آمبولی قلب؛ علائم هشداردهنده، روش تشخیص و جدیدترین درمان‌ها

وقتی صحبت از ریتم خون‌رسانی در بدن می‌شود، ثانیه‌ها حکم طلا را دارند. فقط با چند ثانیه مسدودشدن مسیر اکسیژن‌رسانی به مغز یا سایر اندام‌های حیاتی، بحرانی واقعی برپا می‌شود؛ این سناریوی ناگوار اغلب ناشی از حرکت لخته‌های خونی یا آمبولی است که از قلب خارج می‌شوند. آمبولی قلب وضعیتی اورژانسی است که در آن، حرکت یک لخته خون از داخل قلب و انسداد ناگهانی رگ‌های حیاتی بدن، تپش‌های زندگی‌بخش بدن را تا آستانه ایستادن پیش می‌برد. اهمیت این شرایط حساس، شناخت علائم هشداردهنده آن را به یک اضطرار تبدیل می‌کند. به همین خاطر، در این مطلب به بررسی علائم هشداردهنده، روش‌های تشخیص و جدیدترین راهکارهای درمانی آمبولی قلب پرداخته‌ایم.

آمبولی قلب چیست؟

به‌طور کلی، آمبولی به معنای حرکت توده‌ای غیرطبیعی مانند لخته خون، چربی یا حباب هوا در جریان خون و گیرافتادن آن در یک رگ باریک است. در این میان، آمبولی قلب یا همان آمبولی با منشأ قلبی (Cardiac Embolism) زمانی رخ می‌دهد که لخته در حفره‌های قلب تشکیل شود، سپس وارد گردش خون شود و رگ‌های حیاتی دیگر مانند مغز یا دست و پا را مسدود کند. اگر انسداد ناگهانی رگ به‌سرعت برطرف نشود، خیلی زود باعث آسیب‌های شدید و تهدیدکننده زندگی در بافت‌های اطراف می‌شود و ممکن است به خطرهایی مثل سکته مغزی ختم شود. به همین دلیل، شناخت علائم آمبولی قلب بسیار مهم است.

آمبولی قلب چه تفاوتی با ترومبوز دارد؟

در هر دو وضعیت آمبولی قلب و ترومبوز (Thrombosis) گردش خون حیاتی بدن دچار انسداد و اختلال جدی می‌شود، اما تفاوت اصلی این دو وضعیت در محل شروع و شکل‌گیری این انسداد است. ترومبوز زمانی اتفاق می‌افتد که یک لخته خون به‌طور ناخواسته در داخل رگ‌ها تشکیل شود و مسیر طبیعی جریان خون را مسدود یا محدود کند. ترومبوز در همان نقطه‌ای که شکل‌ گرفته، ثابت باقی می‌ماند و مشکل ایجاد می‌کند. درمقابل، آمبولی قلب متحرک و مسافر است. در آمبولی توده اولیه از محل اصلی خود کنده می‌شود و سوار بر جریان خون، خودش را به یک رگ خونی باریک‌تر می‌رساند و مسیر آن را سد می‌کند.

تفاوت آمبولی قلب با سکته قلبی

سازوکار آمبولی قلب با سکته قلبی هم متفاوت است. در حمله قلبی، شریان‌های کرونری یعنی همان لوله‌هایی که خون را مستقیم به ماهیچه قلب می‌رسانند، به‌مرور زمان به‌خاطر رسوب پلاک‌های کلسترول باریک می‌شوند. این پلاک‌ها درنهایت پاره می‌شوند و لخته‌ای در آن ناحیه می‌سازند که باعث می‌شود خون به ماهیچه قلب نرسد.

درمقابل، در سکته قلبی ناشی از آمبولی کرونر، لخته خون در جای دیگری از بدن یا حفره‌های خود قلب تشکیل می‌شود، سپس همراه جریان خون حرکت می‌کند و سرانجام در یکی از شریان‌های کرونری گیر می‌افتد. به عبارت دیگر، در سکته قلبی، لخته روی پلاک رسوب‌کرده در رگ تشکیل می‌شود؛ اما در آمبولی، لخته مسافر ناخوانده‌ای است که از نقطه‌ای دیگر به عروق قلب رسیده است.

انواع آمبولی قلب

آمبولی قلب بسته به مسیری که در آن سفر می‌کند و ماده‌ای که این انسداد را به وجود می‌آورد، ممکن است شکل‌های مختلفی به خود بگیرد. هر نوع آمبولی رفتار متفاوتی دارد و درمان پزشکی متفاوتی را هم می‌طلبد. در ادامه، انواع آمبولی را بیشتر توضیح می‌دهیم.

آمبولی شریانی قلب

آمبولی شریانی قلب زمانی رخ می‌دهد که توده‌ای اضافه در شبکه شریانی پرفشار بدن حرکت کند؛ این شبکه وظیفه خون‌رسانی و اکسیژن‌رسانی از قلب به بقیه بخش‌های بدن را برعهده دارد.

