنده‌های عصبی.

بیماری‌های قابل‌تشخیص در MRS

پزشک متخصص از MRS مغز برای تحلیل داده‌های متابولیت در بافت طبیعی مغز استفاده کرده و آن‌ها را با متابولیسم مغز در بافت‌ حاوی تومور مقایسه می‌کند، بنابراین این روش همراه با MRI به تشخیص بهتر بیماری‌های زیر کمک خواهد کرد:

• بیماری آلزایمر (نوعی بیماری پیش‌رونده زوال عقل)؛
• سرطان مغز (توده‌ها و تومورهای بافت مغز)؛
• گلیوما (نوعی تومور مغزی)؛
• آبسه گلیوبلاستوما (نوعی سرطان تهاجمی مغز)؛
• مننژیوم (تومور بافت‌های مغز یا غشاهای نخاعی)؛
• لنفوم (سرطان سیستم لنفاوی)؛
• نکروز بافت مغز (مرگ بافت مغز).

نحوه عملکرد ام آر اس مغز

طیف‌سنجی رزونانس مغناطیسی اسپکتروسکوپی (MRS) با توالی‌های مختلف پالس انجام شده و ویژگی‌های ساده‌ترین دنباله در آن به شرح زیر است:

• یک پالس فرکانس رادیویی ۹۰ درجه؛
• بدون هیچ گرادیان؛
• با دریافت سیگنال توسط فرکانس رادیویی و بلافاصله بعد از تک پالس RF.

در واقع، MRS بخشی از توالی تشخیصی مورداستفاده برای تصویربرداری از مشکلات مغز مانند عفونت‌های مغزی بوده و طیف کیفی ارائه می‌کند.

ام آر اس مغز روی دستگاه MRI انجام شده و شامل مجموعه‌ای از آزمایشاتی است که به MRI مغز اضافه می‌شود تا متابولیسم شیمیایی بافت‌ها را اندازه‌گیری کند. در این روش، یون‌های هیدروژن یا پروتون‌ها تجزیه و تحلیل شده و در نهایت گزارشی از متابولیت‌ها یا محصولات متابولیسم مختلف زیر برای تمایز میان انواع تومورها و سایر مشکلات مغزی ارائه خواهد شد:

• آمینواسید؛
• لاکتات؛
• آلانین؛
• لیپید؛
• N-استیل آسپارتات؛
• کراتین؛
• میواینوزیتول؛
• کولین.

فرکانس متابولیت‌های لیست بالا برحسب واحد بخش‌درمیلیون یا PPM اندازه‌گیری شده و نتایج روی نمودار با پیک‌ها (قله‌هایی) با ارتفاع و مساحت متغیر ترسیم می‌شود.

اندازه‌گیری دقیق غلظت متابولیت‌ها در MRS مغز اهمیت ویژه‌ای دارد، چون با تعیین PPM هر متابولیت و مقایسه آن با بافت‌های طبیعی مغز، پزشک متخصص نوع بافت‌های موجود در مغز را مشخص و در نهایت بیماری را تشخیص می‌دهد؛ بنابراین ام‌ آر اسپکتروسکوپی در موارد زیر کاربرد دارد:

• تعیین نوع تومورها؛
• بدخیم یا خوش‌خیم‌بودن تومورها؛
• تمایز میان شدت‌گرفتن تومور یا نکروز ناشی از تشعشع در روش‌های درمانی.

MRS را می‌توان با استفاده از چندین هسته انجام داد که پُرکاربردترین آن‌ها هسته هیدروژن (H1) است. نورومتابولیت‌های متعدد، سطح هیدروژن بالایی دارند و چون اکثر اسکنرهای بالینی در فرکانس رزونانس کار می‌کنند، در نتیجه شرایط برای ترکیب MRS با MRI مورفولوژی و سایر تکنیک‌های MR فراهم شده که همگی پیش‌نیاز معاینه‌های بالینی موفق در MRS هستند.

MRS چگونه انجام می‌شود؟

در ام آر اس مغز مانند MRI باید روی تختی متحرک دراز بکشید، با شروع فرایند تصویربرداری، تخت به داخل دستگاه حرکت کرده و با تشکیل میدان مغناطیسی، داده‌ها روی کامپیوتر ثبت می‌شوند؛ البته در برخی موارد ممکن است پزشک متخصص برای وضوح بالاتر تصاویر، تزریق ماده کنتراست (حاجب) را تجویز کند.

اکنون که می‌دانید MRS چیست و چه کاربردی دارد، باید ابتدا با نحوه آمادگی و سپس مراحل انجام آن آشنا شوید؛ تمامی این مراحل به‌همراه مدت‌زمان انجام ام آر اس مغز در ادامه بررسی خواهد شد.

