بارداری تغییرهای زیادی در بدن و برنامۀ روزمرۀ زنان ایجاد میکند؛ ازجمله آنها، اضافهوزن بارداری است تا مواد مغذی کافی برای رشد جنین تأمین شود. علاوهبر این، چنین اتفاقی به ذخیرۀ مواد لازم برای آمادگی پیشاز دوران شیردهی کمک میکند. درحالیکه افزایش وزن در دوران بارداری طبیعی و ضروری است، طبق تحقیقات حفظ وزن در محدودهای مشخص براساس شاخص تودۀ بدنی (BMI)، نتایج بهتری برای مادر و جنین بههمراه دارد. در ادامه مقدار طبیعی افزایش وزن در دوران بارداری را بیشتر بررسی میکنیم. همراهمان بمانید.
اضافهوزن بارداری چیست و چرا اهمیت دارد؟
اضافهوزن بارداری، روندی طبیعی و سالم برای افزایش تودۀ بدنی است که برای رشد جنین و آمادهکردن بدن مادر برای زایمان و شیردهی ضرورت دارد. بالارفتن وزن در این دوران طبیعی است، زیرا علاوهبر رشد جنین، بدن مادر نیز دچار تغییرهای فیزیکی متعددی میشود. رشد رحم، تشکیل جفت و مایع آمنیوتیک و افزایش حجم خون برای تغذیۀ نوزاد، ازجمله عواملی هستند که در بالارفتن وزن مادر نقش دارند. بارداری سالم به این وزن جدید بستگی دارد تا جنین بهدرستی تکامل یابد.
تغییرهای هورمونی نیز باعث ذخیرۀ چربی میشوند. این اتفاق بهویژه در مراحل اولیۀ بارداری رخ میدهد تا انرژی لازم برای مادر و جنین تأمین شود. رشد بافت سینه برای آمادگی پیشاز شیردهی و تجمع مایعات اضافی در بدن، از دیگر عوامل مؤثر بر اضافهوزن طبیعی هستند. برای آشنایی با سایر تغییرها در این دوران، آشنایی کامل با بارداری؛ راهنمای کامل 0 تا 100 بارداری از حاملگی تا زایمان ضروری است. بهطور کلی عواملی که بر اضافهوزن بارداری تأثیر میگذارند، عبارتاند از:
- چگونگی و نوع تغذیه؛
- اضافهوزن پیشاز بارداری؛
- مشکلات متابولیسم و بیماریهای زمینهای؛
- میزان فعالیت بدنی و انجام تمرینهای ورزشی در دوران حاملگی؛
- علائم مرتبط با بارداری مانند حالت تهوع؛
- تغییر اشتها مانند هوسهای غذایی یا بیزاری از بعضی غذاها؛
- احتباس مایعات در بدن، بهویژه در ماههای آخر که باعث بروز بعضی علائم بارداری از روی چهره مانند ورم صورت میشود.
آگاهی از این عوامل برای حفظ حاملگی سالم و دستیابی به بهترین نتیجه برای سلامت مادر و نوزاد ضرورت دارد. ازطرفی، بخش زیادی از اضافهوزن مادر در بارداری، مربوط به چربی نیست و ارتباط مستقیمی با رشد جنین دارد. نحوۀ توزیع حدود ۱۶ کیلوگرم اضافهوزن بارداری به شرح زیر است:
- جنین: ۳٫۵ کیلوگرم.
- جفت: ۱ تا ۱٫۵ کیلوگرم.
- مایع آمنیوتیک: ۱ تا ۱٫۵ کیلوگرم.
- بافت سینه: ۱ تا ۱٫۵ کیلوگرم.
- افزایش حجم خون: ۲ کیلوگرم.
- ذخایر چربی: ۲٫۵ تا ۴ کیلوگرم.
- رشد رحم: ۱ تا ۲٫۵ کیلوگرم.
همچنین جنسیت جنین ارتباطی با میزان افزایش وزن مادر ندارد؛ بنابراین اضافهوزن در بارداری پسر هیچ تفاوتی با اضافهوزن در بارداری دختر ندارد.