گاهی ممکن است در سمت چپ قلب به‌دلیل ریتم نامنظم قلب یا آسیب‌دیدگی دریچه‌ها، لخته‌ای شکل بگیرد و به‌طور مستقیم وارد گردش خون اصلی بدن شود. این لخته در مسیر شریانی خود، سرانجام رگ‌های کوچک‌تر را پیدا می‌کند و در یکی از آن‌ها جای می‌گیرد. این اتفاق منبع اکسیژن اندام‌های حیاتی را دچار انسداد می‌کند.

در بدترین حالت، اگر آمبولی شریانی قلب بر سر راه مغز قرار بگیرد، باعث سکته مغزی می‌شود. همچنین، اگر لخته اضافه به‌سمت دست و پا یا شکم حرکت کند، باعث دردهای ناگهانی و طاقت‌فرسا می‌شود و آسیب‌های شدید بافتی به بار می‌آورد.

آمبولی ناشی از لخته خون

یکی از مهم‌ترین دلایل ایجاد آمبولی، شکل‌گیری لخته خون است که در اصطلاح پزشکی به آن ترومبوآمبولی (Thromboembolism) گفته می‌شود. اگر سیستم لخته‌سازی طبیعی بدن بیش از حد فعال شود یا جریان خون کند شود، توده‌ای ژل‌مانند از پلاکت‌ها و فیبرین درون حفره‌های قلب یا سیاه‌رگ‌های عمیق ساخته می‌شود. اگر تکه‌ای از این توده ژله‌ای کنده و وارد خون شود، درست مثل یک بمب ساعتی عمل می‌کند و آن‌قدر شناور می‌ماند تا به یک معبر تنگ و باریک برخورد کند.

اگر این توده در سیاه‌رگ‌های عمیق پا تشکیل شده باشد و با حرکت به‌سمت بالا، از سمت راست قلب عبور کند، در شریان‌های ریه گیر می‌افتد؛ این عارضه تحت عنوان آمبولی ریه (Pulmonary Embolism) شناخته می‌شود. اگر لخته در حفره‌های سمت چپ قلب تشکیل شود، همراه با جریان خون به‌سمت مغز، کلیه‌ها یا دست و پا حرکت می‌کند و باعث آمبولی شریانی یا سکته می‌شود. هر دو حالت با علائمی مثل تنگی نفس ناگهانی، قلب درد و درد قفسه سینه یا اختلال در عملکرد اندام‌ها همراه هستند.

آمبولی ناشی از چربی، هوا یا مواد دیگر

آمبولی ناشی از چربی، هوا یا مواد دیگر به‌اندازه آمبولی ناشی از لخته خون شایع نیست؛ اما به همان اندازه می‌تواند خطرناک باشد. آمبولی چربی بعد از آسیب شدید جسمی مثل شکستن استخوان ران رخ می‌دهد و می‌تواند به‌صورت تصادفی قطرات روغنی مغز استخوان را وارد جریان خون کند. آمبولی هوا هم زمانی اتفاق می‌افتد که حباب‌های گاز وارد گردش خون شوند؛ این موضوع گاهی در طول اقدامات پزشکی تهاجمی، حوادث غواصی اسکوبا یا جراحی‌های عمیق پیش می‌آید. علاوه‌بر این، اگر قلب دچار عفونت شدید مثل اندوکاردیت (Endocarditis) شود، تکه‌های عفونی باکتریایی ممکن است جدا شوند و با ورود به رگ‌های خونی آن‌ها را مسدود کنند.

علت آمبولی قلب

آمبولی قلبی به‌یک‌باره ظاهر نمی‌شود؛ این اتفاق در اغلب اوقات نتیجه یک بیماری زمینه‌ای است که سازوکار جریان خون در قلب را به هم می‌ریزد. اگر خون درون حفره‌های قلب جمع شود، با تنبلی و کندی بچرخد یا به سطوح ناهموار و آسیب‌دیده برخورد کند، سیستم لخته‌سازی طبیعی بدن به‌شکل تصادفی روشن می‌شود. با گذشت زمان، این شرایط می‌تواند محیطی ایدئال برای شکل‌گیری لخته خونی فراهم ‌کند که ممکن است از هم بپاشد و وارد جریان خون شود. عوامل متعددی در شکل‌گرفتن آمبولی قلب نقش دارند، از ریتم‌های نامنظم قلب گرفته تا مشکلات ساختاری در معماری داخلی این اندام حیاتی.

فیبریلاسیون دهلیزی یکی از علت های آمبولی قلب

فیبریلاسیون دهلیزی که اغلب به آن ای‌فیب (AFib) می‌گویند، یکی از اصلی‌ترین متهم‌ها در شکل‌گیری آمبولی قلب است. در یک قلب سالم، حفره‌های بالایی (دهلیزها) با فشاری قوی و هماهنگ منقبض می‌شوند تا خون را به‌آرامی به درون حفره‌های پایینی پمپاژ کنند، اما در طول ای‌فیب، این حفره‌های بالایی به جای ضربان محکم، دچار لرزش می‌شوند.

