بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان به صرع مبتلا هستند. پزشکان برای کمک به این افراد استفاده از دارو، تغییر سبک زندگی و گاهی جراحی مغز را پیشنهاد میدهند. همچنین آنها بسته به علت و نوع تشنج بیمار، خوردن یا پرهیز از بعضی غذاها را توصیه میکنند و ممکن است برای کاهش دفعات تعداد تشنج، رژیم خاصی را پیشنهاد دهند. در ادامه، غذاهای مفید و مضر برای صرع و انواع رژیم غذایی تشنج را بررسی میکنیم. در انتها نیز به سؤالهای رایج شما مانند آیا سیر برای تشنج خوب است یا نه، پاسخ میدهیم. همراهمان بمانید.
رژیم غذایی برای تشنج چیست؟
رژیم غذایی تشنج در واقع برنامهای برای مصرف متعادل غذاهای مفیدی است که به بدن کمک میکنند مواد فعال انواع داروی ضدتشنج را بهتر جذب کند. ترکیب تغذیۀ مناسب با داروهای تجویزی پزشک، روند بهبود سلامتی را تسریع میکند. تغذیۀ سالم برای همه مفید است. بااینحال در بیماران مبتلا به صرع، مواد مغذی موجود در غذاهای سالم جلوی پیشرفت این بیماری را میگیرند و به تسکین علائم آن کمک میکنند. رعایت رژیم غذایی تشنج آسان نیست، اما بهدلایل زیر باید از آن پیروی کرد:
- کاهش خطر ابتلا به بیماریها؛
- بهبود ضربان قلب و گردش خون طبیعی؛
- توقف علائم صرع؛
- افزایش انرژی بدن؛
- کاهش استرس و اضطراب؛
- بهبود عملکرد مغز و تمرکز؛
- کاهش حملات تشنج؛
- کاهش وزن اضافی (که در عملکرد طبیعی اندامها اختلال ایجاد میکند).
خوردن غذاهای مفید برای صرع و پرهیز از غذاهای مضر، کلید حفظ سلامتی است. از این طریق میتوانید روند پیشرفت صرع را آهسته کنید و جلوی بروز علائم آن را بگیرید. رعایت رژیم غذایی تشنج باعث میشود تمام سیستمهای بدن شما عملکرد بهینه و عالیای داشته باشند.
آیا رژیم غذایی میتواند تشنج را درمان کند؟
پاسخ این سؤال خیر است. پیروی از اصول تغذیۀ صحیح بهتنهایی تشنج را درمان نمیکند و جایگزین درمان پزشکی نیست، اما نقش مهمی در کنترل و مدیریت این بیماری دارد. رژیم غذایی تشنج با تأثیر بر سوختوساز و ثبات مغز، به کاهش دفعات تشنج در برخی افراد کمک میکند.
همچنین طبق پژوهشها، پیروی از برنامههایی مانند رژیم کتوژنیک برای برخی از بیماران مفید بود است. درک ارتباط میان تغذیه و تشنج برای انتخاب غذاهای مناسب مؤثر است؛ چون شناخت غذاهای مفید و مضر و توجه به آنها در برنامۀ غذایی روزانه، تغییرات مثبتی در زندگی افراد مبتلا به صرع ایجاد کرده و کیفیت زندگی آنها را بهتر میکند. بااینحال، برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی، هرگونه رژیم غذایی تشنج باید زیر نظر پزشک پیش برده شود.
اگر درباره غذا های مناسب یا مواد غذایی که ممکن است تشنج را تحریک کنند سؤال دارید، می توانید توسط دکتر احسان فرهادی معاینه شوید.
رژیم غذایی چگونه روی تشنج تاثیر میگذارد؟
مغز برای عملکرد خود به تأمین مداوم انرژی نیاز دارد و رژیم غذایی، بهویژه در افراد مبتلا به صرع، به روشهای زیر بر آن اثر میگذارد:
- سوختوساز انرژی: مواد مغذی مختلف بر نحوۀ تولید انرژی در مغز تأثیر میگذارند.
- تعادل انتقالدهندههای عصبی: تغذیه بر مواد شیمیایی تنظیمکنندۀ سیگنالهای مغزی تأثیر میگذارد و به تثبیت فعالیت الکتریکی مغز کمک میکند.