آمادگی قبل از  MRS

آمادگی‌های لازم قبل از MRS مغز به شرح زیر است:

ناشتایی

در مواردی که پزشک متخصص ام.‌آر.‌اس مغز با تزریق ماده حاجب را تجویز می‌کند، باید به‌مدت ۴ تا ۶ ساعت قبل از تصویربرداری، ناشتا باشید. حداقل ۲۴ ساعت قبل از MRS فقط آب بنوشید و از نوشیدن مایعات دیگر به‌ویژه قهوه خودداری کنید.

حساسیت به ماده حاجب

اگر در گذشته به ماده حاجب واکنش شدید نشان داده و دچار حالت‌تهوع و استفراغ یا خارش و کهیر شده باشید، پزشک متخصص معمولا داروی ضدحساسیت تجویز می‌کند.

مصرف داروها

قبل از انجام MRS مغز باید اطلاعات کاملی درباره نوع و میزان داروهای مصرفی خود به پزشک ارائه کنید تا برای تغییر دوز یا قطع موقتی دارو اقدام کند. اگر داروی متفورمین برای بیماری دیابت مصرف می‌کنید، پزشک متخصص در صورت تزریق ماده حاجب اقداماتی را انجام خواهد داد.

مشکلات کلیوی

داروی کنتراست (ماده حاجب) از طریق ادرار دفع می‌شود و ممکن است در مسیر عبور از کلیه‌ها به آن‌ها آسیب بزند، به‌ویژه اگر به مشکلات کلیوی مبتلا باشید؛ بنابراین قبل از انجام MRS اطلاعات کاملی درباره مشکلات و بیماری‌های کلیوی خود در اختیار پزشک متخصص قرار دهید تا اقدامات لازم را برای جلوگیری از آسیب انجام دهد.

مراحل انجام  MRS مغز

مراحل انجام ام آر اس مغز به شرح زیر است:

• قبل از ام.آر.اس مغز باید تمامی جواهرات، زیورآلات و حتی لباس‌هایی با بخشی فلزی را درآورده و لباس بیمارستان بپوشید، این کار ضروری است چون فلز باعث ایجاد اختلال در عملکرد دستگاه می‌شود.
• در مواردی که نیاز به تصاویری با وضوح بالاتر باشد، پزشک متخصص تزریق ماده حاجب را تجویز می‌کند؛ بنابراین تکنسین دارو را به شما تزریق خواهد کرد.
• روی تخت دراز بکشید و طبق توصیه‌های تکنسین، سر را در وضعیتی مناسب قرار دهید.
• تکنسین از پدهایی مخصوص، بالش یا تسمه برای ثابت نگه‌داشتن سر در وضعیتی مشخص استفاده می‌کند.
• تکنسین از اتاق تصویربرداری خارج شده و دستگاه را از بیرون کنترل می‌کند.
• برای تصویربرداری با وضوح بالا، باید بدون‌حرکت بمانید.
• تخت وارد حلقه دستگاه MRI شده و سپس با چرخش این حلقه، میدانی مغناطیسی ایجاد می‌شود که در آن امواج رادیویی با دادن سیگنال به اتم‌های بدن، تصویر نهایی را ارائه می‌کنند.
• با توقف چرخش دستگاه، تکنسین پدهای کمکی را برداشته و می‌توانید از تخت پایین بیایید.
• ارائه نتیجه نهایی همراه با گزارش مرکز تصویربرداری اندکی زمان می‌برد، بنابراین لباس‌های خود را پوشیده و در پذیرش منتظر بمانید.

مدت‌زمان انجام  MRS

کاربرد اصلی تصویربرداری MRS مغز شناسایی تومورهای احتمالی و سایر مشکلاتی است که در MRI قابل‌تشخیص نیستند، بنابراین این روش کمی بیشتر از ام.‌آر.آی زمان می‌برد. به‌صورت‌کلی، MRI معمولی مغز معمولا بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه انجام می‌شود، بنابراین ممکن است ام.آر.اس مغز بیشتر از آن و حدود ۱ ساعت زمان ببرد.

تفاوت MRS با MRI چیست؟

MRS و MRI مغز هر ۲ توسط یک دستگاه انجام می‌شوند، اما هدف متفاوتی داشته و اطلاعاتی که ام.آر.اس ارائه می‌کند بسیار دقیق‌تر از ام‌آر‌ای معمولی است.

تفاوت در هدف تصویربرداری و کاربردها

پزشک متخصص، هرکدام از روش‌های تصویربرداری MRS و MRI مغز را با اهداف متفاوتی تجویز می‌کند که به شرح زیر هستند:

• هدف از تجویز MRS: شناخت دقیق‌تر و تحلیل ماهیت ضایعه مغزی؛
• هدف از تجویز MRI: بررسی و یافتن نوع، شکل و محل ضایعه مغزی.

