بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان به صرع مبتلا هستند. پزشکان برای کمک به این افراد استفاده از دارو، تغییر سبک زندگی و گاهی جراحی مغز را پیشنهاد میدهند. همچنین آنها بسته به علت و نوع تشنج بیمار، خوردن یا پرهیز از بعضی غذاها را توصیه میکنند و ممکن است برای کاهش دفعات تعداد تشنج، رژیم خاصی را پیشنهاد دهند. در ادامه، غذاهای مفید و مضر برای صرع و انواع رژیم غذایی تشنج را بررسی میکنیم. در انتها نیز به سؤالهای رایج شما مانند آیا سیر برای تشنج خوب است یا نه، پاسخ میدهیم. همراهمان بمانید.
رژیم غذایی برای تشنج چیست؟
رژیم غذایی تشنج در واقع برنامهای برای مصرف متعادل غذاهای مفیدی است که به بدن کمک میکنند مواد فعال انواع داروی ضدتشنج را بهتر جذب کند. ترکیب تغذیۀ مناسب با داروهای تجویزی پزشک، روند بهبود سلامتی را تسریع میکند. تغذیۀ سالم برای همه مفید است. بااینحال در بیماران مبتلا به صرع، مواد مغذی موجود در غذاهای سالم جلوی پیشرفت این بیماری را میگیرند و به تسکین علائم آن کمک میکنند. رعایت رژیم غذایی تشنج آسان نیست، اما بهدلایل زیر باید از آن پیروی کرد:
- کاهش خطر ابتلا به بیماریها؛
- بهبود ضربان قلب و گردش خون طبیعی؛
- توقف علائم صرع؛
- افزایش انرژی بدن؛
- کاهش استرس و اضطراب؛
- بهبود عملکرد مغز و تمرکز؛
- کاهش حملات تشنج؛
- کاهش وزن اضافی (که در عملکرد طبیعی اندامها اختلال ایجاد میکند).
خوردن غذاهای مفید برای صرع و پرهیز از غذاهای مضر، کلید حفظ سلامتی است. از این طریق میتوانید روند پیشرفت صرع را آهسته کنید و جلوی بروز علائم آن را بگیرید. رعایت رژیم غذایی تشنج باعث میشود تمام سیستمهای بدن شما عملکرد بهینه و عالیای داشته باشند.
آیا رژیم غذایی میتواند تشنج را درمان کند؟
پاسخ این سؤال خیر است. پیروی از اصول تغذیۀ صحیح بهتنهایی تشنج را درمان نمیکند و جایگزین درمان پزشکی نیست، اما نقش مهمی در کنترل و مدیریت این بیماری دارد. رژیم غذایی تشنج با تأثیر بر سوختوساز و ثبات مغز، به کاهش دفعات تشنج در برخی افراد کمک میکند.
همچنین طبق پژوهشها، پیروی از برنامههایی مانند رژیم کتوژنیک برای برخی از بیماران مفید بود است. درک ارتباط میان تغذیه و تشنج برای انتخاب غذاهای مناسب مؤثر است؛ چون شناخت غذاهای مفید و مضر و توجه به آنها در برنامۀ غذایی روزانه، تغییرات مثبتی در زندگی افراد مبتلا به صرع ایجاد کرده و کیفیت زندگی آنها را بهتر میکند. بااینحال، برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی، هرگونه رژیم غذایی تشنج باید زیر نظر پزشک پیش برده شود.
رژیم غذایی چگونه روی تشنج تاثیر میگذارد؟
مغز برای عملکرد خود به تأمین مداوم انرژی نیاز دارد و رژیم غذایی، بهویژه در افراد مبتلا به صرع، به روشهای زیر بر آن اثر میگذارد:
- سوختوساز انرژی: مواد مغذی مختلف بر نحوۀ تولید انرژی در مغز تأثیر میگذارند.
- تعادل انتقالدهندههای عصبی: تغذیه بر مواد شیمیایی تنظیمکنندۀ سیگنالهای مغزی تأثیر میگذارد و به تثبیت فعالیت الکتریکی مغز کمک میکند.
تغذیه همچنین سلامت کلی سیستم عصبی را تقویت میکند. بااینحال، رعایت رژیم غذایی تشنج درمان قطعی برای این بیماری نیست و داروها همچنان درمان اصلی هستند. تغییرات در رژیم غذایی مبتلایان به صرع باید زیر نظر پزشک باشد. اهمیت تغذیه در مبتلایان به تشنج محدود به موارد بالا نیست و سایر نقشهای آن عبارتاند از:
تثبیت قند خون
طبق اطلاعات موجود، افت زیاد قند خون باعث تشنج در برخی افراد، بهویژه مبتلایان به دیابت که انسولین زیاد مصرف میکنند، میشود؛ بنابراین درصورت ابتلا به صرع، بهتر است از رژیم غذایی تشنج پیروی کنید. بااینحال، هیچ گواه علمی وجود ندارد که نشان دهد افت خفیف قند خون (هیپوگلیسمی) ارتباطی با تشنج یا صرع داشته باشد.
علاوهبر این، پژوهشهای جدید اهمیت تثبیت قند خون را بیشتر تأیید میکنند. بررسی محققان در سال ۲۰۲۲ روی نوعی صرع نادر (سندرم کمبود گلوت۱) نشان داد که افت قند خون، عامل شروع تشنج است. در این بیماران با کاهش قند خون، فعالیت الکتریکی در بخش خاصی از مغز مختل میشود که بهسرعت گسترش مییابد و حملههای تشنج را بهدنبال دارد.
طبق این تحقیق، رژیمهای غذایی که سطح انرژی و قند خون را ثابت نگه میدارند، دفعات تشنج را تا حد زیادی کم میکنند. این یافتهها مشخص میکنند که تأمین انرژی مداوم و پایدار برای سلولهای مغزی چقدر ضرورت دارد.