ازآنجاکه در این وضعیت دهلیزها خون را به‌شکل مؤثری پمپاژ نمی‌کنند، خون کم‌کم در کیسه کوچکی به نام ضمیمه دهلیز چپ جمع و راکد می‌شود. وقتی خون مدتی طولانی یک‌جا ثابت بماند، به‌طور طبیعی شروع به چسبیدن به هم و لخته‌شدن می‌کند، لخته‌ای که به‌محض تلاش قلب برای تخلیه آن، به‌راحتی می‌تواند به سیستم گردش خون راه پیدا کند و در بسیاری از مواقع، مستقیم راهی مغز شود.

بیماری‌های دریچه‌ای قلب یکی از دلایل آمبولی قلب

قلب برای اینکه خون را در مسیر درست نگه دارد، به چهار دریچه تخصصی و یک‌طرفه تکیه می‌کند. وقتی این دریچه‌ها به‌خاطر بیماری آسیب می‌بینند، روند پمپاژ خون را دچار اختلال می‌کنند. جریان خون آشفته و متلاطمی که براثر بیماری‌های دریچه‌ای قلب ایجاد می‌شود، استرس و فشار شدیدی به لایه ظریف داخلی قلب وارد می‌کند. این تلاطم، در کنار این واقعیت که خون می‌تواند پشت یک دریچه تنگ یا نشت‌کننده جمع شود، منطقه‌ای فوق‌العاده پرخطر می‌سازد که در آن پلاکت‌ها به‌راحتی به هم می‌چسبند و لخته‌های خطرناکی روی بافت دریچه آسیب‌دیده یا در نزدیکی آن شکل می‌دهند.

دریچه مصنوعی قلب و علت های آمبولی قلب

بااینکه جای‌گذاری دریچه مصنوعی قلب می‌تواند برای فردی با بیماری شدید دریچه‌ای، اقدامی نجات‌بخش باشد، اما بدن نگاه متفاوتی به این مواد خارجی دارد؛ به‌خصوص اگر دریچه‌های مکانیکی قلب از قطعاتی سنتزی و مصنوعی ساخته شده باشند و ویژگی‌های طبیعی و ضدچسبندگی بافت‌های انسانی را نداشته باشند. خون ممکن است دریچه مصنوعی قلب را به‌عنوان بخشی بیگانه شناسایی کند؛ در این حالت بدن به‌طور طبیعی دفاع لخته‌سازی را به کار می‌گیرد تا روی دستگاه را بپوشاند. به همین خاطر، افرادی که از دریچه مصنوعی قلب استفاده می‌کنند، اغلب باید تا پایان عمر داروهای رقیق‌کننده خون مصرف کنند تا خون‌شان ‌به‌آرامی روی این سطوح مصنوعی جریان پیدا کند.

لخته داخل قلب پس از سکته قلبی و خطر ابتلا به آمبولی قلب

حمله قلبی ممکن است آسیب ساختاری ماندگاری برجای بگذارد و به شکل‌گیری لخته در حفره پمپاژ اصلی قلب ختم شود؛ به این عارضه ترومبوز درون‌قلبی (Intracardiac Thrombosis) گفته می‌شود.

وقتی بخشی از ماهیچه قلب در طول حمله قلبی از اکسیژن محروم می‌شود، آن ناحیه خاص ممکن است از بین برود و به بافت اسکار (جای زخم) تبدیل شود. ازآنجاکه این بخش آسیب‌دیده دیگر نمی‌تواند همگام با بافت‌های سالم منقبض شود، یک «منطقه مرده» موضعی ایجاد می‌کند که خون در آن به‌جای اینکه به‌سمت جلو حرکت کند، فقط جمع می‌شود و دور خودش می‌چرخد. راکدماندن خون در کنار التهاب شدید موضعی ناشی از جراحت بافتی، اساس شکل‌گیری لخته بزرگ‌تر روی دیواره داخلی قلب است.

اندوکاردیت عفونی از دلایل آمبولی قلب

اندوکاردیت عفونتی شدید و خطرناک در لایه داخلی قلب است که در بیشتر مواقع دریچه‌های قلب را هدف قرار می‌دهد. اگر باکتری‌ها یا قارچ‌ها از بخش دیگری از بدن وارد جریان خون شوند و در نقطه‌ای حساس و آسیب‌پذیر درون قلب جای بگیرند، اندوکاردیت عفونی شکل می‌گیرد. این میکروب‌ها پس از مستقرشدن در قلب، تکثیر می‌شوند و با پلاکت‌ها، فیبرین و بقایای سلولی مخلوط می‌شوند. نتیجه این هم‌زیستی خطرناک، ایجاد توده‌های عفونی پوسته‌پوسته‌ای به نام وژتاسیون (Vegetation) است. این توده‌های عفونی به‌شدت شکننده هستند و ممکن است در طول پمپاژ پرفشار قلب کنده شوند. این تکه‌های خطرناک پر از باکتری هستند و به‌راحتی می‌توانند با انسداد رگ‌های خونی، عفونت را در بقیه بدن منتشر کنند.

