مهم‌ترین علت‌های ناباروری مردان و روش‌های مؤثر برای درمان آن

در گذشته، باور بر این بود که زن نقش مهم‌تری در باروری دارد؛ اما پزشکی مدرن ورق را برگردانده و نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از مسیر پیچیده باروری به آقایان مربوط می‌شود. بااین‌همه، جای هیچ‌گونه نگرانی نیست؛ دنیای پزشکی مدرن آن‌قدر پیشرفت کرده که بتواند با تشخیص به‌موقع و به‌کارگیری چند راهکار ساده، ناباروری مردان را بررسی و درمان کند. برای شناخت بیشتر مشکل ناباروری مردان و روش‌های کارآمد درمان آن، ما را در ادامه این مطلب همراهی کنید.

ناباروری مردان چیست؟

ازنظر پزشکی، ناباروری مردان زمانی مطرح می‌شود که یک آقا پس از حداقل ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری با زنی که مشکل باروری ندارد، قادر به ایجاد بارداری نباشد. این وضعیت در سرتاسر جهان شایع است و عامل حدود نیمی از ناباروری‌ها محسوب می‌شود.

ازنظر زیست‌شناختی، بارداری موفق به زنجیره پیچیده‌ای از اتفاقات بستگی دارد که بخش مهمی از آنها به عملکرد مناسب بیضه‌ها و محور هورمونی هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه، تولید و عملکرد مناسب اسپرم و باز بودن مسیر انتقال اسپرم مربوط می‌شوند.

هرگونه اختلال در تولید، تعداد، حرکت یا شکل اسپرم‌ها و همچنین مشکلات مربوط به هورمون‌ها، عملکرد جنسی یا مسیر انتقال اسپرم می‌تواند احتمال باروری مرد را کاهش دهد. ما در مقالات دیگر دکتردکتر مفصل‌تر توضیح داده‌ایم که اسپرم چیست و در حالت طبیعی چه ویژگی‌هایی دارد.

علائم ناباروری در مردان چیست؟

اگرچه ناباروری مردان وضعیت «خاموشی» است و نشانه واضحی ندارد، برخی از علائم ناباروری در مردان با اندکی دقت بیشتر قابل‌بررسی هستند. در ادامه، به چند مورد از این نشانه‌ها اشاره می‌کنیم.

علائم ظاهری ناباروری در مردان

ناباروری در مردان ممکن است با علائم ظاهری زیر خود را نشان دهد:

• درد، تورم یا احساس سنگینی در کیسه بیضه: که ممکن است نشانه واریکوسل (بزرگ شدن رگ‌های داخل کیسه بیضه) باشد.
• بیضه‌های بسیار کوچک، سفت یا حساس به لمس: که ممکن است با اختلال در عملکرد بیضه‌ها و تولید اسپرم مرتبط باشند.
• توده‌های قابل‌لمس در بیضه: ممکن است براثر کیست، التهاب یا عفونت‌های قدیمی ایجاد شوند.
• بزرگ‌شدن پستان در مردان: که ناشی از اختلالات هورمونی مانند کاهش تستوسترون یا افزایش استروژن است.
• کاهش موهای صورت و بدن: به‌علت اختلالات هورمونی
• کاهش توده عضلانی و تغییر توزیع چربی: در ناحیه شکم و باسن به‌دلیل پایین بودن سطح تستوسترون
• عفونت‌های تنفسی مکرر: که در بعضی از اختلالات ژنتیکی مرتبط با عملکرد مجاری انتقال اسپرم دیده می‌شود.

نشانه‌های کاهش کیفیت اسپرم

اگرچه سلامت و کیفیت واقعی اسپرم فقط ازطریق آزمایش مایع منی (اسپرموگرام) در آزمایشگاه به‌طور قطعی تشخیص داده می‌شود. بااین‌همه، بعضی از ویژگی‌های ظاهری مایع انزال ممکن است خبر از کیفیت پایین آن بدهد. مایع انزال طبیعی و سالم اغلب غلیظ است و رنگ سفید متمایل به خاکستری دارد. منی طی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پس از انزال به حالت مایعی روان درمی‌آید.