تغذیه همچنین سلامت کلی سیستم عصبی را تقویت میکند. بااینحال، رعایت رژیم غذایی تشنج درمان قطعی برای این بیماری نیست و داروها همچنان درمان اصلی هستند. تغییرات در رژیم غذایی مبتلایان به صرع باید زیر نظر پزشک باشد. اهمیت تغذیه در مبتلایان به تشنج محدود به موارد بالا نیست و سایر نقشهای آن عبارتاند از:
تثبیت قند خون
افت شدید قند خون بهویژه در بیماران مبتلا به بیماری صرع و سندرمهای خاص، ممکن است باعث بروز حملات تشنجی شود. نوسان قند با ایجاد اختلال در فعالیت الکتریکی سلولهای مغزی، تشنج را تحریک میکند. ازسوی دیگر، پیروی از رژیم غذایی مناسب تشنج با تأمین سوختوساز مداوم و یکنواخت، سطح قند خون را ثابت نگه میدارد.
این ثبات انرژی جلوی افت ناگهانی قند را میگیرد و با حفظ عملکرد طبیعی سیستم عصبی، نقش مهمی در کاهش چشمگیر تعداد و شدت حملات تشنجی دارد.
کاهش التهاب عصبی
التهاب عصبی ناشی از ضربه، عفونت و بیماریهای خودایمنی، ارتباط مستقیم با بروز و تشدید صرع دارد. داشتن رژیم غذایی ضدالتهاب و سرشار از آنتیاکسیدان با مسدودکردن مسیرهای التهابی مغز و مهار استرس اکسیداتیو، به حفاظت از بافتهای عصبی کمک میکند.
این تغییر سبک تغذیه با کنترل واکنشهای التهابی در سیستم عصبی مرکزی، آستانه تحریکپذیری مغز در برابر تشنج را بالا میبرد و بهاینترتیب، به پیشگیری و مدیریت بهتر حملات صرع کمک میکند.
تأثیر چربیهای مفید بر مغز
رژیمهای پرچرب و کمکربوهیدرات مانند رژیم کتوژنیک، کتون را جایگزین گلوکز میکنند و بهاینترتیب، سوخت پایدارتر و کارآمدتری برای سلولهای مغزی فراهم میکنند. این فرایند به بهبود عملکرد مغز کمک میکند و طبق تحقیقات، ممکن است بر بیان ژنهای مرتبط با صرع نیز تاثیر محافظتی داشته باشد.
بررسیهای گسترده نشان میدهند جوامعی با مصرف بالاتر چربیهای سالم و کربوهیدرات کمتر، شیوع کمتری از اختلالات عصبی دارند. این آمار، نقش کلیدی چربیهای مفید در کنترل تشنج را تأیید میکند.
بهترین رژیمهای غذایی برای کنترل تشنج
شاید بپرسید برای جلوگیری از تشنج چه بخوریم؟ بعضی رژیمهای غذایی برای کاهش دفعات تشنج در افرادی که از دارو یا جراحی نتیجهای نگرفتهاند، مؤثر هستند. پیروی از این برنامههای غذایی برای افرادی که تشنجهای کنترلنشده و مقاوم به دارو نیز دارند، مفید است.
بااینحال، باید به خاطر داشته باشید که این رژیمها نوعی اقدام درمانی محسوب میشوند و باید آنها را تحتنظارت دقیق متخصص تغذیه و متخصص صرع (مغز و اعصاب) پیش ببرید. برای شروع آنها بههیچوجه نباید خودسرانه و بدون مشورت و نظارت پزشکی اقدام کنید. توصیه میکنیم از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص مربوطه بگیرید.
رژیم کتوژنیک برای تشنج
این رژیم با دریافت بالای چربی و محدودیت شدید کربوهیدرات، بدن را وارد حالت کتوزیس میکند تا سلولهای مغزی بهجای گلوکز، از کتونها تغذیه کنند. این تغییر سوخت، غشای سلولی را تثبیت کرده و با تنظیم عملکرد سیستم عصبی، دفعات و شدت تشنج را بهویژه در بیماران مقاوم به دارو تا ۵۰ درصد یا بیشتر کاهش میدهد. بااینحال بهدلیل حساسیت بالا، نیازمند اندازهگیری دقیق مواد غذایی، حذف کامل قند و نظارت مستمر پزشک است.
رژیم اصلاحشدۀ اتکینز (MAD)
این برنامه غذایی گزینهای منعطفتر از کتوژنیک است که بدون محدودیت در میزان کالری، پروتئین، چربی یا حجم غذا، صرفا مصرف کربوهیدرات را به حدود ۲۰ تا ۲۵ گرم در روز محدود میسازد. رژیم اتکینز نیازی به وزنکردن دقیق خوراکیها ندارد و با ایجاد کتوزیس پایدار به کنترل تشنجها کمک میکند. بااینحال بهدلیل احتمال تغییر در سطح کلسترول یا تحت نظر متخصص تغذیه و همراه با ثبت دقیق تشنجها انجام شود.