تفاوت در کاربرد هر تصویربرداری

MRI ساختار و شکل مغز را به‌صورت آناتومیک بررسی می‌کند، اما MRS، ماهیت و رفتار سلولی ضایعات مغزی مانند تومورها یا عفونت‌ها را بررسی خواهد کرد؛ بنابراین کاربرد هر کدام متفاوت و به شرح زیر است:

کاربرد MRS مغز

• تشخیص بدخیم یا خوش‌خیم‌بودن توده‌ها و تومورها؛
• بررسی تفاوت و ایجاد تمایز میان تومور، التهاب، عفونت مغزی یا نکروز (بافت مُرده مغز)؛
• بررسی فعالیت‌های متابولیک سلول‌های مغز؛
• کمک به تصمیم‌گیری اصولی برای جراحی، نمونه‌برداری از مغز یا تعیین روش درمانی؛
• بررسی درجه و شدت (گرید) تومورهای مغزی؛
• کمک به انتخاب محل دقیق بیوپسی مغز؛
• بررسی بیماری‌های متابولیک و عصبی خاص.

کاربرد MRI مغز

• بررسی وجود تومور یا توده؛
• بررسی وجود التهاب یا عفونت؛
• تشخیص سکته مغزی (به‌ویژه در مراحل اولیه)؛
• بررسی ناهنجاری‌های مادرزادی مغز؛
• ارزیابی آسیب‌های مغزی ناشی از ضربه؛
• بررسی خونریزی مغزی؛
• بررسی بیماری‌های سیستم عصبی مانند ام‌اس؛
• ارزیابی وضعیت بیمار بعد از درمان یا جراحی.

تفاوت در اطلاعات به‌دست‌آمده یا نتیجه نهایی

MRS و MRI اصول یکسانی دارند، اما تفاوت آن‌ها در سیگنال‌های فرکانس رادیویی ساطع‌شده توسط هسته‌ها در بافت‌ها برای تعیین غلظت متابولیت‌های مختلف بافت به‌جای تولید تصاویر آناتومیک است؛ بنابراین خروجی نهایی MRS شامل نمودارهایی با پیک‌های (قله‌های) مختلف است که از طریق آن‌ها می‌توان غلظت متابولیت‌ها را اندازه‌گیری کرد.

تفاوت MRS و MRI مغز در اطلاعات به‌دست آمده و خروجی نهایی در ادامه بررسی می‌شود:

اطلاعات به‌دست‌آمده از MRS مغز

• میزان مواد شیمیایی داخل بافت‌های مغز مانند NAA، Cho، Cr و لاکتات؛
• نسبت بین مواد شیمیایی داخل بافت‌های مغز مانند نسبت Cho/NAA؛
• میزان فعالیت سلول‌های مغزی؛
• میزان تخریب سلولی بافت‌های مغز.

اطلاعات به‌دست‌آمده از MRI مغز

• اندازه و شکل بخش‌های مختلف مغز؛
• محل دقیق ضایعات مغزی مانند تومور، خونریزی و سکته مغزی؛
• اندازه و شکل حدودی ضایعه مغزی؛
• تغییرات طبیعی یا غیرطبیعی بافت‌های مغز؛
• وضعیت عروق مغزی؛
• تورم یا اِدِم مغزی (فشار روی بافت‌های اطراف مغز).

تفاوت در مدت‌زمان انجام تصویربرداری

مدت‌زمان انجام MRI معمولا بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه است، اما MRS مغز به‌دلیل ارائه اطلاعات کامل‌تر، بیشتر زمان می‌برد.

جدول تفاوت MRS با MRI

در جدول زیر تفاوت‌های MRS با MRI بررسی شده تا دید کلی‌تری به مطالب ارائه شده در بخش قبلی داشته باشید:

 چه زمانی MRS تجویز می‌شود؟

طیف‌سنجی تشدید مغناطیسی مغز (MRS) به‌عنوان تکنیک تصویربرداری پیشرفته و غیرتهاجمی برای اندازه‌گیری تغییرات بیوشیمیایی در مغز و تشخیص مشکلات و اختلالاتی استفاده می‌شود که در MRI معمولی مبهم بوده یا قابل‌تشخیص نیستند؛ بنابراین این روش در موارد زیر تجویز خواهد شد:

• تشخیص تومورها؛
• درجه‌بندی تومورها (تمایز میان تومورهای درجه پایین و درجه بالا)؛
• تمایز میان تومورهای اولیه از موارد مشابه؛
• راهنمایی برای بیوپسی دقیق‌تر مغز؛
• پیگیری، پایش و ارزیابی روش‌های درمانی؛
• تمایز میان عود ضایعه یا تومور در مقابل نکروز پرتودرمانی؛
• بررسی پاسخ به‌ درمان‌هایی مانند پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی؛
• تشخیص اختلالات متابولیک مانند بیماری کاناوان، کمبود کراتین، سندرم لی و انواع لوکودیستروفی‌ها؛
• تشخیص زوال‌عقل یا آلزایمر؛
• تشخیص صرع؛
• تشخیص آسیب‌های مغزی تروماتیک (TBI)؛
• عفونت‌ها و التهاب‌های بافت مغز ناشی از آبسه‌ها یا آنسفالیت.