اختلالات انعقادی خون و آمبولی قلب

گاهی اوقات علت اصلی آمبولی قلبی ارتباط چندانی با ساختار خود قلب ندارد، بلکه بیشتر به تعادل شیمیایی خون مربوط می‌شود. بعضی از جهش‌های ژنتیکی یا بیماری‌های اکتسابی فرد را در وضعیت بیش‌انعقادی خون قرار می‌دهند، یعنی خون فرد بیش از حد نیاز و به‌راحتی لخته می‌شود؛ مثلاً شرایطی مثل سرطان یا بیماری خودایمنی سندرم آنتی‌فسفولیپید ممکن است خون را بیش از حد حساس و مستعد لخته‌شدن کند. در این شرایط، حتی قلبی که ازنظر ساختاری عیب و ایرادی ندارد، با احتمال بیشتری خون را لخته می‌کند؛ این وضعیت ممکن است به آمبولی ختم شود.

چه افرادی بیشتر در معرض آمبولی قلب هستند؟

بااینکه ازنظر فنی آمبولی قلبی ممکن است برای هر کسی اتفاق بیفتد، اما بعضی افراد به‌خاطر سابقه پزشکی، سن یا سبک زندگی‌شان با ریسک بسیار بالاتری روبه‌رو هستند. افرادی که بیماری‌های قلبی مزمن مثل ریتم نامنظم قلب دارند یا از دریچه‌ قلبی مصنوعی استفاده می‌کنند، بیشترین ریسک کندشدن جریان خون و ابتلا به آمبولی قلب را دارند. افرادی که درگیر اختلالات ارثی یا اکتسابی انعقاد خون هستند، بیماران مبتلا به سرطان، سالمندان، سیگاری‌ها، افرادی که چاقی شدید دارند، زنان باردار و افرادی که بعد از جراحی استراحت مطلق دارند، همگی در معرض کندشدن گردش خون و تشکیل لخته هستند.

همچنین، وجود بیماری‌های زمینه‌ای قلبی، ریسک حرکت این لخته‌ها به‌سمت اندام‌های حیاتی را به‌شدت افزایش می‌دهد. اگر فکر می‌کنید شما یا یکی از عزیزانتان ممکن است در معرض آمبولی قلب باشید و نگران این مسئله هستید، دکتردکتر همراه شماست تا هرگونه دغدغه پزشکی را به‌سرعت برطرف کنید. در وب‌سایت دکتردکتر می‌توانید به فهرستی از مجرب‌ترین پزشکان قلب و عروق در سرتاسر ایران دسترسی داشته باشید و از آن‌ها مشاوره بگیرید. دکتردکتر امکان دریافت نوبت حضوری و آنلاین و حتی سفارش اینترنتی داروها را برایتان مهیا کرده است تا در مورد دسترسی به اقدامات پزشکی موردنیاز هیچ دغدغه‌ای جز درمان بیماری برایتان باقی نماند.

علائم آمبولی قلب

علائم آمبولی قلب به این بستگی دارد که لخته مسافر درنهایت کجا لنگر می‌اندازد و مسیر خون را مسدود می‌کند. اگر لخته از سمت قلب به مغز برود ممکن است علائم سکته مغزی مثل افتادگی صورت، اختلال گفتار و ضعف دست یا پا ایجاد کند و اگر لخته از قلب به‌سمت دست و پا برود، باعث بروز ایسکمی حاد اندام (Limb Ischemia) با درد شدید، سردی و بی‌حسی ناگهانی می‌شود.

همچنین، اگر لخته از سیاه‌رگ‌های پا به‌سمت ریه برود، مشکل آمبولی ریه با نشانه‌هایی مثل تنگی نفس شدید و درد تیز قفسه سینه به بار می‌آورد. شناخت زودهنگام علائم آمبولی قلب حکم مرگ و زندگی را دارد؛ چون اولین ثانیه‌های بروز آمبولی طلایی‌ترین فرصت نجات بافت‌های آسیب‌دیده هستند.

علائم اولیه آمبولی قلب

زمانی که لخته‌ای در حال شکل‌گیری در بدن است یا جریان خون کُند شده است، فرد ممکن است نشانه‌های خفیف و زودگذری تجربه کند. در این حالت، بیمار احتمال دارد دچار سیگنال‌های مبهمی مثل سرگیجه‌های خفیف و رفت‌وبرگشتی، احساس لرزش یا تپش قلب پراکنده در قفسه سینه، حس مبهمی از اضطراب بی‌دلیل یا تنگی نفس خفیف و غیرعادی در طول فعالیت‌های روزمره شود. ازآنجاکه علائم اولیه آمبولی قلب در ابتدا شبیه به خستگی یا استرس روزمره به نظر می‌رسند، خیلی اوقات نادیده گرفته می‌شوند.