کاهش التهاب عصبی
التهاب عصبی عارضهای است که بافتهای سیستم عصبی را درگیر میکند. این مشکل ناشی از عوامل مختلف درونی یا بیرونی است. عوامل متعددی التهاب عصبی را فعال میکنند، ازجمله عفونت، ضربهمغزی، مواد سمی، بیماریهای خودایمنی، افزایش سن، آلودگی هوا، قرارگرفتن در معرض دود سیگار و آسیب نخاعی.
طبق پژوهشها، التهاب عصبی از نتایج بیماری صرع است. همچنین در بیماریهایی که با التهاب عصبی همراه هستند، احتمال ابتلا به صرع بیشتر است. بااینحال، ارتباط متقابل و دوطرفۀ بین صرع و التهاب عصبی هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
در چنین شرایطی، تأثیر رژیم غذایی تشنج بر کاهش این التهابها پررنگ میشود. مصرف غذاهای سرشار از آنتیاکسیدان و پیروی از رژیمهای ضدالتهاب، مسیرهای التهابی مغز را مسدود میکنند. این غذاها با کاهش استرس اکسیداتیو و مهار التهاب عصبی، آستانۀ مقاومت مغز در برابر تشنج را بالا میبرند و صرع را کنترل میکنند.
تأثیر چربیهای مفید بر مغز
رژیمهای غذایی پرچرب و کمکربوهیدرات (مانند رژیم کتوژنیک) نحوۀ تأمین انرژی مغز را تغییر میدهند. وقتی مصرف کربوهیدراتها محدود میشود، مغز بهجای گلوکز برای سوخت اصلی از اسیدهای چرب و ترکیبات حاصل از آن (کتونها) استفاده میکند. این سوخت جدید، انرژی پایدارتر و کارآمدتری را برای سلولهای مغزی فراهم میکند.
طبق تحقیق منتشرشده در سال ۲۰۱۳، سرنخهایی دربارۀ نحوۀ تاثیر چربیهای مفید بر مغز به دست آمده است. محققان تغییرات ژنتیکی را در دو گروه از موشهای مبتلا به صرع بررسی کردند. گروه اول تغذیۀ معمولی و گروه دوم رژیم کتوژنیک داشتند. آنها متوجه شدند رژیم مورد نظر مسیرهای ژنتیکی را تغییر میدهد. این رژیم بیان ژنهای مسئول صرع را دگرگون میکند. بااینحال، سازوکار این فرایند هنوز بهطور کامل مشخص نیست.
طبق پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۵، ارتباط مهمی بین عادات غذایی و شیوع صرع کشف شد. محققان اطلاعات ۱۵۰ کشور را در بازۀ زمانی ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ بررسی کردند. نتایج نشان داد رژیمهای غذایی پرچرب و کمکربوهیدرات، اثر محافظتی در برابر اختلالات عصبی دارند.
همچنین در جوامعی که دسترسی به غذاهای چرب بیشتر و مصرف قند و نشاسته کمتر است، آمار ابتلا به صرع پایینتر میآید. این پژوهش جهانی تأیید میکند که رژیم غذایی تشنجی که در آن تأکید بر مصرف چربیهای سالم شود، نقش مفیدی در پیشگیری از بیماری صرع و کاهش فشار این بیماری دارد.
بهترین رژیمهای غذایی برای کنترل تشنج
شاید بپرسید برای جلوگیری از تشنج چه بخوریم؟ بعضی رژیمهای غذایی برای کاهش دفعات تشنج در افرادی که از دارو یا جراحی نتیجهای نگرفتهاند، مؤثر هستند. پیروی از این برنامههای غذایی برای افرادی که تشنجهای کنترلنشده و مقاوم به دارو نیز دارند، مفید است.
بااینحال، باید به خاطر داشته باشید که این رژیمها نوعی اقدام درمانی محسوب میشوند و باید آنها را تحتنظارت دقیق متخصص تغذیه و متخصص صرع (مغز و اعصاب) پیش ببرید. برای شروع آنها بههیچوجه نباید خودسرانه و بدون مشورت و نظارت پزشکی اقدام کنید. توصیه میکنیم از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص مربوطه بگیرید.
رژیم کتوژنیک برای تشنج
رژیم کتوژنیک بیشتر شامل مصرف غذاهای پرچرب است و بقیۀ کالری مورد نیاز بدن نیز ازطریق مصرف پروتئین تأمین میشود. این رژیم کربوهیدرات بسیار کمی دارد و هدف از آن، ایجاد وضعیت متابولیکی خاصی به نام کتوزیس است. کتوزیس باعث میشود سلولهای بدن برای تأمین انرژی تغییر رویه دهند. در این حالت سلولها بهجای گلوکز (حاصل از کربوهیدرات)، از موادی به نام کتون استفاده میکنند. کتونها از تجزیۀ چربیها به دست میآیند.
این مواد اثر محافظتی برای سیستم عصبی دارند. آنها غشای سلولهای عصبی را تثبیت میکنند و عملکرد میتوکندریها را بهبود میبخشند. این فرایند انتقالدهندههای عصبی را تحتتأثیر قرار میدهد و از این طریق دفعات و شدت تشنج را کم میکند.
کتوزیس حالت ناشتایی را در بدن شبیهسازی میکند. طبق تحقیقات، تشنج در دورههای ناشتایی در برخی افراد مبتلا به صرع کاهش مییابد یا قطع میشود. این رژیم بهویژه برای افرادی که صرع مقاوم به دارو دارند، گزینۀ درمانی مهمی محسوب میشود. طبق پژوهشها، دفعات تشنج در بسیاری از بیماران مبتلا به صرعِ مقاوم به درمان، ۵۰ درصد یا بیشتر کاهش مییابد و حتی در برخی افراد بهطور کامل قطع میشود. برخی از بیماران ممکن است بتوانند رژیم کتوژنیک را پساز چند سال کنار بگذارند و دیگر دچار تشنج نشوند.
این نوع رژیم غذایی برای کودکان تشنجی بیشتر کاربرد دارد، بااینحال بزرگسالان هم میتوانند از آن پیروی کنند. غذاهای پرچرب در این برنامۀ غذایی شامل سس مایونز، کره و خامۀ پرچرب هستند. مصرف مقدار کمی میوه، پنیر، گوشت، ماهی و مرغ نیز مجاز است. مواد غذایی مصرفی باید بهدقت اندازهگیری و وزن شوند.