MRS مغز برای چه بیماری‌هایی استفاده می‌شود؟

MRS مغز در کنار MRI معمولی به تشخیص دقیق‌تر و درست بیماری‌ها و اختلالات زیر کمک خواهد کرد:

تومورهای مغزی

یکی از مهم‌ترین بیماری‌هایی که در MRS مغز تشخیص داده می‌شود، تومورهای مغز هستند. این روش با بررسی موارد زیر، نه‌تنها مکان، شکل و ابعاد دقیق تومورها را نشان داده، بلکه میان تومورهای درجه پایین و بالا نیز تمایز قائل می‌شود:

• ارزیابی درجه تومورها (تومورهای درجه پایین و درجه بالا)؛
• تمایز میان انواع تومورها (مانند گلیوبلاستوما در مقابل متاستاز)؛
• تمایز میان عود تومور از نکروز ناشی از تابش در پرتودرمانی.

بیماری نورودژنراتیو

MRS مغز با بررسی نشانگرهای متابولیک مانند NAA، Cho و Cr به تشخیص زودهنگام و ارزیابی میزان پیشرفت بیماری‌های زیر کمک خواهد کرد:

• آلزایمر؛
• پارکینسون؛
• ام‌اس؛
• هانتینگتون.

تشخیص خوش‌خیم یا بدخیم بودن ضایعه

این روش در تشخیص خوش‌خیم یا بدخیم‌بودن ضایعات و تومورهای مغزی بسیار موثر است.

اختلالات متابولیک و ارثی مغز

یکی از کاربردهای مهم MRS مغز، تشخیص بیماری‌های متابولیک ارثی در کودکان و توصیف ناهنجاری‌های رشدی مغز است.

شرایط عصبی

در این روش با بررسی شرایط عصبی مغز، موارد زیر ارزیابی خواهد شد:

• انسفالوپاتی هیپوکسیک-ایسکمیک نوزادان؛
• آسیب‌های مغزی تروماتیک؛
• انسفالوپاتی HIV؛
• صرع؛
• سکته مغزی برای شروع درمان سکته مغزی.

تشخیص عفونت یا التهاب مغزی

از MRS برای تشخیص عفونت و التهاب‌های مغزی و تمایز میان آبسه‌های پیوژنیک از تومورها استفاده می‌کنند.

ارزیابی آسیب مغزی

از این روش برای تشخیص اختلال عملکرد متابولیک در زوال‌عقل HIV یا آسیب‌های شدید مغزی استفاده می‌کنند.

تفسیر MRS مغز

تفسیر نهایی این روش تشخیصی توسط رادیولوژیست، نورورادیولوژیست یا پزشک متخصص مغزواعصاب انجام شده و به شرح زیر است.

متابولیت‌ها در MRS (Cr، Cho و NAA)

MRS تکنیکی غیرتهاجمی برای تعیین غلظت متابولیت‌های مولکولی در هر بافت زنده‌ای است. متابولیت‌ها نشانگرهای زیستی اختلالات عصبی را حتی در مواردی که ضایعات در MRI معمولی دیده نمی‌شوند، ارائه می‌کنند.

این متابولیت‌ها، مولکول‌های کوچکی هستند که در اثر واکنش‌های شیمیایی متوالی و کنترل‌شده توسط آنزیم‌ها در مسیرهای متابولیکی تولید می‌شوند، طی این واکنش‌ها، قند، چربی و پروتئین مواد غذایی به مولکول‌های جدید با وظایف مختلف تبدیل خواهند شد؛ تصویر زیر به‌خوبی این فرایند را نشان می‌دهد:

MRS امکان تشخیص و اندازه‌گیری غیرتهاجمی متابولیت‌های مرتبط بالینی مغز را فراهم کرده و پتانسیل بالایی در بررسی تشخیصی ضایعات مغزی کودکان و بزرگسالان دارد. متابولیت‌های اصلی مورد بررسی در ارزیابی بالینی مغز شامل موارد زیر هستند:

• N-استیل آسپارتات (NAA): نشانگر یکپارچگی و عملکرد نورونی، اسمولیت و پیش‌نیاز متابولیک؛
• کولین (Cho): نشانگری برای گردش غشای سلولی؛
• کراتین (Cr): نشانگر متابولیسم انرژی؛
• میواینوزیتول (Myo-inositol): نشانگر گلیال و اسمولیت؛
• لاکتات (Lactate): نشان‌دهنده مشکلات در شرایط کمبود اکسیژن یا وجود تومور؛
• لیپیدها (Lipids): نشانگر غشایی.