درمقابل، مایعی که همیشه رقیق یا آبکی به نظر می‌رسد، احتمال دارد حاوی تعداد کم اسپرم باشد یا به‌کل اسپرم نداشته باشد. البته ظاهر مایع منی بدون انجام آزمایش‌های پیشرفته‌تر نمی‌تواند نشانه‌ای قطعی از باروری یا ناباروری باشد.

همچنین، در بررسی آزمایش اسپرم، حجم بسیار کم مایع انزال (کمتر از ۱٫۵ میلی‌لیتر) می‌تواند نشان‌دهنده انسداد در مجاری انزالی یا اختلال در کارکرد کیسه‌های منی و غده پروستات باشد. رنگ متمایل به زرد هم به‌خاطر عفونت‌های موضعی دستگاه تناسلی مثل عفونت بیضه دیده می‌شود. رنگ قرمز یا قهوه‌ای منی ممکن است خون در این مایع را نشان بدهد و علتی شبیه به التهاب مجاری تناسلی داشته باشد.

مشکلات جنسی مرتبط با ناباروری

اختلالات جنسی هم می‌توانند علت ناباروری در مردان باشند و هم نشانه مستقیم مکانیسم‌های زیربنایی آن. بعضی از این مشکلات شامل این موارد می‌شوند:

• اختلال نعوظ: مشکل در ایجاد یا حفظ نعوظ کافی برای برقراری رابطه جنسی که می‌تواند مرتبط با کاهش سطح تستوسترون و هیپوگونادیسم (کاهش عملکرد غدد جنسی) باشد.
• کاهش میل جنسی: کاهش چشمگیر میل و تمایل جنسی که در برخی موارد به‌دلیل کاهش تولید تستوسترون رخ می‌دهد.
• انزال رتروگراد (پس‌گرد): در این حالت دهانه مثانه هنگام ارگاسم به‌درستی بسته نمی‌شود و مایع منی به‌جای خروج از مجرای ادرار، وارد مثانه می‌شود؛ فرد در این حالت ارگاسم خشک دارد.
• انزال دیررس: به تأخیر افتادن قابل‌توجه انزال یا دشواری در رسیدن به انزال که در برخی مردان می‌تواند روی احتمال باروری اثر بگذارد.
• انزال دردناک: احساس درد هنگام انزال که ممکن است با التهاب یا عفونت پروستات و کیسه‌های منی مرتبط باشد.
• ناهنجاری‌های ساختاری آلت تناسلی: مشکلاتی مانند هیپوسپادیاس (قرارگیری سوراخ خروج ادرار زیر آلت تناسلی) می‌توانند محل یا جهت خروج منی را تغییر دهند و در برخی موارد، رسیدن مؤثر اسپرم به دهانه رحم را دشوار کنند.

مهم‌ترین علت‌های ناباروری مردان چیست؟

عامل ناباروری مردان فقط یه عامل نیست، بلکه مجموعه‌ای از دلایل پزشکی، زیست‌شناختی، محیطی و سبک زندگی دست‌به‌دست هم می‌دهند تا روند تولید، بلوغ یا انتقال اسپرم را مختل کنند. در ادامه، به تعدادی از مهم‌ترین علت‌های ناباروری مردان اشاره می‌کنیم.

اختلالات مربوط به اسپرم

اختلالات مربوط به اسپرم (ناهنجاری‌های اسپرم) شایع‌ترین علت مستقیم ناباروری در مردان هستند. این اختلالات زمانی رخ می‌دهند که بیضه‌ها نتوانند اسپرم‌هایی تولید کنند که معیارهای استاندارد پزشکی را ازنظر تعداد، حرکت یا ساختار داشته باشند. نقص‌های اسپرم که اغلب براثر استرس اکسیداتیو (آسیب سلولی ناشی از رادیکال‌های آزاد)، التهاب‌های موضعی، مشکلات عروقی یا جهش‌های ژنتیکی ایجاد می‌شوند، مانع از این خواهند شد که اسپرم مسیر خود را در دستگاه تناسلی زنانه تمام و تخمک را بارور کند.