-
محدثه بشارتیمتخصص زنان و زایمان4,1 (98)یزددریافت نوبت آنلاین -
مریم السادات صدرعاملیمتخصص زنان و زایمان4,4 (56)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
زهرا فلاحمتخصص زنان و زایمان3,4 (480)یزددریافت نوبت آنلاین
-
شهلا رشیقی فیروزآبادیمتخصص زنان و زایمان4,3 (1,742)یزددریافت نوبت آنلاین
-
مهدیه کمالیمتخصص زنان و زایمان2,9 (536)یزددریافت نوبت آنلاین
-
سوسن رضائیمتخصص زنان و زایمان4,3 (8)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
منیره گلشیرازیمتخصص زنان و زایمان4,3 (1,635)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
الهه حیدریان فردمتخصص زنان و زایمان4,8 (146)تهراندریافت نوبت آنلاین
اضافهوزن طبیعی در بارداری چقدر است؟
بیشتر زنان باید در طول حاملگی بین ۱۱٫۵ تا ۱۶ کیلوگرم افزایش وزن داشته باشند و بهطور معمول افراد در سهماهۀ اول حدود ۱ تا ۲ کیلوگرم وزن اضافه میکنند. پساز آن، روند طبیعی افزایش وزن برای ادامۀ این دوران حدود نیم کیلوگرم در هفته است. البته مقدار دقیق این عدد به شرایط خاص شما بستگی دارد. این مقادیر برای حاملگیهای بعدی نیز صدق میکند و اضافهوزن در بارداری دوم نیز باید در همین محدودۀ استاندارد کنترل شود. حفظ اضافهوزن در محدودۀ سالم، برای مادر و همچنین نوزاد اهمیت زیادی دارد. مزایای آن برای نوزاد عبارتاند از:
- تأمین بهتر اکسیژن و مواد مغذی؛
- کاهش خطر بروز عوارض هنگام تولد؛
- احتمال بیشتر تولد با وزن طبیعی؛
- کاهش خطر ابتلا به بیماریهایی مانند دیابت در مراحل بعدی زندگی.
مزایای اضافهوزن سالم برای مادر نیز به شرح زیر هستند:
- احساس سلامت بیشتر و داشتن انرژی کافی؛
- رسیدن به وزن مناسب پساز تولد نوزاد؛
- کاهش خطر بروز عوارض در دوران حاملگی و زایمان؛
- آمادهشدن بدن برای دوران شیردهی.
وزن اضافه نرمال بارداری بر اساس BMI
میزان اضافهوزن بارداری به عوامل مختلفی بستگی دارد، ازجمله شاخص تودۀ بدنی پیشاز حاملگی. شاخص تودۀ بدنی یا همان BMI، معیاری برای سنجش تودۀ بدن براساس وزن و قد است. بهطور کلی، بالاتر بودن عدد BMI نشاندهندۀ بیشتربودن چربی بدن است. سلامت کلی مادر و جنین نیز از عوامل تأثیرگذار دیگر بر میزان افزایش وزن هستند.
برای تعیین اضافهوزن نرمال در بارداری با متخصص زنان و زایمان خود مشورت کنید. دکتردکتر شرایط گرفتن نوبت ویزیت بدون مشکل را برای مراجعۀ حضوری به متخصص مربوطه فراهم کرده است. بااینحال در جدول زیر مقدار اضافهوزن مجاز در بارداری براساس BMI را نشان دادهایم:
| وضعیت شاخص تودۀ بدنی (BMI) | شرایط | میزان توصیهشده افزایش وزن در سهماهۀ دوم و سوم (هفتگی) | میزان توصیهشده اضافهوزن بارداری تکقلویی |
| کمتر از ۱۸٫۵ | کمبود وزن | ۴۵۰ تا ۵۸۹ گرم | ۱۲٫۷ تا ۱۸٫۱ کیلوگرم |
| ۱۸٫۵ تا ۲۴٫۹ | وزن طبیعی | ۳۶۲ تا ۴۵۰ گرم | ۱۱٫۳ تا ۱۳٫۶ کیلوگرم |
| ۲۵ تا ۲۹٫۹ | اضافهوزن | ۲۲۶ تا ۳۱۷ گرم | ۶٫۸ تا ۱۱٫۳ کیلوگرم |
| ۳۰ و بالاتر | چاقی | ۱۸۱ تا ۲۷۲ گرم | ۵ تا ۹ کیلوگرم |
اضافهوزن در بارداری دوقلو چقدر باید باشد؟
اگر دوقلو باردار هستید، برای تأمین نیازهای رشد جنین دوم باید وزنتان بیشتر شود. درصورتیکه سهقلو یا بیشتر باردار هستید، برای مشخصکردن میزان مناسب افزایش وزن با متخصص زنان و زایمان خود مشورت کنید. جدول زیر میزان طبیعی اضافهوزن در بارداری دوقلو را نشان میدهد:
| وضعیت شاخص تودۀ بدنی (BMI) | شرایط | میزان توصیهشده اضافهوزن در بارداری دوقلو |
| کمتر از ۱۸٫۵ | کمبود وزن | ۲۲٫۶ تا ۲۸٫۱ کیلوگرم |
| ۱۸٫۵ تا ۲۴٫۹ | وزن طبیعی | ۱۶٫۸ تا ۲۴٫۵ کیلوگرم |
| ۲۵ تا ۲۹٫۹ | اضافهوزن | ۱۴٫۱ تا ۲۲٫۷ کیلوگرم |
| ۳۰ و بالاتر | چاقی | ۱۱٫۳ تا ۱۹٫۱ کیلوگرم |
۲۰ کیلو اضافهوزن در بارداری طبیعی است؟
میزان اضافهکردن وزن در بارداری برای هر فرد متفاوت از دیگری است. بیشتر زنان باردار بین ۱۰ تا ۱۲٫۵ کیلوگرم وزن اضافه میکنند و بخش زیادی از آن پساز هفتۀ بیستم بارداری رخ میدهد. اضافهکردن ۲۰ کیلوگرم وزن بسته به شاخص تودۀ بدنی پیشاز حاملگی شاید طبیعی باشد، اما این مقدار برای بسیاری از زنان بالاتر از حد استاندارد است.
بهطور کلی این مقدار اضافهوزن بارداری زمانی طبیعی است که چندقلو (مانند دوقلو) باردار باشید. همچنین اگر در شروع بارداری کمبود وزن داشته باشید یا حجم مایع آمنیوتیک شما بیشتر باشد، این میزان اضافهوزن دور از انتظار نیست. بااینحال، بالارفتن بیش از حد وزن گاهی باعث ایجاد عوارضی مانند اضافهوزن جنین در بارداری، دیابت بارداری، فشار خون بالا یا مشکلات زایمان میشود و کاهش وزن را پساز زایمان نیز سختتر میکند. درصورت ابتلا به دیابت در این شرایط، پیروی از کاملترین رژیم غذایی دیابت بارداری برای حفظ سلامت جنین الزامی است
محاسبه اضافهوزن بارداری چگونه انجام میشود؟
محاسبۀ اضافهوزن بارداری فرایند سادهای دارد. پزشک متخصص در هر جلسۀ معاینه، وزن فعلی مادر را اندازهگیری میکند. او سپس، این عدد را با وزن پیشاز بارداری تطبیق میدهد. پایه و اساس این ارزیابی، همان شاخص تودۀ بدنی پیشاز حاملگی است که در بخشهای قبل توضیح دادیم. درنهایت، با کسر وزن پیشاز بارداری از وزن فعلی، میزان افزایش وزن مشخص میشود. این روند به پزشک کمک میکند تا وضعیت رشد جنین و سلامت مادر را بهطور منظم تحتنظر بگیرد.
محاسبه آنلاین اضافهوزن بارداری
بعضی سایتها ابزار محاسبه اضافهوزن بارداری برای تخمین میزان طبیعی افزایش وزن در این دوران دارند. با استفاده از آن میتوانید روند اضافهکردن وزن خود را هفتهبههفته بررسی کنید. البته این مقادیر فقط تقریبی هستند. بهطور معمول نحوۀ محاسبه آنلاین اضافهوزن بارداری با استفاده از ماشینحساب این سایتها بهشکل زیر است:
- قد و وزن پیشاز حاملگی خود را در کادرهای مربوطه وارد کنید.
- ماشین حساب بهطور خودکار شاخص تودۀ بدنی پیشاز بارداری شما را محاسبه میکند.
- مشخص کنید که دوقلو باردار هستید یا خیر، چون تأثیر زیادی بر میزان اضافهوزن بارداری دارد.
- هفتۀ بارداری خود را انتخاب کنید.
این ابزار حداقل و حداکثر افزایش وزن توصیهشده را از ابتدای حاملگی تعیین میکند. انستیتوی پزشکی آکادمیهای ملی این مقادیر را تأیید کردهاند و ماشین حساب آنها را با وزن اولیۀ شما جمع میبندد. برای محاسبۀ اضافهوزن در بارداری میتوانید با جستوجوی عبارت انگلیسی Pregnancy Weight Gain Calculator به این سایتها دسترسی داشته باشید. سایت omnicalculator و سایت health.canada که متعلق به دولت کانادا است، دو نمونه از بهترین گزینهها برای محاسبۀ اضافهوزن بارداری هستند.