نتیجه طبیعی  MRS

در MRS چندین پیک متابولیت ارائه می‌شود که فرکانس‌های رزونانس گسترده یا هم‌پوشانی‌های طیفی آن‌ها به‌دلیل غلظت کم انواع رزونانس‌ها در بافت طبیعی مغز، تشخیص یا تعیین کمیت آن‌ها را بسیار سخت می‌کند، مگر اینکه مانند گلوتامین (Gln) و گلوتامات (Glu) یا انواع اسیدهای آمینه به‌وضوح افزایش داشته باشند؛ بنابراین مهم‌ترین بخش از این روش تشخیصی، متابولیت‌های طیف‌سنجی رزونانس مغناطیسی به شرح جدول زیر هستند:

همان‌طور که در جدول بالا می‌بینید، متابولیت‌ها در تمامی سلول‌ها و مایع مغزی نخاعی وجود دارند؛ بنابراین مهم‌ترین بخش از تفسیر ام آر اس مغز شامل اندازه‌گیری متابولیت‌ها خواهد بود.

نتایج غیرطبیعی و هشداردهنده

در بخش قبلی با نتیجه طبیعی و غلظت نرمال متابولیت‌ها آشنا شده‌اید، بنابراین در ادامه به این موضوع می‌پردازیم که نتایج غیرطبیعی و هشداردهنده ام آر اس مغز چیست:

N-استیل آسپارتات (NAA)

NAA نوعی ماده شیمیایی است که معمولا در نورون‌های بالغ و فرایندهای عصبی مغز وجود داشته و نشانگر موارد زیر است:

• نشانگر سلامت و تعداد نورون‌ها؛
• نشانگری حساس برای زنده‌مانده و تراکم نورونی.

مشکلاتی مانند تومورهای درجه بالا، رادیونکروز و تومورهای غیرنورونی (مانند متاستازهای مغزی و لنفوم اولیه) باعث کاهش غلظت NAA می‌شوند، بنابراین با اندازه‌گیری این متابولیت در MRS مغز می‌توان مشکلات و ضایعات مغزی تشخیص داد.

NAA در بسیاری از اختلالات مغزی کاهش یافته و باعث ازدست‌رفتن نورون‌ها یا آکسون‌ها شده و بیشتر در اختلالات زیر دیده می‌شود:

• اختلالات نورودژنراتیو؛
• تومورهای مغزی؛
• صرع؛
• ام‌اس.

اختلالات بالا باعث کاهش سطح NAA می‌شوند، اما سایر مشکلات مانند بیماری کاناوان معمولا باعث افزایش سطح آن خواهد شد.

کاهش و افزایش این ماده شیمیایی معمولا نشانه مشکلات زیر است:

جدول تغییرات NAA در نتیجه MRS مغز

NAA از بافت عصبی یا آکسونی طبیعی ناشی می‌شود، بنابراین زمانی‌که بافت عصبی در تومورهای مغزی ازبین‌می‌روند، پیک آن تغییر می‌کند. لازم است بدانید که بالابودن سطح NAA در نمودارهای MRS نشان‌دهنده بیماری خاصی نیست و اغلب سلامت نورون‌ها را نشان می‌دهد، اما کاهش سطح آن نشان‌دهنده کاهش نورون‌ها و آسیب‌های احتمالی مغزی است.

نکته مهم اینکه، NAA همواره باید همراه با متابولیت‌های کولین (Cho)، کراتین (Cr) و لاکتات بررسی و تفسیر شود.

کولین (Cho)

کولین نوعی نشانگر متابولیت کلیدی و نشان‌دهنده گردش غشایی سلول، از جمله سنتز و تجزیه فسفولیپیدها است، بنابراین کولین در ساخت و تجزیه غشای سلولی نقش داشته و به تعداد و فعالیت‌های غشای سلولی مربوط است؛ به‌همین‌دلیل نیز در MRS مغز به‌عنوان شاخصی از سرعت تکثیر سلولی و بازسازی یا تجزیه سلول‌ها اندازه‌گیری خواهد شد.

تمامی فرایندهایی که منجر به تغییرات زیر می‌شوند با پیک‌های کولین در نمودارهای MRS ارزیابی خواهند شد:

• افزایش سلولی در تومورهای اولیه مغز یا گلیوز؛
• تجزیه میلین در بیماری‌های دمیلینه‌کننده یا انفارکتوس.

جدول تغییرات Cho در نتیجه MRS مغز

افزایش غلظت کولین به‌مفهوم تکثیر یا تخریب غشایی زیاد سلول‌ها بوده و کاهش آن به‌مفهوم کاهش فعالیت سلولی یا تخریب بافت مغز است که هر کدام به‌دلایل زیر رخ می‌دهند:

این ماده معمولا ناشی از برخی ترکیباتی حاوی کولین است که نقش مهمی در سنتز و تخریب غشا دارند، بنابراین تومورهای مغزی به‌دلیل افزایش گردش غشا، پیک کولین بالایی نشان خواهند داد.