ممکن است حتی مقدار کمی قند اثربخشی این رژیم را از بین ببرد و باعث تشنج شود. به همین علت، مصرف آن ممنوع است. درنتیجه، افرادی که از این رژیم پیروی میکنند، باید مراقب باشند تا داروها، ویتامینها، خمیردندان و سایر محصولات مصرفیشان بدون قند باشد.
اجرای این رژیم به محاسبۀ دقیق درشتمغذیها نیاز دارد و نباید بدون راهنمایی متخصص انجام شود. نظارت دقیق متخصص مغز و اعصاب و متخصص تغذیه در این روند الزامی است. این رژیم با وجود اثربخشی مطلوب، محدودیتهای فراوانی دارد و پیروی طولانیمدت از آن دشوار است. همچنین پزشک باید عوارض جانبی احتمالی مانند یبوست، سنگ کلیه و کمبود مواد مغذی را در بیمار تحتنظر داشته باشد.
رژیم اصلاحشدۀ اتکینز (MAD)
رژیم اصلاحشدۀ اتکینز (MAD) ترکیبی از رژیم کلاسیک کتوژنیک و رژیم اتکینز است. این نوع رژیم غذایی تشنج پرچرب است، بهطوریکه مصرف چربی و پروتئین در آن اشکالی ندارد و میزان کربوهیدرات مصرفی محدود میشود. این رژیم جایگزین مناسبی برای رژیم کتوژنیک است.
در رژیم اصلاحشدۀ اتکینز هیچ محدودیتی برای مصرف مایعات یا کالری وجود ندارد. مصرف چربیها توصیه میشود و بیشتر بیماران محصولات لبنی و روغنهای فراوان مانند خامۀ پرچرب و کره را مصرف میکنند. مانند رژیم کتوژنیک، در این رژیم میتوانید غذاهای پرچرب مانند بیکن، تخممرغ، سس مایونز، کره، همبرگر، خامۀ پرچرب و روغن مصرف کنید. همچنین هیچ محدودیتی برای مصرف پروتئینها وجود ندارد. افراد میتوانند مواد غذایی سرشار از پروتئین مانند گوشت، تخممرغ و ماهی را بهوفور در برنامۀ خود جای دهند.
در این رژیم غذایی تشنج نیازی به اندازهگیری یا وزنکردن غذاها نیست، اما بیمار باید میزان کربوهیدرات مصرفی را کنترل کند. رژیم اصلاحشدۀ اتکینز محدودیتهای کمتری نسبت به رژیم کتوژنیک دارد. مصرف نان و کیک در این رژیم مجاز است، بهشرطی که مجموع کربوهیدرات روزانه از مقدار تجویزشدۀ متخصص تغذیه و متخصص مغز و اعصاب بیشتر نشود. برای مثال، ممکن است نیاز باشد فرد روزانه کمتر از ۲۰ تا ۲۵ گرم کربوهیدرات مصرف کند.
برخی بیماران با این رژیم وزن کم میکنند و در تعدادی دیگر میزان کلسترول خون افزایش مییابد. سازگاری با این برنامۀ غذایی به راهنمایی متخصص تغذیه نیاز دارد. وظیفۀ بیمار است که سطح کتوزیس روزانه را کنترل کند که بهطور معمول ازطریق نوارهای آزمایش ادرار انجام میشود. همچنین، ارزیابی تأثیر این رژیم غذایی تشنج بر وضعیت بیماری بر عهدۀ بیمار است. فرد باید دفتری برای ثبت تشنجها داشته باشد تا مشخص شود آیا رژیم مورد نظر تغییری در تشنجها ایجاد کرده است یا خیر.
طبق بررسیهای انجامشده در سال ۲۰۲۰، رژیم اصلاحشدۀ اتکینز و رژیمهای با شاخص گلیسمی پایین به کنترل تشنج و سایر علائم صرع کمک میکنند. البته تمامی افراد کاندیدای مناسب برای رژیم اصلاحشدۀ اتکینز نیستند. توصیه میکنیم درصورت علاقه به این رژیم، از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص مغز و اعصاب بگیرید و ببینید آیا این برنامۀ غذایی مناسب شما است یا خیر.
رژیم با شاخص گلیسمی پایین
یکی دیگر از انواع رژیم غذایی تشنج، رژیم با شاخص گلیسمی پایین است. این برنامۀ غذایی روی غذاهایی تمرکز دارد که شاخص گلیسمی پایینی دارند، یعنی سطح قند خون را بهآرامی تغییر میدهند یا بههیچوجه تأثیری روی آن ندارند. اگرچه دلیل دقیق این موضوع هنوز مشخص نیست، پایین نگهداشتن سطح قند خون در برخی افراد به کنترل تشنج کمک میکند. غذاهای مجاز در این رژیم شامل گوشت، پنیر و بیشتر سبزیجات سرشار از فیبر هستند.
این نوع رژیم غذایی تشنج تلاش میکند اثربخشی رژیم کتوژنیک را شبیهسازی کند، بااینحال مصرف کربوهیدرات بیشتری را مجاز میداند. در این برنامۀ غذایی نیازی به وزنکردن دقیق غذاها نیست، اما کنترل حجم وعدهها اهمیت زیادی دارد. همچنین باید میزان کربوهیدرات مصرفی را با مقدار کافی چربی و پروتئین متعادل کنید.
اگر پزشک این رژیم را توصیه کرد، باید با متخصص تغذیه مشورت کنید تا به شما نحوۀ اندازهگیری کربوهیدراتها و خواندن برچسبهای مواد غذایی را آموزش دهد. توصیه میکنیم برای این منظور از متخصصان و پزشکان آنلاین در دکتردکتر کمک بگیرید.