اضافهنکردن وزن در بارداری چه خطراتی دارد؟
درحالیکه بسیاری از زنان باردار بهراحتی وزن اضافه میکنند، برخی دیگر دچار کموزنی میشوند. این مسئله بهدلیل اضافهنکردن وزن یا افزایش ناچیز آن رخ میدهد و دلایل احتمالیاش عبارتاند از:
- تهوع صبحگاهی: دلیل اصلی اضافهنکردن وزن در سهماهۀ اول بارداری است.
- استرس و خستگی: نوسانهای خلقی باعث لاغری، مشکل در جذب مواد مغذی و ناتوانی در افزایش وزن میشوند.
- نداشتن رژیم غذایی مناسب: مادران باردار باید مواد مغذی متنوعی دریافت کنند. غذاخوردن نامنظم و تغذیۀ ناکافی باعث میشود بدن انرژی لازم را برای اضافهکردن وزن نداشته باشد. برای جبران این کمبودها، استفاده از بهترین مکملهای مورد نیاز در دوران بارداری زیر نظر پزشک توصیه میشود.
- بیماریهای زمینهای: اگر باوجود تغذیۀ مناسب، استراحت کافی و آرامش روانی وزن اضافه نمیکنید، به بیماری خاصی مبتلا هستید.
- ساختار بدن: برخی از مادران بهطور طبیعی اندام لاغری دارند؛ درنتیجه اضافهکردن وزن در این دوران برای آنها دشوار است.
بهطور کلی، اضافهوزن در زمان بارداری در سهماهۀ اول اغلب بهطور کامل طبیعی است، زیرا جنین کوچک است و نیازهای تغذیهای کمی دارد. بااینحال، این شرایط در سهماهۀ دوم باید عوض شود. با بزرگشدن جنین، نیاز به کالری و مواد مغذی افزایش مییابد. برای تأمین این نیازها، باید با سرعتی ثابت وزن اضافه کنید.
ازطرفی، کمبود وزن مادر و افزایشنیافتن وزن در این دوران، خطرات و عوارضی برای مادر و جنین دارد. نوزادانی که مادرانشان وزن کافی اضافه نمیکنند، بیشتر در معرض مشکلات زیر قرار میگیرند:
- تأمیننشدن انرژی کافی برای جنین: این وضعیت باعث رشد آهستۀ جنین در رحم یا بروز ناهنجاریهای مادرزادی میشود.
- کاهش عملکرد مغز نوزاد: تأمیننشدن مواد مغذی ضروری مانند آهن و اسیدفولیک در روند تکامل سیستم عصبی جنین اختلال ایجاد میکند.
- زایمان زودرس: ممکن است مادر با علائم زایمان زودرس مواجه شده و نوزاد پیشاز موعد متولد شود.
- تولد با وزن کم: ممکن است نوزاد برای سن بارداری خود کوچک باشد (وزن کمتر از ۲٫۵ کیلوگرم). این مسئله در آینده پیامدهای دیگری مانند اختلال در رشد، سوءتغذیه و نارسایی تنفسی دارد.
- تأخیر در روند رشد و مشکلات تغذیهای: ممکن است این نوزادان مراحل طبیعی رشد را دیرتر طی کنند و برای تغذیه با شیر مادر دچار مشکل شوند.
- افزایش خطر ابتلا به بیماریها: خطر ابتلا به برخی بیماریها مانند مشکلات گوارشی و سندرم مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) در این کودکان بیشتر است.
کنترل اضافهوزن در بارداری بدون آسیب به جنین
برخی از زنان پیشاز بارداری دچار اضافهوزن هستند. عدهای دیگر در دوران حاملگی خیلی سریع وزن اضافه میکنند. بههرحال، در این دوران نباید رژیم بگیرید یا برای کاهش وزن تلاش کنید. بهتر است روی مصرف غذاهای مناسب و داشتن فعالیت بدنی تمرکز کنید.