علائم هشداردهنده اورژانسی آمبولی قلب

اگر آمبولی قلب کامل شکل بگیرد، حرکت کند و باعث انسداد کامل رگ شود، اوضاع کاملاً اورژانسی می‌شود. لخته‌ای که به‌سمت مغز حرکت کرده است، ممکن است باعث سکته مغزی شود؛ سکته مغزی با افتادگی ناگهانی یک طرف صورت، ضعف یا بی‌حسی فوری در یک دست و لکنت زبان یا نامفهوم‌شدن گفتار مشخص می‌شود. اگر لخته از سیاه‌رگ‌ها به‌سمت ریه‌ها حرکت کند، فرد درد هنگام تنفس عمیق احساس می‌کند که بسیار شدید و ناگهانی است. همچنین، افرادی که دچار آمبولی ریه شده‌اند، تنگی نفس شدید، بالارفتن ضربان قلب و سرفه خونی تجربه می‌کنند. اگر لخته خون در شریان اصلی یکی از اندام‌ها جا خوش کند، فرد درگیر دردی ناگهانی و تیرکشنده در دست یا پا می‌شود که با رنگ‌پریدگی شدید، یخ‌کردن پوست و بی‌حسی کامل همراه می‌شود.

علائم آمبولی قلب بعد از عمل جراحی

بعد از عمل جراحی، بیمار ممکن است مدتی طولانی بی‌حرکت روی تخت بماند؛ این شرایط و آسیب‌های بافتی فرد را مستعد کندشدن گردش خون می‌کند. به همین خاطر، بیمارانی که در حال بهبودی پس از جراحی هستند باید نسبت به تغییرات جدید و ناگهانی در بدن خود فوق‌العاده هوشیار باشند؛ این تغییرات اغلب چند روز تا چند هفته بعد از عمل خود را نشان می‌دهند.

شایع‌ترین علائم آمبولی قلب بعد از عمل جراحی شامل تنگی نفس ناگهانی و بی‌دلیل در حالت استراحت، درد تیز در قفسه سینه هنگام نفس‌کشیدن عمیق یا تپش قلب مداوم و سریع است. علاوه‌بر این، ازآنجاکه این لخته‌ها گاهی در اندام‌های پایینی بدن شکل می‌گیرند، بیمار باید هرگونه ورم، قرمزی، گرمی و درد عمیق شبیه به گرفتگی عضلانی در ساق پا یا ران خود را فوری به پزشکش گزارش کند.

آمبولی قلب چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک ابتدا باید بفهمد که لخته مسافر کجا گیر کرده است و توده مزاحم از کدام قسمت سیستم قلبی عروقی سرچشمه گرفته است. ازآنجاکه این تشخیص کار حساسی است، تیم پزشکی ابتدا به‌شکل بالینی کار ارزیابی را انجام می‌دهد و سپس به کمک ردیابی‌های الکتریکی و فناوری‌های تصویربرداری پیشرفته به دنبال ریشه مشکل می‌گردد.

هدف تشخیص دو چیز است: شناسایی رگ خونی مسدودشده برای نجات بافت آسیب‌دیده به‌علاوه بررسی کامل وضعیت قلب برای پیداکردن منبع اصلی لخته تا جلوی کنده‌شدن تکه‌های بعدی گرفته شود. تشخیص باید در کمترین زمان ممکن به‌شکل اورژانسی انجام شود. در ادامه، به بعضی از اقدامات تیم پزشکی برای تشخیص آمبولی قلب اشاره می‌کنیم.

شرح‌حال و معاینه برای تشخیص آمبولی قلب

مسیر تشخیص با ارزیابی سریع از سابقه پزشکی فرد در کنار معاینه فیزیکی و لمسی آغاز می‌شود. پزشک در پیشینه بیمار به‌دنبال سرنخ‌های حیاتی مثل سابقه ضربان‌های نامنظم قلب یا جراحی‌های اخیر می‌گردد. همچنین، معاینه فیزیکی با بررسی دقیق صدای قلب برای یافتن هرگونه صدای غیرطبیعی ادامه پیدا می‌کند.

علاوه‌بر این، پزشک نبض بیمار را در هر چهار اندام حرکتی چک می‌کند تا احتمال قطع‌شدن جریان خون در اندام‌ها بررسی و احتمال تجمع مایع یا تنگی نفس ارزیابی شود. تیم پزشکی با ارزیابی علائم حیاتی و بررسی دقیق اندام‌ها سعی می‌کند در اسرع وقت احتمال وقوع آمبولی را زیر نظر بگیرد.

تشخیص آمبولی قلب با نوار قلب

الکتروکاردیوگرام (Electrocardiogram) که به آن نوار قلب هم می‌گویند، تست سریع و غیرتهاجمی‌ای است که فعالیت الکتریکی قلب را ازطریق پچ‌های چسبنده روی پوست ثبت می‌کند. نوار قلب نمی‌تواند لخته خون متحرک را به‌صورت فیزیکی ببیند؛ اما این وسیله برای بررسی مشکلات ریتم قلب و احتمال ایجاد لخته حیاتی است. تست نوار قلب می‌تواند عارضه‌هایی مثل فیبریلاسیون دهلیزی را نشان دهد. فیبریلاسیون دهلیزی وضعیتی است که در آن حفره‌های بالایی قلب به‌جای ضربان درست، دچار لرزش‌های آشفته می‌شوند.