کراتین (Cr)

کراتین (Creatine) که به‌اختصار به آن Cr می‌گویند، یکی از متابولیت‌های مهم در MRS مغز است که به انرژی و متابولیسم درون سلولی مربوط می‌شود. وظایف اصلی کراتین، شرکت در سیستم ذخیره و انتقال انرژی و کمک به ثبات انرژی سلول‌های مغزی است و به‌همین‌دلیل نیز به‌عنوان یکی از شاخص‌های مهم در ام.آر.اس مغز اندازه‌گیری می‌شود.

غلظت کراتین در سراسر مغز تقریبا ثابت است و در نتیجه از آن به‌عنوان استانداری داخلی در MRS مغز استفاده می‌کنند.

جدول تغییرات Cr در نتیجه MRS مغز

مقادیر کل کراتین در تومورهای مغزی به‌ویژه تومورهای بدخیم به‌طور غیرطبیعی افزایش پیدا کرده اما در موارد دیگری کاهش می‌یابد.

کراتین اهمیت ویژه‌ای در MRS دارد، چون تحلیل داده‌های آن در کنار NAA و Cho اطلاعات کامل‌تری درباره سلامت مغز یا ضایعات مغزی مانند التهاب و تومورها ارائه می‌کند؛ دلیل اصلی این امر، پایداری کراتین است، در نتیجه تغییرات سایر متابولیت‌ها بهتر بررسی می‌شود.

میواینوزیتول (Myo-inositol)

میواینوزیتول نوعی قند ساده و پیش‌ساز مولکول‌های کلیدی در انتقال سیگنال‌های سلولی است و نقش مهمی در تنظیم اسمزی بازی می‌کند. افزایش یا کاهش غلظت میواینوزیتول مانند دیگر متابولیت‌ها معمولا نشانه‌ای از مشکلات مغزی به شرح زیر است:

جدول تغییرات Myo-inositol در نتیجه MRS مغز

لاکتات (Lactate)

لاکتات یکی دیگر از ترکیبات مهم در MRS مغز و نوعی شاخص یا نشانگر غیراختصاصی گلیکولیز بی‌هوازی سلولی است که ممکن است در اختلالات زیر مشاهده شود:

• نئوپلاسم‌های مغزی؛
• انفارکتوس؛
• هیپوکسی؛
• اختلالات متابولیک مغز؛
• تشنج؛
• کیست‌ها یا کانون‌های نکروز مغز.

پیک‌های لاکتات معمولا نشان‌دهنده تومورهای مغزی نکروتیک و عفونت‌های مغز هستند. لازم است بدانید که نتیجه طبیعی MRS هیچ لاکتاتی نشان نمی‌دهد، چون نوعی نشانگر متابولیسم هوازی است و سلول‌های سرطانی مغز نیز از طریق گلیکولیز، لاکتات تولید می‌کنند؛ بنابراین افزایش این ترکیب نشان‌دهنده ضایعات مغزی خواهد بود.

جدول تغییرات Lactate در نتیجه MRS مغز

طیف‌های طبیعی، هیچ لاکتاتی را نشان نمی‌دهند. باتوجه‌به اینکه لاکتات نوعی نشانگر متابولیسم بی‌هوازی است، بنابراین در نواحی نکروتیک مانند تومورهای درجه بالاتر و عفونت‌ها مانند آبسه مغزی افزایش پیدا می‌کند.

لیپیدها (Lipids)

لیپیدها رزونانس‌های متعددی ایجاد می‌کنند که مهم‌ترین آن‌ها به‌ترتیب در غلظت‌های ۰.۹ و ۱.۳ PPM به‌دلیل پروتون‌های متیل و متیل اسیدهای چرب مشاهده می‌شود. این ماده در MRS طبیعی مغز وجود ندارد و تنها در تجزیه غشای سلولی/غلاف میلین دیده می‌شود.

لیپیدها نشانگر آسیب شدید بافتی با آزادسازی لیپیدهای غشایی بوده و در اختلالات زیر مشاهده می‌شوند:

• آسیب‌های شدید بافتی مغز؛
• انفارکتوس مغزی (سکته‌های مغزی)؛
• متاستاز مغزی؛
• آبسه‌های مغزی؛
• تومورهای نکروتیک مانند گلیوبلاستوما.

جدول تغییرات Lipids در نتیجه MRS مغز

نوع دستگاه‌، دانش و تجربه پزشک یا رادیولوژیست مرکز تصویربرداری، تاثیر زیادی در تصویربرداری دقیق و تفسیر اصولی و درست نتایج MRS مغز دارد، بنابراین پیشنهاد می‌شود از بخش خدمات نوبت حضوری دکتردکتر، مرکز تصویربرداری مدرنی را برای ام آر‌ اس مغز انتخاب کنید.