رژیم با شاخص گلیسمی پایین
این رژیم با تمرکز بر مصرف غذاهایی که قند خون را بهآرامی بالا میبرند، ثبات انرژی مغز را حفظ کرده و به کنترل تشنج کمک میکند. این روش آزادی عمل بیشتری در مصرف کربوهیدرات نسبت به رژیم کتوژنیک دارد و نیازی به ترازو و وزنکردن دقیق غذاها نیست؛ اما رعایت تعادل میان کربوهیدرات، چربی و پروتئین و کنترل حجم وعدهها الزامی است. این برنامه گزینهای آسانتر و درعینحال مؤثر برای مدیریت صرع محسوب میشود.
اگر پزشک این رژیم را توصیه کرد، باید با متخصص تغذیه مشورت کنید تا به شما نحوۀ اندازهگیری کربوهیدراتها و خواندن برچسبهای مواد غذایی را آموزش دهد. توصیه میکنیم برای این منظور از متخصصان و پزشکان آنلاین در دکتردکتر کمک بگیرید.
در نهایت، در جدول زیر انواع رژیم غذایی تشنج را مقایسه کردهایم:
| ویژگی | رژیم کتوژنیک | رژیم اصلاحشدۀ اتکینز (MAD) | رژیم با شاخص گلیسمی پایین |
| میزان کربوهیدرات | بسیار کم | محدود (حدود ۲۰ تا ۲۵ گرم در روز) | بیشتر از دو رژیم دیگر (فقط غذاهای با شاخص گلیسمی پایین) |
| میزان چربی | بسیار زیاد | زیاد (مصرف آن تشویق میشود) | متعادل (متناسب با کربوهیدرات مصرفی) |
| میزان پروتئین | در حد تأمین بقیۀ کالری روزانه | بدون محدودیت (مصرف زیاد مجاز است) | متعادل (متناسب با کربوهیدرات مصرفی) |
| نیاز به وزنکردن غذا | الزامی و بسیار دقیق | نیازی نیست (فقط محاسبۀ کربوهیدرات) | نیازی نیست (فقط کنترل حجم وعدهها) |
| محدودیت کالری و مایعات | دارد | ندارد | ندارد |
| میزان محدودیت و سختی | بسیار زیاد (نیازمند ارادۀ قوی و نظارت دقیق) | متوسط (انعطافپذیری بیشتر نسبت به کتوژنیک) | کم (آسانترین گزینه میان این سه رژیم) |
| ویژگی کلیدی | شبیهسازی حالت ناشتایی و تولید کتونها | ترکیب کتوژنیک و اتکینز با آزادی عمل بیشتر | تثبیت قند خون و جلوگیری از نوسان آن |
غذاهای مفید برای افراد مبتلا به تشنج
مصرف انواع غذاهای سرشار از مواد مغذی، پایۀ اصلی رژیم غذایی تشنج است. این غذاها ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانهای ضروری بدن را تأمین میکنند. این ترکیبات نقش مهمی در سلامت کلی و ثبات سیستم عصبی مغز دارند. گنجاندن این گروههای غذایی در برنامۀ روزانه، به ایجاد ساختاری متعادل و ایمن در بدن کمک میکند. در ادامه، هرکدام از این گروههای غذایی مجاز را معرفی میکنیم.
کربوهیدراتهای پیچیده و کمقند
کربوهیدراتهای پیچیده برای مبتلایان به صرع (بهویژه افرادی که از رژیمهای اصلاحشده مانند رژیم با شاخص گلیسمی پایین پیروی میکنند) مفید هستند؛ زیرا بهآرامی هضم میشوند. این جذب تدریجی از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری میکند که در افراد حساس عاملی برای شروع تشنج است. ازجمله غذاهایی که در این گروه قرار میگیرند، عبارتاند از:
جو دوسر
جو دوسر منبعی عالی از فیبرهای محلول بهویژه بتاگلوکان است که هضم غذا را طولانیتر میکند و انرژی را بهصورت پایدار و تدریجی در اختیار سلولهای مغزی قرار میدهد. این مادۀ غذایی شاخص گلیسمی پایینی دارد و برای حفظ تعادل قند خون در طول روز مفید است.
برنج قهوهای
برنج قهوهای برخلاف برنج سفید، سبوس و جوانۀ خود را حفظ کرده و به همین دلیل سرشار از فیبر، منیزیم و ویتامینهای گروه B است. منیزیم موجود در آن نقش مهمی در تنظیم فعالیتهای الکتریکی سلولهای عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز دارد.