علاوه‌بر این، نوار قلب حمله قلبی فعلی یا قدیمی را نشان می‌دهد و به پزشک کمک می‌کند تا بفهمد آیا قطع یا کاهش جریان خون به عضله قلب باعث آسیب به بافت این اندام حیاتی شده است یا خیر. اطلاعات اولیه به پزشک اجازه می‌دهد تا درصورت مشاهده اختلال در سیگنال‌های الکتریکی، بلافاصله سراغ روش‌های تصویربرداری دقیق‌تر مانند اکوکاردیوگرافی برود.

اکوکاردیوگرافی و تشخیص آمبولی قلب

اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) یا همان سونوگرافی قلب، یکی از قدرتمندترین ابزارها برای پیداکردن محل دقیق آمبولی قلبی است. پزشک در اکوکاردیوگرافی به کمک امواج صوتی با فرکانس بالا، تصاویر زنده و متحرکی از بخش‌های داخلی قلب به دست می‌آورد و می‌تواند دیواره‌ها، حفره‌ها و دریچه‌های قلب را به‌صورت لحظه‌ای معاینه کند.

علاوه‌بر این، پزشک ممکن است به کمک اکوی مری (TEE) جزئیات خیلی ریزتر را هم مشاهده کند؛ این تست حتی لخته‌های خون میکروسکوپی در ضمیمه دهلیز چپ یا توده‌های باکتریایی چسبیده به دریچه قلب را هم شناسایی می‌کند.

سی‌تی آنژیوگرافی و MRI برای شناسایی آمبولی قلب

وقتی پزشک نیاز دارد محل دقیق و اندازه انسداد را در هر نقطه‌‌ای از بدن پیدا کند، از تصویربرداری‌های پیشرفته‌تر‌ مثل سی‌تی آنژیوگرافی (CT Angiography) و ام‌آرآی استفاده می‌کند. در سی‌تی آنژیوگرافی، اسکن‌ سی‌تی همراه با ماده حاجب مخصوصی انجام می‌شود که به درون جریان خون تزریق می‌شود؛ نتیجه، نمایش تمام رگ‌های خونی روی صفحه نمایش است. این تست به‌سرعت نقطه تاریک درون رگ (محل لخته خون) را نشان می‌دهد.

تست MRI هم می‌تواند تصاویر فوق‌العاده دقیقی و با کنتراست بالا از بافت‌های نرم ارائه ‌دهد. پزشک به کمک MRI می‌تواند آسیب‌های ساختاری عمیق ماهیچه قلب را ارزیابی کند و لخته‌های ظریفی را که به لایه داخلی حفره‌های قلب چسبیده‌اند، تشخیص بدهد.

آزمایش‌های خون و یکی از روش های تشخیص آمبولی قلب

آزمایش خون به‌تنهایی نمی‌تواند آمبولی قلب را به‌طور قطعی تأیید کند، اما به انتخاب درمان مناسب کمک بزرگی می‌کند. یکی از رایج‌ترین تست‌ها، آزمایش دی-دایمر (D-dimer) است؛ این تست میزان پروتئین خاصی به نام فیبرین را در جریان خون اندازه‌گیری می‌کند که هنگام تلاش بدن برای شکستن و حل‌کردن لخته خون آزاد می‌شود.

نتیجه منفی تست دی-دایمر به تیم پزشکی کمک می‌کند تا احتمال وجود لخته و آمبولی حاد را به‌سرعت رد کنند. علاوه‌بر این، پزشک از پنل شیمی خون برای بررسی آنزیم‌های قلبی (مثل تروپونین) استفاده می‌کند تا مشخص شود که آیا ماهیچه قلب دچار آسیب شده است یا خیر. همچنین، بررسی فاکتورهای انعقادی (مثل PT/INR و PTT) سرعت طبیعی لخته‌شدن خون را ارزیابی می‌کند تا پیش از شروع درمان‌های رقیق‌کننده، اطلاعات کاملی از وضعیت انعقادی بیمار به دست آید.

درمان آمبولی قلب

تیم پزشکی پس از تشخیص قطعی آمبولی قلب، باید در سریع‌ترین زمان ممکن گردش خون طبیعی بدن را مجدد برقرار کند و اندام‌های حیاتی را از محرومیت دائمی از اکسیژن نجات دهد. استراتژی تیم پزشکی در درمان آمبولی قلب، روی رفع انسداد رگ‌ها و هم‌زمان تغییر تعادل شیمیایی خون برای جلوگیری از تشکیل لخته‌های جدید متمرکز است.

بسته به اینکه این انسداد چقدر شدید است و لخته به کجا سفر کرده است، درمان می‌تواند از داروهای وریدی تا روش‌های تهاجمی درون‌ رگ‌ها یا حتی جراحی باز متغیر باشد. در آمبولی قلب، تک‌تک ثانیه‌ها تعیین‌کننده هستند؛ به همین خاطر فرایند تشخیص و درمان باید در کمترین زمان و با مؤثرترین روش انجام شود. در ادامه، به چند مورد از روش‌های درمان آمبولی قلب اشاره می‌کنیم.