عوارض MRS مغز

در بخش‌ قبلی به این موضوع پرداختیم که مفهوم و تفسیر نتایج طبیعی و غیرطبیعی MRS چیست، در ادامه عوارض این روش بررسی می‌شود تا انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.

عوارض ایمنی و سلامت کلی

میدان مغناطیسی و فرکانس رادیویی دستگاه MRI در MRS مغز ممکن است عوارض زیر را به‌همراه داشته باشد:

• نقص عملکرد ایمپلنت: میدان مغناطیسی قوی دستگاه MRI ممکن است ایمپلنت‌های فلزی مانند ایمپلنت‌های حلزونی، ضربان‌سازها و محرک‌های عصبی را جابه‌جا کند.
• آسیب‌های پرتابی: اشیای فلزی مانند کلید، گوشی همراه، جواهرات و حتی کپسول اکسیژن ممکن است با سرعت بالا به داخل دستگاه کشیده شده و آسیب‌های جدی ایجاد کنند، به‌همین‌دلیل نیز باید تمامی جواهرات و وسایل فلزی و الکترونیک خود را قبل از ورود به اتاق تصویربرداری درآورید و لباس بیمارستان بپوشید.
• سوختگی‌های حرارتی: انرژی بالای فرکانس رادیویی دستگاه ممکن است باعث گرم‌شدن اشیای فلزی مانند جواهرات و پیرسینگ یا حتی چسب‌های دارویی روی بدن شده و دچار سوختگی شوید.

عوارض ماده حاجب

ماده حاجب برای وضوح بالاتر تصاویر در نتایج MRI و MRS تجویز می‌شود، اما برخی افراد ممکن است به این ماده حساسیت داشته باشند. واکنش‌های شایع شامل قرمزی و درد محل تزریق و حالت‌ تهوع خفیف هستند، اما برخی افراد واکنش‌های شدیدتری به شرح زیر نشان می‌دهند:

• واکنش آلرژیک شدید و جدی: خارش، کهیر، حالت تهوع شدید و استفراغ از جمله واکنش‌های آلرژیک شدید به ماده حاجب هستند.
• رسوب گادولینیوم: مطالعات اخیر نشان داده‌اند که ترکیب گادولینیوم (ماده حاجب) ممکن است بعد از تصویربرداری‌های متعدد در مغز رسوب کند.
• فیبروز سیستمیک نفروژنیک (NFS): افرادی که به مشکلات شدید کلیوی مبتلا هستند، تزریق ماده حاجب قدیمی‌تر مبتنی بر گادولینیوم باعث ابتلا به بیماری نادر اما جدی کلیوی شده و ممکن است بافت‌های کلیه را ضخیم‌تر کند.

ترس از فضاهای بسته

MRS مغز بعد از اسکن MRI انجام می‌شود، بنابراین مدت‌زمان طولانی این فرایند ممکن است برای بیمارانی که ترس از فضای بسته دارند، غیرقابل‌تحمل باشد.

آیا MRS خطرناک است؟

MRS مغز به‌طورکلی روشی ایمن، غیرتهاجمی و بدون‌درد بوده و خطر شناخته‌شده‌ای برای سلامتی ندارد، چون در این روش از امواج رادیویی استفاده می‌کنند که برخلاف پرتوهای یونیزان یا اشعه ایکس در سی‌تی‌اسکن هیچ‌گونه خطر پرتویی ایجاد نمی‌کند.

 MRS در بارداری

اگر باردار یا مشکوک به بارداری هستید باید به پزشک متخصص و تکنسین دستگاه اطلاع دهید، چون MRS را می‌توان تحت شرایط خاصی برای زنان باردار نیز انجام داد؛ اما به‌طورکلی پزشک متخصص زنان انجام انواع روش‌های تصویربرداری را برای زنان باردار توصیه نمی‌کند.

حساسیت به ماده حاجب

اگر در تصویربرداری‌های قبلی مانند سی‌تی‌اسکن و MRI به ماده حاجب واکنش آلرژیک نشان داده‌اید، باید با پزشک خود مشورت کنید تا در صورت لزوم داروی ضدحساسیت تجویز کند.

محدودیت‌های تشخیصی  MRS

محدودیت‌های تشخیصی MRS مغز به شرح زیر هستند:

پوشش ناقص و وضوح مکانی محدود

برخی از روش‌های MRS در پوشش کل ناحیه موردبررسی محدودیت‌هایی دارند.

حساسیت پایین و همپوشانی سیگنال‌ها در MRS

در مقایسه با MRI معمولی، MRS حساسیت کمی دارد، چون متابولیت‌هایی را اندازه‌گیری می‌کند که غلظت بسیار کمی دارند، چنین شرایطی باعث تشکیل پیک‌های پهن و هم‌پوشانی سیگنال‌ها می‌شود.