نان سبوسدار
نانهای تهیهشده از آرد کامل و سبوسدار، سرعت ورود گلوکز به جریان خون را کاهش میدهند. آنها علاوهبر پیشگیری از نوسانهای ناگهانی انسولین، بهدلیل داشتن فیبر بالا به بهبود عملکرد گوارش و کاهش عوارضی مثل یبوست (که در رژیمهای کتوژنیک رایج است) کمک میکنند.
پروتئینهای مفید برای کنترل تشنج
پروتئین به رشد مغز و ساخت سلولهای جدید کمک میکند. نبود مقدار کافی از این ماده در بدن، باعث تحلیلرفتن عضلات و بافتها میشود. گنجاندن منابع پروتئینی بدون چربی در رژیم غذایی تشنج، به مبتلایان به این بیماری کمک میکند با چنین مشکلاتی روبهرو نشوند. ازجمله منابع پروتئینی مفید برای کنترل تشنج عبارتاند از:
تخم مرغ
تخممرغ منبعی کامل از پروتئین باکیفیت و چربیهای مفید است. این مادۀ غذایی سرشار از کولین است که به بهبود عملکرد مغز و تنظیم انتقالدهندههای عصبی کمک میکند. مصرف تخممرغ در رژیم غذایی تشنج، بهویژه رژیم کتوژنیک، توصیه میشود. برای آشنایی بیشتر با فواید مصرف تخممرغ، میتوانید مطلب خواص تخم مرغ آب پز را نیز مطالعه کنید.
مرغ بدون چربی
گوشت مرغ بدون چربی (مانند سینۀ مرغ) آمینواسیدهای ضروری بدن را تأمین میکند. این گوشت سرشار از ویتامین B6 است. این ویتامین نقش کلیدی در تولید انتقالدهندههای عصبی مهارکننده (مانند گابا) دارد و تحریکپذیری سلولهای مغز را کاهش میدهد.
ماهی
ماهیهای چرب (مانند سالمون) منبعی عالی از اسیدهای چرب امگا۳ هستند. طبق تحقیقات، این اسیدهای چرب اثر محافظتی برای سیستم عصبی دارند. این مواد با کاهش التهاب مغز، آستانۀ تحمل آن را در برابر حملات تشنج بالا میبرند.
عدس برای تشنج
عدس یکی از حبوبات سرشار از پروتئین و منبع غنی از منیزیم، ویتامینهای گروه B و فیبر است. این ماده غذایی به تثبیت قند خون و سلامت اعصاب کمک میکند.
نکته! بهدلیل دارا بودن کربوهیدرات، افرادی که تحت رژیم کتوژنیک برای کنترل صرع هستند، باید مصرف آن را با نظر پزشک محدود کنند.
لبنیات برای تشنج
محصولات لبنی با تأمین کلسیم، منیزیم و ویتامین D برای مبتلایان به صرع بسیار مفیدند و پوکی استخوان ناشی از داروهای ضدتشنج را جبران میکنند. در این میان، لبنیات پرچرب مانند پنیر و شیر کامل با اثر محافظتی بر مغز، فعالیت تشنجی را کاهش میدهند؛ درحالیکه لبنیات کمچرب ممکن است آستانه تشنج را پایین بیاورند. البته در موارد نادر باید به حساسیتهای فردی توجه داشت.
چربیهای سالم برای سلامت مغز
چربیها برای حفظ سلامت انسان حیاتی هستند. آنها بهاندازۀ پروتئینها و کربوهیدراتها برای بدن اهمیت دارند؛ زیرا به افزایش فعالیت بدنی کمک میکنند. همچنین چربیها در عملکرد صحیح اعصاب، مغز و قلب نقش مؤثری دارند. به همین علت، غذاهای حاوی چربیهای سالم باید بخشی از رژیم غذایی تشنج را تشکیل دهند.
روغن زیتون
روغن زیتون (بهویژه نوع فرابکر آن) سرشار از چربیهای تکغیراشباع (مانند اسید اولئیک) و آنتیاکسیدانهای قویای به نام پلیفنول است. این ترکیبات بهطور مؤثری التهاب عصبی را کاهش میدهند و از سلولهای مغز در برابر آسیب محافظت میکنند. تقویت مسیرهای عصبی برای برقراری ارتباط بهتر بین سلولهای مغز مؤثر است.
آووکادو
آووکادو منبعی بینظیر از چربیهای مفید و اسیدهای چرب ضروری است که انرژی پایدار برای مغز (بهخصوص در رژیم کتوژنیک) فراهم میکند. چربیهای موجود در این میوه، با تثبیت غشای سلولهای عصبی و کاهش التهاب، محیط مغز را آرام نگه میدارند. همچنین بر اساس پژوهشها، ترکیبهای موجود در آووکادو خواص ضدتشنج دارند.