داروهای ضدانعقاد برای درمان آمبولی قلب

داروهای ضدانعقادی که بسیاری آن‌ها را به‌عنوان رقیق‌کننده‌های خون می‌شناسند، سنگ بنای اصلی درمان و پیشگیری طولانی‌مدت از آمبولی قلبی هستند. داروهایی مثل داروی تزریقی هپارین یا داروهای خوراکی مثل وارفارین، لخته موجود را خودشان حل نمی‌کنند، بلکه کارشان این است که با قطع شیمیایی زنجیره لخته‌سازی بدن جلوی بزرگ‌ترشدن لخته اولیه را بگیرند و مانع از شکل‌گیری لخته‌های جدید شوند. با این کار، خود بدن فرصت پیدا می‌کند تا توده اولیه را طی چند هفته یا چند ماه متلاشی و حل کند و هم‌زمان، ریسک کنده‌شدن یک تکه دیگر را به‌شدت پایین بیاورند.

داروهای حل‌کننده لخته و درمان آمبولی قلب

وقتی آمبولی قلب وضعیتی اورژانسی مثل سکته مغزی آمبولیک یا آمبولی ریه گسترده به وجود می‌آورد، پزشک کار درمان را با دسته قدرتمندی از داروها به نام ترومبولیتیک یا همان «لخته‌شکن‌ها» آغاز می‌کند. این داروها به‌شکل تهاجمی به شبکه ساختاری‌ای که لخته خون را منسجم نگه می‌دارد حمله و آن را ذوب می‌کنند؛ به‌این‌ترتیب، جان بیمار یا اندام حرکتی او در عرض چند دقیقه نجات پیدا می‌کند. البته این نوع از دارو خطر خون‌ریزی‌های شدید و غیرقابل‌کنترل را هم به‌شدت افزایش می‌دهد و پزشک باید پیش از تجویز، وضعیت بیمار را به‌دقت ارزیابی کند.

برداشتن لخته با روش‌های مداخله‌ای برای بهبود آمبولی قلب

اگر داروهای سنگین لخته‌شکن برای بیمار خطرناک باشد یا انسداد رگ شدید و گسترده باشد، پزشک از روش‌های مداخله‌ای پیشرفته مثل امبولکتومی با هدایت کاتتر (Catheter-Directed Embolectomy) استفاده می‌کند. در این روش، لوله‌ای نازک و انعطاف‌پذیر ازطریق رگ‌های خونی به‌طور مستقیم تا محل گیرافتادگی لخته هدایت می‌شود. سپس، پزشک به کمک ابزارهای بسیار کوچک و تخصصی که به نوک کاتتر متصل شده‌اند، انسداد را به‌صورت فیزیکی متلاشی می‌کند. پزشک گاهی داروی لخته‌شکن را با دُز پایین درست درون خود توده تزریق می‌کند یا با نوعی دستگاه مکش بسیار کوچک لخته را به‌طور کامل از بدن بیرون می‌کشد و گردش خون را برقرار می‌کند.

درمان آمبولی قلب با جراحی در موارد خاص

بااینکه گزینه‌های غیرجراحی همیشه در اولویت اول هستند، اما جراحی سنتی و باز همچنان برای موارد پیچیده آمبولی قلب، گزینه‌ای حیاتی و نجات‌بخش به شمار می‌رود. امبولکتومی جراحی باز شامل برشی مستقیم روی رگ خونی مسدودشده یا خود حفره قلب می‌شود تا لخته بزرگ و سرسختی که با کاتتر قابل‌دسترسی نیست، به‌شکل فیزیکی بیرون کشیده شود.

جراحی روشی تهاجمی است که در اغلب اوقات فقط در موقعیت‌های بحرانی به کار گرفته می‌شود، مثل زمانی که یک لخته بزرگ داخل حفره‌های قلب معلق مانده باشد یا وقتی که باید توده‌ای عفونی از روی دریچه قلب پاکسازی شود. همچنین، اگر وضعیت بیمار آنچنان وخیم باشد که جراحی تنها راه باقی‌مانده برای نجات جان او باشد، پزشک از جراحی باز استفاده می‌کند.

مراقبت‌های بعد از درمان آمبولی قلب

عبور از بحران آمبولی قلب و زنده‌ماندن خودش موفقیتی بزرگ محسوب می‌شود، اما برای اطمینان از ترمیم کامل بدن و کاهش ریسک انسداد بعدی، مسیر سلامتی و مراقبت‌های پزشکی باید بعد از درمان هم به‌شکلی دقیق و مستمر ادامه پیدا کند. پایبندی به برنامه‌های دارویی، مصرف طولانی‌مدت یا مادام‌العمر رقیق‌کننده‌های خون، پایش پزشکی بلندمدت، همکاری با تیم درمانی، مدیریت ریتم نامنظم قلب یا نظارت مداوم بر دریچه‌های مصنوعی بعضی از اقدامات پزشکی مستمری هستند که از بیمار و اطرافیانش انتظار می‌رود با جدیت آن‌ها را پیگیری کنند. بیماری که یک بار آمبولی قلب را از سر گذرانده است، بهتر است حسابی به فکر سلامت قلب و عروق خود باشد. گنجاندن عادت‌های دوستدار قلب در زندگی روزمره، مثل رعایت رژیم غذایی مناسب، فعالیت منظم و نوشیدن آب کافی در کنار انجام چکاپ‌های پزشکی منظم به سیستم قلبی‌عروقی بدن اجازه می‌دهد به‌تدریج خودش را بازسازی کند و خون را آرام‌تر و روان‌تر در رگ‌ها به جریان بیندازد.