کاهش تعداد اسپرم

کاهش تعداد اسپرم (الیگواسپرمی) زمانی اتفاق می‌افتد که در یک نمونه مایع منی، تعداد اسپرم‌ها کمتر از ۱۵ میلیون در هر میلی‌لیتر یا کمتر از ۳۹ میلیون اسپرم در کل انزال باشد. وقتی تعداد اسپرم‌ها تا این حد افت می‌کند، شانس ریاضی اینکه حتی یک اسپرم بتواند در محیط اسیدی واژن زنده بماند، از دهانه رحم عبور کند و به لوله فالوپ برسد، به‌شدت پایین می‌آید.

در موارد شدیدتر، هیچ اسپرمی در مایع انزال دیده نمی‌شود که به این وضعیت آزواسپرمی می‌گویند؛ وضعیتی که به‌احتمال قوی ناشی از انسداد مسیر مجاری تناسلی یا به‌علت عدم تولید اسپرم در بیضه‌ها است. عواملی مثل واریکوسل، عفونت‌های ویروسی قدیمی مثل اوریون بیضه، کمبودهای هورمونی، تماس طولانی‌مدت با سموم محیطی یا فلزات سنگین و مصرف برخی داروها در کم شدن تعداد اسپرم نقش دارند.

کاهش حرکت اسپرم

اسپرم باید حرکت مؤثری داشته باشد تا بتواند خود را به تخمک برساند و به داخل آن نفوذ کند. براساس بعضی از متون پزشکی، کاهش تحرک اسپرم (آستنوزواسپرمی) زمانی اتفاق می‌افتد که کمتر از ۴۰ درصد از اسپرم‌های موجود در نمونه منی، حرکت طبیعی داشته باشند یا کمتر از ۳۲ درصد آنها دارای تحرک پیش‌رونده (حرکت در خط مستقیم یا دایره‌های بزرگ) باشند. نقص ساختاری اسپرم ممکن است باعث شود اسپرم کند حرکت کنند، دور خود بچرخد یا به‌طور کامل بی‌حرکت بماند و درنتیجه، نتواند از حفره رحم عبور کند.

شکل غیرطبیعی اسپرم

اسپرم سالم و طبیعی دارای یک سر بیضی‌شکل با آکروسوم سالم (ساختاری کلاه‌مانند حاوی آنزیم‌هایی برای شکستن پوسته خارجی تخمک)، بخش میانی پر از میتوکندری‌های تولیدکننده انرژی و دم تک و صاف است. اسپرم‌های غیرطبیعی ممکن است این ویژگی‌ها را داشته باشند:

• دو سر داشته باشند.
• سرهای بدشکل یا سوزنی‌شکل داشته باشند.
• بخش میانی آنها خمیده و دمشان پیچ‌خورده باشد.

نقایص ساختاری اسپرم توانایی شیمیایی آن را برای اتصال به تخمک و بارور کردن آن کاهش می‌دهد.

مشکلات هورمونی و اختلالات تولید اسپرم

تولید اسپرم به همکاری دقیق بین مغز و بیضه‌ها وابسته است. مغز با کمک چند هورمون، به بیضه‌ها پیام می‌دهد که تستوسترون تولید کنند و اسپرم بسازند. اگر این پیام‌رسانی هورمونی به هر دلیلی دچار اختلال شود، میزان تستوسترون و تولید اسپرم کاهش پیدا می‌کند و در موارد شدیدتر، حتی ممکن است تولید اسپرم متوقف شود.

در این فرایند، ابتدا بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس، هورمونی به نام GnRH ترشح می‌کند. هورمون GnRH به غده هیپوفیز پیام می‌دهد تا دو هورمون LH و FSH آزاد کند. هورمون LH به بیضه‌ها کمک می‌کند تستوسترون بسازند و FSH هم همراه با تستوسترون به رشد و تولید اسپرم کمک می‌کند. به همین خاطر، اختلال در عملکرد مغز، هیپوفیز یا خود بیضه‌ها می‌تواند این چرخه را به هم بزند و باعث ناباروری مردان شود.

باید اشاره کنیم که کاهش تستوسترون با افزایش سن هم ممکن است در برخی مردان باعث کاهش میل جنسی، کاهش توده عضلانی و افت عملکرد تولید مثل شود. این وضعیت گاهی با عنوان یائسگی مردان شناخته می‌شود، هرچند این شرایط ازنظر پزشکی با یائسگی زنان یکسان نیست.