مغزها و دانهها
مغزها و دانهها (مانند گردو، بادام، دانه چیا و بذر کتان) سرشار از اسیدهای چرب امگا۳، فیبر و منیزیم هستند که این ترکیبها خاصیت ضدالتهابی دارند. امگا۳ به پایداری غشای سلولهای عصبی کمک میکند. منیزیم نیز عاملی کلیدی در آرامسازی سیستم عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز در برابر تشنج است.
میوههای مناسب برای تشنج
مصرف میوهها و سبزیها صرع را بهطور کامل درمان نمیکند یا برای همیشه جلوی اسپاسمها را نمیگیرد. بااینحال، ازآنجاکه میوهها و سبزیها منبع ویتامینها هستند، سیستم ایمنی بدن را تقویت میکنند و جریان خون به مغز را افزایش میدهند؛ بنابراین، بهترین تصمیم برای آهستهکردن پیشرفت بیماری، اضافهکردن میوههای مفید به رژیم غذایی تشنج است. ازجمله:
سیب برای تشنج
سیب دارای شاخص گلیسمی پایینی است و از نوسان قند خون جلوگیری میکند. همچنین این میوه آنتیاکسیدانی به نام کوئرستین دارد که از سلولهای عصبی در برابر استرس و آسیب محافظت میکند.
انواع توتها برای تشنج
توتها (مانند زغالاخته و توتفرنگی) سرشار از آنتیاکسیدانها و فلاونوئیدها هستند. این ترکیبها استرس اکسیداتیو و التهاب مغز را کاهش میدهند و در ایجاد ثبات سیستم عصبی نقش دارند.
موز برای تشنج
موز منبع غنی از منیزیم، پتاسیم و ویتامین B6 است. ویتامین B6 نقش مستقیمی در تولید انتقالدهندههای عصبی مهارکننده (مانند گابا) دارد. منیزیم نیز به آرامش سیستم عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز کمک میکند.
خرما برای تشنج
در رابطه با خرما و تشنج باید بگوییم این میوه سرشار از آنتیاکسیدانها و مواد معدنی است و با کاهش التهاب در مغز، از سلولهای عصبی محافظت میکند. البته بهدلیل داشتن قند طبیعی، مصرف خرما باید متناسب با محدودیتهای رژیم غذایی تشنج انتخابی شما باشد.
گردو برای تشنج
گردو منبعی عالی از اسیدهای چرب امگا۳ و پلیفنولها است که ارتباط بین سلولهای مغز را بهبود میبخشند و از تشنج پیشگیری میکنند.
انار و تشنج
انار آنتیاکسیدانهای بسیار قدرتمندی دارد. بر اساس پژوهشها، عصاره و آب انار استرس اکسیداتیو را در مغز مهار میکنند و شدت و دفعات تشنج را کاهش میدهند.
برنج برای تشنج
خوردن برنج بهطور مستقیم باعث بروز صرع یا درمان آن نمیشود، اما تأثیر آن به نوع برنج مصرفی و رژیم غذایی تشنج شما بستگی دارد. گرچه کربوهیدراتهای پیچیده منبع انرژی ضروری هستند، برنج سفید باعث افزایش ناگهانی قند خون میشود که ممکن است در برخی افراد تشنج ایجاد کند.
در مقابل، غلات کامل مانند برنج قهوهای، انرژی را بهآرامی آزاد میکنند و برای سلامت کلی مغز مفید هستند. علاوهبر این، در موارد بسیار نادر، خوردن برنج باعث بروز حالت خاصی به اسم «صرع غذاخوردن» (Eating Epilepsy) میشود.
دمنوشهای مفید برای تشنج
دمنوشهای گیاهی از دیرباز به حفظ سلامت و تندرستی کمک کردهاند. این نوشیدنیها برای کنترل بیماریهای عصبی مانند صرع نیز کاربرد دارند. مصرف بعضی دمنوشها باعث ایجاد آرامش میشود، از عملکرد مغز پشتیبانی میکند و خطر تشنج را کاهش میدهد. ازجمله:
دمنوش بابونه
دمنوش بابونه از دوران باستان برای آرامشبخشی و درمان مشکلات گوارشی و تب استفاده میشود. این گیاه بهدلیل داشتن ترکیب فلاونوئیدی آپیژنین، ماده پیامرسان گابا را در مغز تقویت کرده و سلولهای عصبی بیشفعال را آرام میسازد. همچنین ترکیبات ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی آن از مغز محافظت میکنند.