در نهایت، در جدول زیر انواع رژیم غذایی تشنج را مقایسه کردهایم:
| ویژگی | رژیم کتوژنیک | رژیم اصلاحشدۀ اتکینز (MAD) | رژیم با شاخص گلیسمی پایین |
| میزان کربوهیدرات | بسیار کم | محدود (حدود ۲۰ تا ۲۵ گرم در روز) | بیشتر از دو رژیم دیگر (فقط غذاهای با شاخص گلیسمی پایین) |
| میزان چربی | بسیار زیاد | زیاد (مصرف آن تشویق میشود) | متعادل (متناسب با کربوهیدرات مصرفی) |
| میزان پروتئین | در حد تأمین بقیۀ کالری روزانه | بدون محدودیت (مصرف زیاد مجاز است) | متعادل (متناسب با کربوهیدرات مصرفی) |
| نیاز به وزنکردن غذا | الزامی و بسیار دقیق | نیازی نیست (فقط محاسبۀ کربوهیدرات) | نیازی نیست (فقط کنترل حجم وعدهها) |
| محدودیت کالری و مایعات | دارد | ندارد | ندارد |
| میزان محدودیت و سختی | بسیار زیاد (نیازمند ارادۀ قوی و نظارت دقیق) | متوسط (انعطافپذیری بیشتر نسبت به کتوژنیک) | کم (آسانترین گزینه میان این سه رژیم) |
| ویژگی کلیدی | شبیهسازی حالت ناشتایی و تولید کتونها | ترکیب کتوژنیک و اتکینز با آزادی عمل بیشتر | تثبیت قند خون و جلوگیری از نوسان آن |
غذاهای مفید برای افراد مبتلا به تشنج
مصرف انواع غذاهای سرشار از مواد مغذی، پایۀ اصلی رژیم غذایی تشنج است. این غذاها ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانهای ضروری بدن را تأمین میکنند. این ترکیبات نقش مهمی در سلامت کلی و ثبات سیستم عصبی مغز دارند. گنجاندن این گروههای غذایی در برنامۀ روزانه، به ایجاد ساختاری متعادل و ایمن در بدن کمک میکند. در ادامه، هرکدام از این گروههای غذایی مجاز را معرفی میکنیم.
کربوهیدراتهای پیچیده و کمقند
کربوهیدراتهای پیچیده برای مبتلایان به صرع (بهویژه افرادی که از رژیمهای اصلاحشده مانند رژیم با شاخص گلیسمی پایین پیروی میکنند) مفید هستند؛ زیرا بهآرامی هضم میشوند. این جذب تدریجی از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری میکند که در افراد حساس عاملی برای شروع تشنج است. ازجمله غذاهایی که در این گروه قرار میگیرند، عبارتاند از:
جو دوسر
جو دوسر منبعی عالی از فیبرهای محلول بهویژه بتاگلوکان است که هضم غذا را طولانیتر میکند و انرژی را بهصورت پایدار و تدریجی در اختیار سلولهای مغزی قرار میدهد. این مادۀ غذایی شاخص گلیسمی پایینی دارد و برای حفظ تعادل قند خون در طول روز مفید است.
برنج قهوهای
برنج قهوهای برخلاف برنج سفید، سبوس و جوانۀ خود را حفظ کرده و به همین دلیل سرشار از فیبر، منیزیم و ویتامینهای گروه B است. منیزیم موجود در آن نقش مهمی در تنظیم فعالیتهای الکتریکی سلولهای عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز دارد.
نان سبوسدار
نانهای تهیهشده از آرد کامل و سبوسدار، سرعت ورود گلوکز به جریان خون را کاهش میدهند. آنها علاوهبر پیشگیری از نوسانهای ناگهانی انسولین، بهدلیل داشتن فیبر بالا به بهبود عملکرد گوارش و کاهش عوارضی مثل یبوست (که در رژیمهای کتوژنیک رایج است) کمک میکنند.
پروتئینهای مفید برای کنترل تشنج
پروتئین به رشد مغز و ساخت سلولهای جدید کمک میکند. نبود مقدار کافی از این ماده در بدن، باعث تحلیلرفتن عضلات و بافتها میشود. گنجاندن منابع پروتئینی بدون چربی در رژیم غذایی تشنج، به مبتلایان به این بیماری کمک میکند با چنین مشکلاتی روبهرو نشوند. ازجمله منابع پروتئینی مفید برای کنترل تشنج عبارتاند از:
تخم مرغ
تخممرغ منبعی کامل از پروتئین باکیفیت و چربیهای مفید است. این مادۀ غذایی سرشار از کولین است که به بهبود عملکرد مغز و تنظیم انتقالدهندههای عصبی کمک میکند. مصرف تخممرغ در رژیم غذایی تشنج، بهویژه رژیم کتوژنیک، توصیه میشود.
مرغ بدون چربی
گوشت مرغ بدون چربی (مانند سینۀ مرغ) آمینواسیدهای ضروری بدن را تأمین میکند. این گوشت سرشار از ویتامین B6 است. این ویتامین نقش کلیدی در تولید انتقالدهندههای عصبی مهارکننده (مانند گابا) دارد و تحریکپذیری سلولهای مغز را کاهش میدهد.
ماهی
ماهیهای چرب (مانند سالمون) منبعی عالی از اسیدهای چرب امگا۳ هستند. طبق تحقیقات، این اسیدهای چرب اثر محافظتی برای سیستم عصبی دارند. این مواد با کاهش التهاب مغز، آستانۀ تحمل آن را در برابر حملات تشنج بالا میبرند.
لبنیات برای تشنج
محصولات لبنی بهطور کلی برای افراد مبتلا به صرع بیخطر و مفید هستند و باید بخشی از رژیم غذایی تشنج آنها را تشکیل دهند. این مواد کلسیم، منیزیم و ویتامین D ضروری بدن را تأمین میکنند. تأمین این ویتامینها به جبران پوکی استخوان ناشی از مصرف طولانیمدت داروهای ضدتشنج کمک میکند. بااینحال، افراد باید مراقب حساسیتهای شخصی خود باشند؛ زیرا حساسیت به شیر گاو در موارد بسیار نادر باعث بروز التهاب میشود.
علاوهبر این تحقیقات نشان میدهند محصولات لبنی پرچرب (مانند پنیر یا شیر پرچرب) دارای اثر محافظتی هستند و فعالیت تشنجی را در مغز کاهش میدهند. در مقابل، مصرف لبنیات کمچرب ممکن است آستانۀ مقاومت مغز را در برابر تشنج پایین بیاورد.