عوارض آمبولی قلب

کمبود اکسیژن در محلی که جریان خون دچار انسداد شده است، می‌تواند عوارض شدید و ماندگاری برجای بگذارد. آمبولی در مسیر رگ‌های مغزی باعث سکته مغزی آمبولیک می‌شود که ممکن است با فلج‌شدن بخشی از بدن، مشکلات گفتاری یا اختلالات شناختی و ادراکی همراه شود. همچنین، آمبولی در مسیر ریه‌ها ممکن است باعث فشارخون ریوی یا فشار شدید به سمت راست قلب شود.

علاوه‌بر این، آمبولی در مسیر رگ‌هایی که به اندام‌های حرکتی یا دستگاه گوارش ختم می‌شوند، می‌تواند باعث ایسکمی حاد اندام شود و با قطع خون‌رسانی به دست یا پا، بافت اندام را سیاه کند یا از بین ببرد؛ اگر این عارضه به‌صورت اورژانسی درمان نشود، به قطع عضو یا برداشتن بافت مرده احتیاج پیدا می‌کند.

آیا آمبولی قلب خطرناک است؟

بی‌شک آمبولی قلب وضعیتی فوق‌العاده خطرناک و اورژانسی است که باید در کمترین زمان ممکن مداخلات پزشکی دریافت کند. درصورت وقوع آمبولی در هر قسمت از بدن، ثانیه‌ها حکم طلا پیدا می‌کنند. فقط ظرف چند دقیقه بعد از انسداد کامل رگ، صدمه‌های واردشده به بافت‌ آسیب‌دیده دائمی می‌شود و درنهایت، ممکن است به مرگ یا ناتوانی‌های شدید ختم شود. پس، اگر به وقوع آمبولی قلب حتی مشکوک هم هستید، بدون ذره‌ای تعلل با اورژانس پزشکی تماس بگیرید و با این وضعیت با بالاترین درجه از فوریت و حساسیت برخورد کنید.

پیشگیری از آمبولی قلب

پیشگیری از آمبولی قلب برای افرادی که بیماری‌های پیش‌زمینه‌ای مثل فیبریلاسیون دهلیزی یا مشکلات ساختاری دریچه قلب دارند، بسیار مهم است. همچنین، درصورت تجویز پزشک، مصرف دقیق داروهای ضدانعقاد اهمیت بسیار بالایی دارد. فراتر از درمان‌های دارویی، رعایت عادت‌های پیشگیرانه روزانه مثل فعالیت منظم برای خون‌رسانی بهتر، پوشیدن جوراب‌های انقباضی واریس در طول سفرهای طولانی یا دوره‌های نقاهت، کنترل فشارخون بالا و کلسترول، ترک سیگار و حفظ وزن ایدئال برای کاهش فشار از روی شبکه عروقی بدن ریسک وقوع آمبولی قلب را تا حد زیادی کاهش می‌دهد.

کلام آخر دکتردکتر

آمبولی قلب مهمان ناخوانده‌ای در بدن است که اگر به‌موقع مچش را نگیریم، ممکن است مسیر اکسیژن‌رسانی به اندام‌های حیاتی مثل مغز یا ریه را ببندد و بحران بیافریند. خبر خوب این است که به لطف درمان پزشکی مدرن خطر آمبولی قلب هم تا حد زیادی قابل‌مدیریت و مهارشدنی است. بااین‌همه، بعضی از بیماری‌های زمینه‌ای نیاز به پیگیری بیشتری دارند و اینجاست که دکتردکتر همراه شما می‌شود.

در وب‌سایت دکتردکتر به بهترین و حرفه‌ای‌ترین متخصصان و جراحان قلب و عروق دسترسی دارید. به‌راحتی می‌توانید در پروفایل پزشک موردنظر جست‌وجو کنید و نظر سایر مراجعان را بخوانید تا بتوانید باتجربه‌ترین متخصص را انتخاب کنید و از او نوبت حضوری بگیرید یا درصورت نیاز، از گفت‌وگو و مشورت آنلاین با متخصص برخوردار شوید. فراموش نکنید که پیشگیری همیشه بهتر از درمان است، به‌خصوص اگر پای مشکل فوق‌العاده جدی‌ای مثل آمبولی قلب در میان باشد.

سؤالات متداول

منابع

Medical News Today Science Direct Cleveland Clinic MedLine Plus Health Line