بابونه با کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب، به کنترل و پیشگیری از حملات صرع کمک میکند.
دمنوش بادرنجبویه
بادرنجبویه از یونان باستان برای آرامش ذهن و بهبود خواب استفاده میشد و همچنان هم میشود. این گیاه بهدلیل داشتن اسید رزمارینیک، فعالیت ماده گابا را در مغز تقویت کرده و سلولهای عصبی بیشفعال را آرام میسازد. بادرنجبویه با کاهش استرس و ارتقای کیفیت خواب که از محرکهای اصلی صرع هستند، به تثبیت سیستم عصبی کمک میکند و میتواند مکمل مناسبی در کنار درمانهای دارویی تشنج باشد.
دمنوش گل ساعتی
دمنوش گل ساعتی حاوی فلاونوئیدها و آلکالوئیدهاست و مانند دو دمنوش دیگر، فعالیت ماده گابا را در مغز افزایش داده و سلولهای عصبی بیشفعال را مهار میکند. خواص ضداضطراب این گیاه با کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب، دو عامل اصلی تحریک تشنج را کنترل میسازد. علاوهبر این، خواص آنتیاکسیدانی گل ساعتی از سلولهای عصبی در برابر استرس اکسیداتیو و آسیبهای ناشی از فعالیت بیشازحد اعصاب محافظت میکند.
سبزیجات مفید برای کاهش تحریک عصبی
سبزیجات غیرنشاستهای که کربوهیدرات و شاخص گلیسمی پایینی دارند، بهترین انتخاب برای کنترل بیماری صرع هستند. این سبزیجات مواد مغذی ضروری بدن را تأمین میکنند، درحالیکه باعث افزایش ناگهانی قند خون نمیشوند. بعضی از بهترین سبزیجات برای استفاده در رژیم غذایی تشنج عبارتاند از:
- کلم بروکلی؛
- سبزیجات برگدار (مانند اسفناج)؛
- چغندر؛
- هویج؛
- خیار؛
- کلم.
مایعات برای بیماران تشنجی
نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از مشکلات بیماری صرع اهمیت بالایی دارد. پزشکان نوشیدن ۱٫۸ تا ۲٫۴ لیتر آب در روز را به بزرگسالان توصیه میکنند. آبرسانی کافی به بدن دفعات تشنج را کم میکند، تمرکز را افزایش میدهد و برای حفظ عملکرد مطلوب تمام سیستمهای بدن مفید است. برای حفظ مایعات در بدن، مصرف مواد غذایی زیر توصیه میشود:
- محصولات لبنی؛
- قارچ؛
- بادام؛
- موز؛
- غلات.
مصرف منظم این غذاها وضعیت سلامت فرد را بهبود میبخشد و درنتیجه، عوارض بیماری صرع کاهش مییابد.
غذاهای تشنج آور
رعایت رژیم غذایی تشنج در کنترل این بیماری مؤثر است و جلوی بروز عوارض ثانویۀ آن را در بدن میگیرد. به همین علت، محدودیتهایی برای مصرف بعضی غذاها در افراد مبتلا به صرع وجود دارد. برای مثال، قند و کافئین غذاهای تشنج اورند و بدترین تأثیر را روی بدن دارند. مصرف این مواد استرس ایجاد میکند و درنهایت به تشنج منجر میشود؛ بنابراین مبتلایان به صرع باید از مصرف آنها و غذاهای مضر برای تشنج که در ادامه معرفی میکنیم، خودداری کنند.
قندهای ساده و شیرینیها
مصرف بسیاری از شیرینیها باعث فشار خون بالا، خستگی مداوم و بروز مکرر حملات صرع میشود.
نوشیدنیهای کافئیندار
کافئین اسپاسمها (گرفتگیهای عضلانی) را تشدید میکند و باعث خستگی مکرر میشود.
غذاهای فراوریشده
مصرف غذاهای پرنمک بهدلیل ایجاد احتباس مایعات و اسپاسم عروق، باید در بیماران مبتلا به صرع کاملا محدود شود. فراوردههای گوشتی صنعتی، ترشیجات، سسها و ادویهجات تند علاوهبر آسیب به سلامت روده و کلیه، ریسک حملات را افزایش میدهند. همچنین وجود گلوتن در برخی خوراکیها و افزودنیهای غذایی، ممکن است در افراد حساس باعث تحریک بیشتر تشنج شود.
برای جلوگیری از بروز علائم تشنج در کودکان و بزرگسالان، پرهیز از این خوراکیها ضروری است.