چربیهای سالم برای سلامت مغز
چربیها برای حفظ سلامت انسان حیاتی هستند. آنها بهاندازۀ پروتئینها و کربوهیدراتها برای بدن اهمیت دارند؛ زیرا به افزایش فعالیت بدنی کمک میکنند. همچنین چربیها در عملکرد صحیح اعصاب، مغز و قلب نقش مؤثری دارند. به همین علت، غذاهای حاوی چربیهای سالم باید بخشی از رژیم غذایی تشنج را تشکیل دهند.
روغن زیتون
روغن زیتون (بهویژه نوع فرابکر آن) سرشار از چربیهای تکغیراشباع (مانند اسید اولئیک) و آنتیاکسیدانهای قویای به نام پلیفنول است. این ترکیبات بهطور مؤثری التهاب عصبی را کاهش میدهند و از سلولهای مغز در برابر آسیب محافظت میکنند. تقویت مسیرهای عصبی برای برقراری ارتباط بهتر بین سلولهای مغز مؤثر است.
آووکادو
آووکادو منبعی بینظیر از چربیهای مفید و اسیدهای چرب ضروری است که انرژی پایدار برای مغز (بهخصوص در رژیم کتوژنیک) فراهم میکند. چربیهای موجود در این میوه، با تثبیت غشای سلولهای عصبی و کاهش التهاب، محیط مغز را آرام نگه میدارند. همچنین بر اساس پژوهشها، ترکیبهای موجود در آووکادو خواص ضدتشنج دارند.
مغزها و دانهها
مغزها و دانهها (مانند گردو، بادام، دانه چیا و بذر کتان) سرشار از اسیدهای چرب امگا۳، فیبر و منیزیم هستند که این ترکیبها خاصیت ضدالتهابی دارند. امگا۳ به پایداری غشای سلولهای عصبی کمک میکند. منیزیم نیز عاملی کلیدی در آرامسازی سیستم عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز در برابر تشنج است.
میوههای مناسب برای تشنج
مصرف میوهها و سبزیها صرع را بهطور کامل درمان نمیکند یا برای همیشه جلوی اسپاسمها را نمیگیرد. بااینحال، ازآنجاکه میوهها و سبزیها منبع ویتامینها هستند، سیستم ایمنی بدن را تقویت میکنند و جریان خون به مغز را افزایش میدهند؛ بنابراین، بهترین تصمیم برای آهستهکردن پیشرفت بیماری، اضافهکردن میوههای مفید به رژیم غذایی تشنج است. ازجمله:
سیب برای تشنج
سیب دارای شاخص گلیسمی پایینی است و از نوسان قند خون جلوگیری میکند. همچنین این میوه آنتیاکسیدانی به نام کوئرستین دارد که از سلولهای عصبی در برابر استرس و آسیب محافظت میکند.
انواع توتها برای تشنج
توتها (مانند زغالاخته و توتفرنگی) سرشار از آنتیاکسیدانها و فلاونوئیدها هستند. این ترکیبها استرس اکسیداتیو و التهاب مغز را کاهش میدهند و در ایجاد ثبات سیستم عصبی نقش دارند.
موز برای تشنج
موز منبع غنی از منیزیم، پتاسیم و ویتامین B6 است. ویتامین B6 نقش مستقیمی در تولید انتقالدهندههای عصبی مهارکننده (مانند گابا) دارد. منیزیم نیز به آرامش سیستم عصبی و کاهش تحریکپذیری مغز کمک میکند.
خرما برای تشنج
در رابطه با خرما و تشنج باید بگوییم این میوه سرشار از آنتیاکسیدانها و مواد معدنی است و با کاهش التهاب در مغز، از سلولهای عصبی محافظت میکند. البته بهدلیل داشتن قند طبیعی، مصرف خرما باید متناسب با محدودیتهای رژیم غذایی تشنج انتخابی شما باشد.
گردو برای تشنج
گردو منبعی عالی از اسیدهای چرب امگا۳ و پلیفنولها است که ارتباط بین سلولهای مغز را بهبود میبخشند و از تشنج پیشگیری میکنند.
انار برای تشنج
انار آنتیاکسیدانهای بسیار قدرتمندی دارد. بر اساس پژوهشها، عصاره و آب انار استرس اکسیداتیو را در مغز مهار میکنند و شدت و دفعات تشنج را کاهش میدهند.
برنج برای تشنج
خوردن برنج بهطور مستقیم باعث بروز صرع یا درمان آن نمیشود، اما تأثیر آن به نوع برنج مصرفی و رژیم غذایی تشنج شما بستگی دارد. گرچه کربوهیدراتهای پیچیده منبع انرژی ضروری هستند، برنج سفید باعث افزایش ناگهانی قند خون میشود که ممکن است در برخی افراد تشنج ایجاد کند.
در مقابل، غلات کامل مانند برنج قهوهای، انرژی را بهآرامی آزاد میکنند و برای سلامت کلی مغز مفید هستند. علاوهبر این، در موارد بسیار نادر، خوردن برنج باعث بروز حالت خاصی به اسم «صرع غذاخوردن» (Eating Epilepsy) میشود.
دمنوشهای مفید برای تشنج
دمنوشهای گیاهی از دیرباز به حفظ سلامت و تندرستی کمک کردهاند. این نوشیدنیها برای کنترل بیماریهای عصبی مانند صرع نیز کاربرد دارند. مصرف بعضی دمنوشها باعث ایجاد آرامش میشود، از عملکرد مغز پشتیبانی میکند و خطر تشنج را کاهش میدهد. ازجمله:
دمنوش بابونه
این دمنوش از دوران مصر باستان برای درمان تب، مشکلات گوارشی و آرامشبخشی استفاده میشود. ازجمله فواید دمنوش بابونه برای بیماران صرعی عبارتاند از:
- تقویت گابا: بابونه سرشار از نوعی فلاونوئید به نام آپیژنین است. این ماده با تقویت گابا (مهارکنندۀ اصلی مغز)، سلولهای بیشفعال عصبی را آرام میکند.