اضافهنکردن وزن در بارداری بهمقدار کافی مشکلاتی برای شما و نوزادتان ایجاد میکند. بااینحال، میتوانید با ایجاد تغییرهایی در رژیم غذایی، مواد مغذی لازم را بدون بالارفتن بیش از حد وزن دریافت کنید. پیروی از نکات زیر برای تغذیۀ سالم، گام بسیار مهمی برای جلوگیری از بالارفتن قند خون و کنترل دیابت بارداری بدون دارو محسوب میشود.
انتخابهای سالم برای کنترل اضافهوزن در بارداری
- میوهها و سبزیجات تازه میانوعدههای سرشار از ویتامین و دارای کالری و چربی کمی هستند.
- نان، کراکر و غلات تهیهشده با دانههای کامل و سبوسدار مصرف کنید.
- لبنیات بدون چربی یا کمچرب مانند شیر، ماست، پنیر یا نوشیدنیهای سویای غنیشده را در برنامۀ غذایی خود قرار دهید.
مواد غذایی ممنوعه جهت کنترل اضافهوزن در بارداری
- خوراکیهای دارای شیرینی طبیعی بهتر از غذاها و نوشیدنیهای حاوی قند افزودنی یا شیرینکنندههای مصنوعی هستند.
- خوراکیها و نوشیدنیهایی که قند یا شربت ذرت در فهرست ترکیبهای اولیۀ آنها قرار دارد، انتخابهای مناسبی نیستند.
- بسیاری از نوشیدنیهای شیرین پرکالری هستند. برچسب محصولات را بخوانید و مراقب نوشیدنیهای پرقند باشید. آب را جایگزین نوشابه و آبمیوههای صنعتی کنید.
- از مصرف تنقلات ناسالم مانند چیپس، شکلات، کیک، کلوچه و بستنی پرهیز کنید. بهترین راه برای جلوگیری از خوردن این تنقلات، نخریدن آنها است. همچنین برای اطمینان از سلامت رژیم غذایی خود، توصیه میکنیم لیست کامل غذاهای ممنوع در بارداری را بررسی کنید
- چربیها را محدود کنید. انواع روغنهای پختوپز، مارگارین، کره، سس گوشت، مایونز، سس سالاد معمولی، چربی حیوانی، خامۀ ترش و پنیر خامهای در این دسته قرار میگیرند. سعی کنید نسخههای کمچرب این مواد را مصرف کنید.
غذاخوردن در بیرون از منزل و کنترل اضافهوزن در بارداری
- با آگاهی از میزان کالری، چربی و نمک موجود در غذا سالمتر غذا بخورید.
- بیشتر رستورانها منو و اطلاعات غذایی خود را در وبسایتشان قرار میدهند. از این اطلاعات برای برنامهریزی پیشاز مراجعه به رستوران استفاده کنید.
- از مصرف فستفود پرهیز کنید.
پختوپز در خانه و جلوگیری از اضافه وزن غیر طبیعی در بارداری
- وعدههای غذایی را با روشهای پخت کمچرب آماده کنید.
- از مصرف غذاهای سرخشده خودداری کنید. سرخکردن غذا در روغن یا کره، کالری و چربی وعدۀ غذایی را افزایش میدهد.
- پختن در فر، کبابکردن و آبپزکردن روشهای سالمتر و کمچربتری برای آمادهکردن غذا هستند.
تمرینهای ورزشی برای کنترل اضافهوزن در بارداری
- ورزش متعادل طبق توصیۀ پزشک، برای سوزاندن کالریهای اضافی مفید است.
- پیادهروی و شنا بهطور معمول ورزشهای ایمن و مؤثری برای زنان باردار هستند.
- پیشاز شروع برنامۀ ورزشی با پزشک خود مشورت کنید.
کلام آخر دکتردکتر
میزان اضافهوزن بارداری برای حفظ سلامت شما در این دوران و نوزادتان اهمیت دارد. داشتن افزایش وزن سالم و طبیعی کمک میکند تا نوزاد شرایط سالمی داشته باشد، خطر بروز عوارض حاملگی و زایمان کاهش یابد و درنهایت، سلامت طولانیمدت شما بهبود پیدا کند. اگر میخواهید اضافهوزن شما در این دوران بهدرستی کنترل شود و دچار عارضههای جانبی نیز نشوید، بهترین تصمیم مراجعۀ منظم به متخصص زنان و زایمان و تغذیه است. دکتردکتر شرایط گرفتن نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص مربوطه را فراهم کرده است. همچنین، اگر سؤال بیشتری دربارۀ اضافهوزن یهویی در بارداری دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی شما باشند.
سؤالات متداول