فستفود و چربی ترانس
مصرف فستفود و چربی ترانس خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را افزایش میدهد و برای سلامت عمومی بدن و مغز مضر است. چربیهای ترانس در محصولاتی مانند مارگارین، کرههای گیاهی، کوکیها، کیکهای صنعتی و انواع فستفودها بهوفور یافت میشوند.
الکل
مصرف طولانیمدت نوشیدنیهای الکلی خطر ابتلا به بیماری صرع را افزایش میدهد و بر سیستم عصبی تأثیر منفی میگذارد.
بعد از تشنج چه بخوریم؟
پساز تشنج، نیازی نیست فرد غذای خاصی بخورد. بااینحال، بسیار مهم است افرادی که از رژیم غذایی تشنج، مانند رژیم کتوژنیک، پیروی میکنند، همچنان به برنامۀ غذایی خود پایبند بمانند. افرادی که محرکهای تشنج آنها به تغذیه مرتبط است (مانند بیماران دیابتی که با بالارفتن شدید قند خون دچار تشنج میشوند)، باید مصرف غذای خود را متناسب با شرایط پزشکیشان مدیریت کنند.
- غذاهای سبک و زودهضم: پساز تشنج و در صورت بروز تهوع یا گیجی، مصرف غذاهای چرب و سنگین معده را تحریک میکند. بهتر است بعد از هوشیاری کامل، از خوراکیهای سبک مثل سوپ رقیق، پورۀ سیب یا نان تست ساده استفاده شود تا انرژی بدن بدون فشار گوارشی بازگردد.
- تأمین سریع انرژی: تشنج باعث افت توان جسمی بیمار میشود. مصرف میانوعدههای مقوی و سرشار از پروتئین و فیبر، مانند ترکیب پنیر با توت یا مرغ کبابی همراه نان سبوسدار، به جبران سریع افت انرژی و بهبود توان فرد کمک میکند.
- جبران کمآبی بدن: بهدلیل خطر خفگی، بلافاصله پساز تشنج نباید به فرد آب داد؛ اما پس از هوشیاری کامل، نوشیدن آب و میوه های مفید برای تشنج ضروری است. انقباضات شدید عضلانی باعث کمآبی سلولی میشوند و مصرف مایعات تعادل را به بدن بازمیگرداند.
تداخل غذایی با داروهای ضدتشنج
مواد غذایی تأثیر چشمگیری بر میزان جذب و اثربخشی داروهای صرع دارند. بعضی از غذاها و نوشیدنیها فرایند جذب دارو را در بدن سرعت میبخشند یا به تأخیر میاندازند، سطح دارو را در خون تغییر میدهند و درنهایت باعث بروز تشنج میشوند. همچنین طبق تحقیقات، نوع غذا و تغذیه بر عملکرد مغز، فعالیت انتقالدهندههای عصبی و کنترل تشنج تأثیر مستقیم دارند. بعضی از غذاها ممکن است باعث ایجاد التهاب شوند، در ارسال سیگنالهای مغزی اختلال ایجاد کنند یا با داروهای ضدصرع تداخل داشته باشند که همگی خطر بروز تشنج را افزایش میدهند.
به همین دلیل، برای اطمینان از حفظ ثبات سطح داروی ضدتشنج در بدن، داشتن نظم و ثبات در رعایت رژیم غذایی تشنج و خودداری از غذاهای مضری که در بالا معرفی کردیم، بسیار مهم است. در این بخش وضعیت تداخل غذایی بعضی از پرمصرفترین داروهای ضدتشنج را بررسی میکنیم:
- لاموتریژین (Lamotrigine): لاموتریژین جزو رایجترین داروهای ضدصرع است. بر اساس اطلاعات سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، اثربخشی این دارو تحتتأثیر مواد غذایی قرار نمیگیرد و تداخل غذایی خاصی برای آن گزارش نشده است.
- سدیم والپروات (Sodium Valproate): در بروشور تأییدشدۀ FDA، به هیچ غذایی که با سدیم والپروات تداخل داشته باشد، اشاره نشده است. البته برای اطمینان بیشتر با پزشک خود مشورت کنید.
- کاربامازپین (Carbamazepine): طبق مطالعات، مصرف کاربامازپین همراه با آب بعضی از میوهها، سطح این دارو را در خون افزایش میدهد. برچسب دارو بهطور خاص به پرهیز از آب گریپفروت اشاره میکند، اما تحقیقات نشان میدهد میوههای زیر نیز تأثیر مشابهی دارند:
- لیمو ترش؛
- انار؛
- شاهتوت؛
- انگور وحشی؛
- میوۀ ستارهای (کارامبولا).
مصرف این میوهها باعث میشود مقدار بیشتری کاربامازپین در بدن شما جمع شود که احتمال بروز عوارض جانبی خطرناک را افزایش میدهد.