- خواص ضدالتهابی: این دمنوش ترکیبات ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی دارد که از سلولهای عصبی در برابر آسیبهای ناشی از استرس و التهاب (که از محرکهای تشنج هستند) محافظت میکنند.
- کاهش استرس و بهبود خواب: اثرات آرامبخش و ضداضطراب ملایم این گیاه، کیفیت خواب را بهتر میکند و استرس را کاهش میدهد. استرس و کمخوابی هر دو از محرکهای رایج تشنج محسوب میشوند.
دمنوش بادرنجبویه
مردم یونان باستان از بادرنجبویه برای آرامسازی ذهن، کاهش استرس و بهبود خواب استفاده میکردند. بادرنجبویه فواید زیر را برای مبتلایان به صرع دارد:
- آرامسازی اعصاب: این گیاه ازطریق ترکیباتی مانند اسید رزمارینیک، فعالیت گابا را تقویت میکند و سلولهای عصبی بیشفعال را آرام میسازد.
- کاهش محرکهای تشنج: اثرات آرامبخش و ضداضطراب ملایم این دمنوش به کاهش استرس و بهبود خواب کمک میکند.
- تثبیت سیستم عصبی: مصرف این دمنوش به تثبیت سیستم عصبی کمک میکند و مکمل مناسبی در کنار درمانهای دارویی ضدصرع است.
دمنوش گل ساعتی
دمنوش گل ساعتی نیز یکی دیگر از دمنوشهای مفید برای استفاده در رژیم غذایی تشنج است که فواید زیر را برای بیماران دارد:
- مهار بیشفعالی مغز: این گیاه با داشتن فلاونوئیدها و ترکیبات خاص (آلکالوئیدهای هارمالا)، فعالیت گابا را افزایش میدهد و سلولهای عصبی بیشفعال را آرام میکند.
- تنظیم خواب و استرس: اثرات آرامبخش و ضداضطراب ملایم این گیاه به کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب کمک شایانی میکند.
- محافظت از سلولهای عصبی: طبق مطالعات حیوانی، گل ساعتی ممکن است از سلولهای عصبی در برابر استرس اکسیداتیو و آسیبهای ناشی از فعالیت بیش از حد اعصاب محافظت کند.
سبزیجات مفید برای کاهش تحریک عصبی
سبزیجات غیرنشاستهای که کربوهیدرات و شاخص گلیسمی پایینی دارند، بهترین انتخاب برای کنترل بیماری صرع هستند. این سبزیجات مواد مغذی ضروری بدن را تأمین میکنند، درحالیکه باعث افزایش ناگهانی قند خون نمیشوند. بعضی از بهترین سبزیجات برای استفاده در رژیم غذایی تشنج عبارتاند از:
- کلم بروکلی؛
- سبزیجات برگدار (مانند اسفناج)؛
- چغندر؛
- هویج؛
- خیار؛
- کلم.
مایعات برای بیماران تشنجی
نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از مشکلات بیماری صرع اهمیت بالایی دارد. پزشکان نوشیدن ۱٫۸ تا ۲٫۴ لیتر آب در روز را به بزرگسالان توصیه میکنند. آبرسانی کافی به بدن دفعات تشنج را کم میکند، تمرکز را افزایش میدهد و برای حفظ عملکرد مطلوب تمام سیستمهای بدن مفید است. برای حفظ مایعات در بدن، مصرف مواد غذایی زیر توصیه میشود:
- محصولات لبنی؛
- قارچ؛
- بادام؛
- موز؛
- غلات.
مصرف منظم این غذاها وضعیت سلامت فرد را بهبود میبخشد و درنتیجه، عوارض بیماری صرع کاهش مییابد.
غذاهای مضر برای تشنج
رعایت رژیم غذایی تشنج در کنترل این بیماری مؤثر است و جلوی بروز عوارض ثانویۀ آن را در بدن میگیرد. به همین علت، محدودیتهایی برای مصرف بعضی غذاها در افراد مبتلا به صرع وجود دارد. برای مثال، قند و کافئین بدترین تأثیر را روی بدن دارند. مصرف این مواد استرس ایجاد میکند و درنهایت به تشنج منجر میشود؛ بنابراین مبتلایان به صرع باید از مصرف آنها و غذاهای مضر برای تشنج که در ادامه معرفی میکنیم، خودداری کنند.
قندهای ساده و شیرینیها
مصرف بسیاری از شیرینیها باعث فشار خون بالا، خستگی مداوم و بروز مکرر حملات صرع میشود.
نوشیدنیهای کافئیندار
کافئین اسپاسمها (گرفتگیهای عضلانی) را تشدید میکند و باعث خستگی مکرر میشود.
غذاهای فراوریشده
مصرف غذاهای پرنمک در رژیم غذایی تشنج باید بهطور کامل محدود باشد. نمک زیاد باعث احتباس مایعات در بدن شده که به افزایش اسپاسم رگهای خونی منجر میشود. محصولاتی مانند بیسکویتهای نمکی، چیپس، تخمههای شور، پنیرهای فراوریشده و پیتزا در این دسته قرار میگیرند.
سوسیسها و کالباسهای کارخانهای نیز دارای ادویهها و مواد افزودنی فراوانی هستند که به سلامت رودهها آسیب میرسانند و مبتلایان به صرع باید از آنها دوری کنند. ازطرفی، در پاسخ به سؤال ترشی برای تشنج ضرر دارد، باید بگوییم بله. مصرف زیاد ترشیجات نیز باعث بیماریهای کلیوی، فشار خون بالا، آرتریت (التهاب مفاصل) و حمله قلبی میشود. انواع سسها، سرکه، فلفل، ترب کوهی و خردل نیز در این دسته قرار میگیرند.
همچنین مصرف گلوتن ممکن است تعداد حملات صرع را در افراد حساس افزایش دهد. این پروتئین بهطور معمول در محصولاتی مانند سوسیس، بستنی، چیپس و بسیاری از افزودنیهای غذایی یافت میشود.