زمان طولانی برای پردازش داده‌ها

پردازش و تفسیر داده‌های MRS مغز بسیار پیچیده و زمان‌بر است، چون مطالعه کامل نتایج به حداقل ۳۰ دقیقه زمان نیاز دارد.

آلودگی لیپید

اگر وکسل نزدیک به پوست سر یا جمجمه قرار گیرد، لیپیدهای پوست سر باعث مبهم‌شدن داده‌های متابولیک می‌شوند.

تشخیص نادرست اثرات روش‌های درمانی

در MRS مغز، ممکن است تمایز نکروز تابشی از پیشرفت تومور بسیار سخت شده و نتایج نهایی نیز الگوهای متابولیکی را نشان دهند که با تومورها همپوشانی دارند.

هم‌پوشانی ظاهر پاتولوژی‌های مختلف

این هم‌پوشانی گاهی مفید بوده اما باعث عدم قطعیت یافته‌های MRS می‌شود، چون پاتولوژی‌های مختلف زیر معمولا هم‌پوشانی طیف‌سنجی دارند:

• نکروز پرتودرمانی؛
• عود تومور.

حساسیت به حرکت و آرتیفیک‌ها

MRS به حرکت و آرتیفیک‌ها (خطاهای ساختاری، نویزها یا ساختارهای مصنوعی در داده‌ها) به‌ویژه در نزدیکی استخوان‌ها یا هوا (نزدیک قاعده جمجمه) بسیار حساس است.

سرکوب ناقص آب/لیپید

سرکوب ناکافی سیگنال‌های فراوان آب و لیپید ممکن است طیف‌ها را تخریب کرده و در نتیجه متابولیت‌های با غلظت‌کم غیرقابل‌شناسایی ‌شوند.

عدم استانداردسازی

استانداردهای جهانی دقیقی برای موارد زیر وجود نداشته و در نتیجه ممکن است داده‌ها در مراکز مختلف اندکی با یکدیگر متفاوت باشند:

• تکنیک‌های اخذ داده‌ها؛
• روش‌های اصلاح میدان مغناطیسی؛
• نحوه پردازش داده‌ها.

پیچیدگی فنی

تفسیر MRS مغز نیاز به تخصص گسترده‌ای در جنبه‌های مختلف داشته و رادیولوژیست نیز باید در تفسیر آن مداخله کند، علاوه‌براین، این روش مانند MRI دارای استانداردی خودکار نیست و به‌همین‌دلیل نیز پیچیدگی فنی دارد.

هزینه ام آر اس مغز

هزینه MRS مغز به عوامل متعددی بستگی داشته که به شرح زیر هستند:

• موقعیت جغرافیایی مرکز تصویربرداری؛
• MRS مغز به‌تنهایی با همراه با MRI معمولی؛
• نوع ام آر اس مغز (بدون‌تزریق یا با تزریق)؛
• تخصص پزشک برای تفسیر نتایج (رادیولوژیست، نورورادیولوژیست یا متخصص مغزواعصاب)؛
• هدف از انجام MRS؛
• نوع و تکنولوژی دستگاه MRI؛
• نوع بیمه درمانی (پایه یا تکمیلی)؛
• پوشش‌های بیمه‌ای.

باتوجه‌به عوامل متعددی که در هزینه MRS مغز نقش دارند، تعیین مبلغ آن برای تمامی افراد امکان‌پذیر نیست؛ بنابراین پیشنهاد می‌شود با مرکز تصویربرداری تماس بگیرید.

کلام آخر دکتردکتر

MRS مغز روشی ایمن و غیرتهاجمی برای تشخیص اختلالات و بیماری‌های مغزی است که با دستگاه‌ MRI انجام شده اما داده‌های بسیار دقیق‌تری ارائه می‌کند. داده‌ها در این روش شامل نمودارهایی با پیک‌های مختلف هستند که در آن‌ها غلظت متابولیت‌هایی مانند NAA، Cho و Cr اندازه‌گیری شده و از این طریق نوع اختلال یا آسیب مغزی تشخیص داده می‌شود. باتوجه‌به اهمیت دانش و تجربه پزشک متخصص در تفسیر نتایج و تکنولوژی دستگاه مرکز تصویربرداری، پیشنهاد می‌شود از خدمات نوبت آنلاین دکتردکتر استفاده کرده و برای تفسیر دقیق و اصولی نتایج پس از تصویربرداری، از پزشکان متخصص مغز و اعصاب دکتردکتر، وقت حضوری دریافت کنید.

سوالات متداول

منابع

ncbi

medpulse

radiopaedia

radiologykey

pockethealth

mainehealth

onlinelibrary.wiley

mayoclinic

ncbi

mriquestions