- لوتیراستام (Levetiracetam): در بروشور تأییدشدۀ FDA، هیچ اشارهای به تداخل غذایی با لوتیراستام نشده است، اما از پزشک خود نیز سؤال کنید.
- توپیرامات (Topiramate): FDA هیچ تداخل غذایی خاصی را برای توپیرامات ذکر نکرده، اما مصرف این دارو ممکن است حس چشایی شما را تغییر دهد (طعم غذاها را متفاوت احساس کنید).
اگر دارویی که برای درمان تشنج مصرف میکنید جزو داروهای بالا نیست، بستهبندی و بروشور آن باید اطلاعات لازم دربارۀ هرگونه تداخل غذایی شناختهشده را داشته باشد. همچنین میتوانید از پزشکان همیشه آنلاین دکتردکتر سؤالهای خود را در این باره بپرسید.
چگونه با اصلاح عادتهای غذایی، تشنج را مدیریت کنید؟
باآنکه تا الان با بهترین مواد غذایی برای افراد مبتلا به تشنج آشنا شدید، مدیریت تغذیه در بیماری صرع فقط به انتخاب نوع غذا و رژیم غذایی تشنج محدود نمیشود و رفتارها و عادتهای غذایی شما نیز بههمان اندازه مهم هستند. در کنار توجه به غذاهایی که میخورید، نکات زیر را جدی بگیرید:
- وعدههای غذایی منظمی داشته باشید: داشتن زمانبندی مشخص برای غذاخوردن، از افت ناگهانی قند خون (که یکی از محرکهای اصلی تشنج است) جلوگیری میکند.
- دفترچه یادداشت غذایی تهیه کنید: غذاهایی که میخورید و زمان وقوع تشنجها را روزانه ثبت کنید؛ چون به شما و پزشکتان کمک میکند تا الگوها و محرکهای حساسیتزای شخصی خود را شناسایی کنید.
- تغییرات را با پزشک در میان بگذارید: هرگونه تغییر اساسی در برنامۀ تغذیه (مانند شروع رژیم کتوژنیک یا اتکینز) باید فقط با نظارت مستقیم متخصص مغز و اعصاب و متخصص تغذیه انجام شود.
- وعدههای غذایی را حذف نکنید: گرسنگی طولانیمدت و روزهداریهای غیراصولی، فشار زیادی به سیستم عصبی وارد میکند و آستانۀ مقاومت مغز را پایین میآورد.
- رژیمهای درمانی را بهطور ناگهانی رها نکنید: اگر از رژیم غذایی تشنج پیروی میکنید، قطع ناگهانی آن (بهویژه مصرف مجدد کربوهیدرات در رژیم کتوژنیک) باعث بازگشت شدید حملات تشنجی میشود.
- هرگز خوددرمانی نکنید: حتی بیخطرترین مکملهای ویتامینی یا دمنوشهای گیاهی ناشناخته ممکن است با داروهای ضدتشنج شما تداخل داشته باشند. همچنین بر اساس اطلاعات غیرعلمی چیزی مصرف نکنید. برای مثال هیچ گواه علمی برای ارتباط بین سرکه سیب و تشنج وجود ندارد که مشخص کند این سرکه باعث جلوگیری از حملات میشود. ازطرفی، هرگز بدون مشورت پزشک محصول جدیدی را مصرف نکنید.
کلام آخر دکتردکتر
طبق توصیۀ متخصصان، افراد مبتلا به صرع و تشنج باید از رژیمهای غذایی استفاده کنند که بر مصرف بیشتر چربیهای سالم و پروتئین تأکید دارند. به این دلیل که مصرف مقادیر زیاد کربوهیدرات باعث افزایش ناگهانی قند خون میشود و خطر بروز تشنج را بالا میبرد. همچنین بیماران برای پیشگیری از تشنج باید مصرف الکل و کافئین و غذاهای سرشار از کربوهیدرات و قند (مانند غذاهای فراوریشده و انواع شیرینیجات) را محدود کرده یا بهطور کامل از برنامۀ غذایی خود حذف کنند.
توصیه میکنیم اگر به صرع مبتلا هستید، با مراجعۀ حضوری به متخصص مغز و اعصاب یا متخصص تغذیه، زیر نظر او رژیم غذایی تشنج را برای کنترل بیماری خود شروع کنید. شما میتوانید از دکتردکتر نوبت ویزیت برای متخصص مربوطه بگیرید. اگر هم سؤال بیشتری دربارۀ ارتباط تغذیه با بیماری صرع دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا پاسخگوی شما باشند.