فستفود و چربی ترانس
مصرف فستفود و چربی ترانس خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را افزایش میدهد و برای سلامت عمومی بدن و مغز مضر است. چربیهای ترانس در محصولاتی مانند مارگارین، کرههای گیاهی، کوکیها، کیکهای صنعتی و انواع فستفودها بهوفور یافت میشوند.
الکل
مصرف طولانیمدت نوشیدنیهای الکلی خطر ابتلا به بیماری صرع را افزایش میدهد و بر سیستم عصبی تأثیر منفی میگذارد.
بعد از تشنج چه بخوریم؟
پساز تشنج، نیازی نیست فرد غذای خاصی بخورد. بااینحال، بسیار مهم است افرادی که از رژیم غذایی تشنج، مانند رژیم کتوژنیک، پیروی میکنند، همچنان به برنامۀ غذایی خود پایبند بمانند. افرادی که محرکهای تشنج آنها به تغذیه مرتبط است (مانند بیماران دیابتی که با بالارفتن شدید قند خون دچار تشنج میشوند)، باید مصرف غذای خود را متناسب با شرایط پزشکیشان مدیریت کنند.
غذاهای سبک و زودهضم
بسیاری از افراد پساز تشنج دچار حالت تهوع، ناراحتیهای گوارشی یا گیجی شدیدی میشوند. در این شرایط، مصرف غذاهای سنگین، چرب یا پُرادویه معده را تحریک میکند و باعث استفراغ میشود. پساز هوشیاری کامل، بهتر است بیمار از غذاهای سبک و زودهضمی استفاده کند که فشاری به سیستم گوارشی وارد نمیکنند، مانند سوپهای رقیق و صافشده، پورۀ سیب یا نان تست ساده. این مواد بهراحتی هضم میشوند و بدون ایجاد حالت تهوع، انرژی تحلیلرفتۀ بدن را بهآرامی برمیگردانند.
تامین سریع انرژی
تشنج اغلب انرژی زیادی از بدن میگیرد. برای بیشتر بیماران، خوردن میانوعدۀ مقوی حاوی پروتئین و فیبر به جبران این افت انرژی کمک میکند و باعث میشود سریعتر احساس بهبودی پیدا کنند. ترکیب پنیر و انواع توتها، مرغ کبابشده با نان سبوسدار یا گزینههای مشابه، انتخابهای خوبی برای بازگرداندن انرژی پساز تشنج هستند.
جبران کمآبی بدن
بلافاصله پساز تشنج، به بیمار هیچ آب یا غذایی ندهید. صبر کنید تا فرد بهطور کامل به هوش بیاید و هوشیار شود؛ زیرا تلاش برای بلعیدن غذا یا مایعات در حالت گیجی یا خوابآلودگی، خطر خفگی و ورود مواد به مجاری تنفسی را بههمراه دارد.
پساز بهبودی و هوشیاری کامل، نوشیدن آب توصیه میشود. تشنجهای همراه با لرزش شدید، نیازهای بیوشیمیایی بدن را افزایش میدهند. این فرایند به از دست رفتن آب سلولها و کمآبی موقت بدن منجر میشود؛ بنابراین، مصرف مایعات برای بازگرداندن تعادل به بدن ضروری است.
تداخل غذایی با داروهای ضدتشنج
مواد غذایی تأثیر چشمگیری بر میزان جذب و اثربخشی داروهای صرع دارند. بعضی از غذاها و نوشیدنیها فرایند جذب دارو را در بدن سرعت میبخشند یا به تأخیر میاندازند، سطح دارو را در خون تغییر میدهند و درنهایت باعث بروز تشنج میشوند. همچنین طبق تحقیقات، نوع غذا و تغذیه بر عملکرد مغز، فعالیت انتقالدهندههای عصبی و کنترل تشنج تأثیر مستقیم دارند. بعضی از غذاها ممکن است باعث ایجاد التهاب شوند، در ارسال سیگنالهای مغزی اختلال ایجاد کنند یا با داروهای ضدصرع تداخل داشته باشند که همگی خطر بروز تشنج را افزایش میدهند.
به همین دلیل، برای اطمینان از حفظ ثبات سطح داروی ضدتشنج در بدن، داشتن نظم و ثبات در رعایت رژیم غذایی تشنج و خودداری از غذاهای مضری که در بالا معرفی کردیم، بسیار مهم است. در این بخش وضعیت تداخل غذایی بعضی از پرمصرفترین داروهای ضدتشنج را بررسی میکنیم:
- لاموتریژین (Lamotrigine): لاموتریژین جزو رایجترین داروهای ضدصرع است. بر اساس اطلاعات سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، اثربخشی این دارو تحتتأثیر مواد غذایی قرار نمیگیرد و تداخل غذایی خاصی برای آن گزارش نشده است.
- سدیم والپروات (Sodium Valproate): در بروشور تأییدشدۀ FDA، به هیچ غذایی که با سدیم والپروات تداخل داشته باشد، اشاره نشده است. البته برای اطمینان بیشتر با پزشک خود مشورت کنید.
- کاربامازپین (Carbamazepine): طبق مطالعات، مصرف کاربامازپین همراه با آب بعضی از میوهها، سطح این دارو را در خون افزایش میدهد. برچسب دارو بهطور خاص به پرهیز از آب گریپفروت اشاره میکند، اما تحقیقات نشان میدهد میوههای زیر نیز تأثیر مشابهی دارند:
- لیمو ترش؛
- انار؛
- شاهتوت؛
- انگور وحشی؛
- میوۀ ستارهای (کارامبولا).
مصرف این میوهها باعث میشود مقدار بیشتری کاربامازپین در بدن شما جمع شود که احتمال بروز عوارض جانبی خطرناک را افزایش میدهد.
- لوتیراستام (Levetiracetam): در بروشور تأییدشدۀ FDA، هیچ اشارهای به تداخل غذایی با لوتیراستام نشده است، اما از پزشک خود نیز سؤال کنید.
- توپیرامات (Topiramate): FDA هیچ تداخل غذایی خاصی را برای توپیرامات ذکر نکرده، اما مصرف این دارو ممکن است حس چشایی شما را تغییر دهد (طعم غذاها را متفاوت احساس کنید).