واریکوسل و تأثیر آن بر باروری مردان

اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم، واریکوسل به گشاد و بزرگ شدن غیرطبیعی رگ‌های اطراف بیضه گفته می‌شود؛ همان رگ‌هایی که وظیفه دارند خون را از بیضه‌ها خارج کنند. واریکوسل مشکل شایعی است و در بعضی از مردان ممکن است یکی از دلایل ناباروری باشد.

واریکوسل بیشتر در سمت چپ دیده می‌شود. وقتی دریچه‌های رگ‌های اطراف بیضه به‌درستی کار نکنند، خون در این رگ‌ها جمع می‌شود و دمای اطراف بیضه را بالا می‌برد. ازآنجاکه بیضه‌ها برای تولید اسپرم سالم به دمایی احتیاج دارند که کمی پایین‌تر از دمای طبیعی بدن باشد، افزایش دما به فرایند تولید اسپرم آسیب می‌زند.

درنتیجه، واریکوسل ممکن است باعث کاهش تعداد اسپرم، کاهش حرکت اسپرم‌ها و تغییر شکل آنها شود. همچنین افزایش گرما و اختلال در جریان خون می‌تواند به DNA اسپرم‌ها هم آسیب برساند و کیفیت آنها را کاهش دهد.

انسداد مسیر انتقال اسپرم

حتی زمانی که بیضه‌ها اسپرم‌های سالم را به تعداد طبیعی تولید می‌کنند، وجود یک مانع در مسیر خروج اسپرم می‌تواند جلوی مخلوط شدن اسپرم با مایع منی هنگام انزال را بگیرد و باعث نوعی ناباروری به نام آزواسپرمی انسدادی شود. اسپرم پس از تولید در بیضه، از چند لوله و مجرای مختلف عبور می‌کند تا درنهایت همراه با مایع منی از بدن خارج شود. اگر این مسیر به‌دلیل مشکلات مادرزادی، جراحی‌هایی مانند وازکتومی، عفونت‌های شدید یا وجود کیست مسدود شود، اسپرم باوجود تولید طبیعی در بیضه‌ها قادر نیست از بدن خارج شود.

عفونت‌ها و بیماری‌های دستگاه تناسلی

عفونت‌های دستگاه ادراری و تناسلی مردان ممکن است به‌خاطر التهاب و آسیب به بیضه‌ها یا پروستات باروری را کاهش دهند. همچنین، عفونت‌هایی مانند کلامیدیا و سوزاک در برخی موارد به تولید، حرکت یا سلامت اسپرم آسیب می‌زنند.

علاوه‌بر این، عفونت‌های شدید یا تکرارشونده ممکن است باعث ایجاد اسکار و انسداد مسیر عبور اسپرم شوند. در این حالت، حتی اگر بیضه‌ها اسپرم سالم تولید کنند، اسپرم نمی‌تواند به‌درستی از دستگاه تناسلی خارج شود و احتمال ناباروری افزایش پیدا می‌کند.

اختلالات انزال و انزال رتروگراد

برای اینکه بارداری به‌صورت طبیعی رخ دهد، مایع منی حاوی اسپرم باید در هنگام ارگاسم با فشار به‌سمت جلو ازطریق مجرای ادرار خارج شود و در نزدیکی دهانه رحم قرار بگیرد. اختلالات انزالی مثل انزال زودرس، انزال دیررس، عدم توانایی در رسیدن به ارگاسم (آنورگاسمی) و مهم‌تر از همه انزال رتروگراد (پس‌گرد) این سازوکار را مختل می‌کنند.

انزال رتروگراد زمانی اتفاق می‌افتد که دریچه داخلی گردن مثانه در هنگام ارگاسم به‌درستی بسته نمی‌شود؛ بنابراین، مایع انزال راحت‌ترین مسیر را انتخاب می‌کند و به‌جای خروج از سر آلت تناسلی، به سمت عقب و به داخل مثانه می‌ریزد که باعث ایجاد «ارگاسم خشک» یا کاهش چشمگیر حجم مایع انزال می‌شود.

این وضعیت ممکن است ناشی از آسیب‌های عصبی مرتبط با دیابت مزمن یا ام‌اس، جراحی‌های لگن یا پروستات، آسیب‌های نخاعی یا مصرف داروهایی مانند بعضی از آلفابلاکرها برای درمان فشار خون بالا یا بزرگی پروستات باشد. در این وضعیت، ازآنجاکه اسپرم‌ها وارد مثانه و با ادرار اسیدی مخلوط می‌شوند، شانس باروری طبیعی را از دست می‌دهند.