اگر دارویی که برای درمان تشنج مصرف میکنید جزو داروهای بالا نیست، بستهبندی و بروشور آن باید اطلاعات لازم دربارۀ هرگونه تداخل غذایی شناختهشده را داشته باشد. همچنین میتوانید از پزشکان همیشه آنلاین دکتردکتر سؤالهای خود را در این باره بپرسید.
مکملها و خطرات مصرف خودسرانه
ممکن است مکملها با تغییر سوختوساز داروها در بدن یا ایجاد عوارض جانبی خطرناک، در روند اثرگذاری داروهای ضدتشنج تداخل ایجاد کنند. بسیاری از گیاهان دارویی رایج و محصولات بدون نسخه اثربخشی درمانهای صرع را کاهش میدهند یا خطر تشنج را بالا میبرند. به همین دلیل، پیش از اضافهکردن هرگونه مکمل یا محصول جدیدی به رژیم غذایی تشنج خود، با متخصص مشورت کنید. بعضی از مکملهایی که مصرف آنها برای بیماران مبتلا به صرع پیشنهاد نمیشود، عبارتاند از:
- گل راعی: این مکمل که اغلب برای درمان افسردگی استفاده میشود، سرعت تجزیۀ داروهای ضدتشنج را در کبد افزایش میدهد. این فرایند باعث افت شدید سطح دارو در جریان خون میشود و خطر بروز تشنج را بالا میبرد.
- جینکوبیلوبا: این مکمل که برای تقویت حافظه و تمرکز مصرف میشود، با ایجاد تغییر در مسیرهای سیگنالدهی شیمیایی مغز، با فعالیتهای تشنجی در ارتباط است. همچنین این گیاه با بعضی داروهای صرع تداخل خطرناکی دارد.
- کافئین و اِفِدرا: دُزهای بالای کافئین و مکملهای محرک ورزشی یا کاهش وزن (مانند افدرا) باعث تحریک تشنج میشوند و اثربخشی بعضی از داروهای ضدتشنج را نیز کاهش میدهند.
- دُز بالای ویتامین B6: اگرچه این ویتامین در دُزهای مشخصی برای درمان انواع نادری از تشنج تجویز میشود، مصرف خودسرانه و با دُز بالای آن باعث تداخلات دارویی و عوارض جانبی ناخواسته میشود.
چگونه با اصلاح عادتهای غذایی، تشنج را مدیریت کنید؟
باآنکه تا الان با بهترین مواد غذایی برای افراد مبتلا به تشنج آشنا شدید، مدیریت تغذیه در بیماری صرع فقط به انتخاب نوع غذا و رژیم غذایی تشنج محدود نمیشود و رفتارها و عادتهای غذایی شما نیز بههمان اندازه مهم هستند. در کنار توجه به غذاهایی که میخورید، نکات زیر را جدی بگیرید:
- وعدههای غذایی منظمی داشته باشید: داشتن زمانبندی مشخص برای غذاخوردن، از افت ناگهانی قند خون (که یکی از محرکهای اصلی تشنج است) جلوگیری میکند.
- دفترچه یادداشت غذایی تهیه کنید: غذاهایی که میخورید و زمان وقوع تشنجها را روزانه ثبت کنید؛ چون به شما و پزشکتان کمک میکند تا الگوها و محرکهای حساسیتزای شخصی خود را شناسایی کنید.
- تغییرات را با پزشک در میان بگذارید: هرگونه تغییر اساسی در برنامۀ تغذیه (مانند شروع رژیم کتوژنیک یا اتکینز) باید فقط با نظارت مستقیم متخصص مغز و اعصاب و متخصص تغذیه انجام شود.
- وعدههای غذایی را حذف نکنید: گرسنگی طولانیمدت و روزهداریهای غیراصولی، فشار زیادی به سیستم عصبی وارد میکند و آستانۀ مقاومت مغز را پایین میآورد.
- رژیمهای درمانی را بهطور ناگهانی رها نکنید: اگر از رژیم غذایی تشنج پیروی میکنید، قطع ناگهانی آن (بهویژه مصرف مجدد کربوهیدرات در رژیم کتوژنیک) باعث بازگشت شدید حملات تشنجی میشود.
- هرگز خوددرمانی نکنید: حتی بیخطرترین مکملهای ویتامینی یا دمنوشهای گیاهی ناشناخته ممکن است با داروهای ضدتشنج شما تداخل داشته باشند. همچنین بر اساس اطلاعات غیرعلمی چیزی مصرف نکنید. برای مثال هیچ گواه علمی برای ارتباط بین سرکه سیب و تشنج وجود ندارد که مشخص کند این سرکه باعث جلوگیری از حملات میشود. ازطرفی، هرگز بدون مشورت پزشک محصول جدیدی را مصرف نکنید.
کلام آخر دکتردکتر
طبق توصیۀ متخصصان، افراد مبتلا به صرع و تشنج باید از رژیمهای غذایی استفاده کنند که بر مصرف بیشتر چربیهای سالم و پروتئین تأکید دارند. به این دلیل که مصرف مقادیر زیاد کربوهیدرات باعث افزایش ناگهانی قند خون میشود و خطر بروز تشنج را بالا میبرد. همچنین بیماران برای پیشگیری از تشنج باید مصرف الکل و کافئین و غذاهای سرشار از کربوهیدرات و قند (مانند غذاهای فراوریشده و انواع شیرینیجات) را محدود کرده یا بهطور کامل از برنامۀ غذایی خود حذف کنند.
توصیه میکنیم اگر به صرع مبتلا هستید، با مراجعۀ حضوری به متخصص مغز و اعصاب یا متخصص تغذیه، زیر نظر او رژیم غذایی تشنج را برای کنترل بیماری خود شروع کنید. شما میتوانید از دکتردکتر نوبت ویزیت برای متخصص مربوطه بگیرید. اگر هم سؤال بیشتری دربارۀ ارتباط تغذیه با بیماری صرع دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا پاسخگوی شما باشند.