اختلالات نعوظ و تاثیر آن بر ناباروری

اختلال نعوظ به معنای عدم توانایی مداوم در دستیابی یا حفظ نعوظ کافی برای رابطه جنسی رضایت‌بخش است. اختلال نعوظ جلوی انجام رابطه جنسی مؤثر را می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد مایع منی وارد واژن شود. برای ایجاد نعوظ، رگ‌های خونی آلت تناسلی باید باز شوند تا خون کافی وارد آنها شود. مشکلاتی مثل فشار خون بالا، بیماری‌های عروقی، اختلالات عصبی، کاهش تستوسترون، اضطراب و افسردگی می‌توانند این فرایند را مختل کنند. اختلال نعوظ به‌طور مستقیم به کیفیت یا سلامت اسپرم آسیب نمی‌زند، اما چون ممکن است برقراری رابطه جنسی و خروج مایع منی را دشوار کند، شانس بارداری طبیعی را کاهش می‌دهد.

مشکلات ژنتیکی و ارثی

ناهنجاری‌های ژنتیکی نقش پررنگی در ناباروری مردان دارند و می‌توانند ساختار کروموزومی، کارکرد ژن‌های خاص و فرایندهای رشد را تحت‌تأثیر قرار دهند. یکی از شایع‌ترین اختلالات عددی کروموزومی، سندرم کلاین‌فلتر است که در آن وجود یک کروموزوم X اضافی، رشد بیضه‌ها را در دوران بلوغ مختل می‌کند. براثر سندرم کلاین‌فلتر، بیضه‌ها کوچک و سفت می‌شوند و توانایی تولید اسپرم را تا حد زیادی از دست می‌دهند. همچنین، در این مشکل، ممکن است سطح تستوسترون کاهش پیدا کند و علائمی مانند کاهش میل جنسی، کاهش توده عضلانی و کاهش رشد موهای صورت و بدن در فرد دیده شود.

پیچ‌خوردگی بیضه و آسیب‌های مرتبط

آسیب‌های فیزیکی و وضعیت‌های اضطراری عروقی در کیسه بیضه سلامت و کارکرد بیضه را درگیر خطرهای جدی می‌کنند. برای مثال، مشکلی مثل پیچ‌خوردگی بیضه و آسیب شدید به بیضه خیلی سریع به عملکرد بیضه و باروری آسیب می‌زند.

توجه داشته باشید که پیچ‌خوردگی بیضه وضعیتی اورژانسی است و زمانی اتفاق می‌افتد که بیضه دور طناب اسپرماتیک خود می‌پیچد و جریان خون آن قطع می‌شود. اگر این مشکل در چند ساعت اول با جراحی برطرف نشود، کمبود خون و اکسیژن باعث مرگ بافت بیضه و آسیب دائمی به توانایی تولید اسپرم خواهد شد.

چه عواملی خطر ناباروری مردان را افزایش می‌دهند؟

ناباروری مردان در اغلب موارد حاصل ترکیبی از عوامل مختلف سبک زندگی، محیطی، پزشکی و ساختاری است. در ادامه، چند مورد از عوامل ناباروری در مردان را توضیح می‌دهیم:

• مصرف سیگار و الکل: می‌تواند کیفیت و تعداد اسپرم‌ها را کاهش دهد.
• مصرف مواد مخدر: می‌تواند تولید طبیعی تستوسترون و اسپرم را مختل کند.
• استرس مزمن و طولانی‌مدت: تعادل هورمونی و روند تولید اسپرم را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
• اضافه‌وزن و چاقی: تعادل هورمون‌های جنسی را به هم می‌زند و تولید اسپرم را کم می‌کند.
• گرمای طولانی‌مدت: مثل استفاده زیاد از جکوزی یا کار با ماشین‌آلاتی که تولید گرما می‌کنند، ممکن است تولید اسپرم را مختل کند.
• مواد شیمیایی و فلزات سنگین: مثل بعضی از سموم کشاورزی به تولید و کیفیت اسپرم آسیب می‌زند.
• سابقه بیضه نهفته: که به شکل پایین نیامدن بیضه‌ها در دوران کودکی دیده می‌شود، می‌تواند در آینده توانایی تولید اسپرم را کاهش دهد.
• آسیب شدید یا جراحی بیضه و ناحیه لگن: به تولید یا مسیر انتقال اسپرم آسیب می‌زند.
• ابتلا به اوریون: پس از بلوغ در بعضی از موارد به بیضه‌ها آسیب می‌رساند و تولید اسپرم را کاهش می‌دهد.
• عفونت‌های مقاربتی ممکن است باعث التهاب و انسداد مسیر انتقال اسپرم شوند.
• بیماری‌های مزمن مثل دیابت و مشکلات کلیوی عملکرد هورمونی و تولیدمثل را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
• درمان سرطان با شیمی‌درمانی و پرتودرمانی: می‌تواند به سلول‌های تولیدکننده اسپرم آسیب بزند.

چه چیزهایی باعث کاهش یا از بین رفتن اسپرم می‌شوند؟

کاهش تعداد اسپرم (الیگوزواسپرمی) یا غیبت کامل آن در مایع انزال (آزواسپرمی) به یکی از این دو مکانیسم اصلی مربوط می‌شود:

• شکست در فرایند تولید اسپرم داخل بیضه‌ها: در این حالت، بیضه‌ها دچار آسیب شده‌اند یا سیگنال‌های هورمونی لازم را از مغز دریافت نمی‌کنند. این مسئله می‌تواند ناشی از ناهنجاری‌های ژنتیکی، مشکلات موضعی بیضه مانند واریکوسل، عفونت‌های شدید یا اختلالات هورمونی باشد که فرایند رشد اسپرم را قبل از کامل شدن متوقف می‌کنند.
• وجود یک مانع فیزیکی در مسیر خروج اسپرم: اختلالات انتقالی یا همان علل انسدادی زمانی رخ می‌دهند که تولید اسپرم در داخل بیضه‌ها طبیعی است، اما وجود موانع فیزیکی در طول مجرای انزال مانع از ورود و مخلوط شدن اسپرم به مایع منی می‌شود. این انسدادها ممکن است دلیل ژنتیکی داشته باشند یا براثر جراحی‌هایی مثل وازکتومی، بافت‌های آسیب‌دیده و جوش‌خورده ناشی از عفونت‌های شدید یا کیست‌های موجود در پروستات و کیسه‌های منی به وجود آمده باشند.

روش‌های تشخیص ناباروری مردان

شناسایی و تشخیص ناباروری در مردان شامل بررسی دقیق سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و آزمایش‌های تخصصی است که در ادامه، به چند مورد از مهم‌ترینِ آنها نگاهی داریم.

بررسی سابقه پزشکی و معاینه فیزیکی

ارزیابی ناباروری در مردان همیشه با بررسی دقیق و کامل سابقه پزشکی و انجام معاینه فیزیکی توسط اورولوژیست یا متخصص باروری آغاز می‌شود. در بررسی سابقه پزشکی، نکات مهمی مانند بیماری‌های دوران کودکی مثل اوریون، سابقه جراحی‌ها، اختلالات کارکرد جنسی، زمان‌بندی و میزان روابط جنسی، داروهای مصرفی، مواجهه شغلی با سموم شیمیایی و عادت‌های سبک زندگی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

در طول معاینه فیزیکی، پزشک کیسه بیضه را با دقت لمس می‌کند تا حجم، قوام و حضور هر دو بیضه را بسنجد و مواردی مثل واریکوسل یا ناهنجاری‌های ساختاری را چک کند. این ارزیابی اولیه، سرنخ‌های کلیدی و ارزشمندی در اختیار پزشک قرار می‌دهد تا قبل از درخواست آزمایش‌های تخصصی، بتواند منشأ هورمونی، ژنتیکی، ساختاری یا عفونی مشکل را مشخص کند.

مراجعه به پزشک ممکن است برای هرکسی کار راحتی نباشد؛ دکتردکتر اینجا به کمک شما می‌آید. در وب‌سایت نوبت‌دهی آنلاین دکتردکتر می‌توانید به فهرستی از مجرب‌ترین اورولوژیست‌های سرتاسر ایران دسترسی داشته باشید و باتوجه‌به سوابق آنها، بهترین گزینه را انتخاب کنید. در دکتردکتر گزینه دریافت نوبت حضوری یا آنلاین برای شما مهیا شده است؛ همچنین، در این مجموعه می‌توانید اقلام دارویی تجویزشده را اینترنتی سفارش دهید و در محل تحویل بگیرید.

آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام

آزمایش مایع منی (اسپرموگرام) پایه و سنگ‌بنای اصلی تشخیص ناباروری مردان است و میزان و کیفیت عملکردی اسپرم را در یک نمونه انزال تازه بررسی می‌کند. آزمایش مایع منی پس از یک دوره پرهیز جنسی استاندارد (بین دو تا هفت روز) انجام می‌شود.

در تحلیل اسپرموگرام، آزمایشگاه ابتدا پارامترهای ظاهری مثل حجم مایع انزال، pH، زمان مایع شدن و میزان غلظت (ویسکوزیته) را می‌سنجد. سپس بررسی‌های میکروسکوپی روی سه معیار اصلی اسپرم بر اساس استانداردهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) انجام می‌شود. این معیارها شامل موارد زیر می‌شوند:

• غلظت و تعداد اسپرم: شمارش میلیون‌ها اسپرم در هر میلی‌لیتر
• تحرک اسپرم: سنجش درصد اسپرم‌های فعال
• مورفولوژی دقیق: ارزیابی درصد اسپرم‌های دارای شکل و اندازه طبیعی

ازآنجاکه پارامترهای اسپرم در حالت طبیعی ممکن است تحت‌تأثیر استرس، بیماری‌های اخیر یا تغییرات آزمایشگاهی قرار بگیرند، پزشکان اغلب حداقل دو آزمایش مجزا با فاصله چند هفته درخواست می‌کنند تا به تشخیصی دقیق برسند.

آزمایش‌های هورمونی

آزمایش‌های هورمونی با آزمایش‌ خون ساده انجام می‌شوند و به پزشک کمک می‌کنند بفهمد مشکل ناباروری از خود بیضه‌هاست یا از هورمون‌هایی که از مغز به بیضه‌ها پیام می‌رسانند. در این آزمایش، سطح هورمون‌هایی مثل FSH، LH، تستوسترون و پرولاکتین و درصورت نیاز هورمون‌های تیروئید و استرادیول بررسی می‌شود و نتایج به این شکل تفسیر می‌شوند:

• FSH و LH بالا نشان می‌دهد که بیضه‌ها عملکرد درستی ندارند.
• FSH و LH پایین نشان‌دهنده اختلال در هیپوتالاموس یا غده هیپوفیز است؛ یعنی مغز پیام کافی برای فعالیت بیضه‌ها ارسال نمی‌کند.
• تستوسترون پایین می‌تواند نشان دهد که بیضه‌ها به قدر کافی تستوسترون تولید نمی‌کنند.
• پرولاکتین بالا ممکن است با برخی مشکلات هورمونی، بیماری‌های هیپوفیز یا مصرف بعضی از داروها مرتبط باشد.

درمجموع، این آزمایش‌ها به پزشک کمک می‌کنند منشأ اختلال هورمونی و علت احتمالی کاهش تولید اسپرم را بهتر مشخص کند.

آزمایش‌های ژنتیکی

اگر آزمایش مایع منی تعداد بسیار پایین اسپرم یا عدم وجود اسپرم را نشان دهد و این مسئله علت فیزیکی مشخصی نداشته باشد، آزمایش ژنتیکی مرحله تشخیصی حیاتی خواهد بود. ارزیابی ژنتیکی اولیه ساختار و تعداد کروموزوم‌ها را بررسی می‌کند.

همچنین، آزمایش‌های تکمیلی مانند بررسی ریزحذف‌های کروموزوم Y و ژن CFTR می‌توانند بعضی از دلایل ژنتیکی ناباروری را مشخص کنند. این آزمایش‌ها به پزشک کمک می‌کنند علت کاهش شدید یا نبود اسپرم را بهتر تشخیص دهد. همچنین، نتیجه آنها در انتخاب روش مناسب درمان و بررسی احتمال انتقال مشکلات ژنتیکی به فرزند اهمیت دارد.

سونوگرافی و بررسی بیضه‌ها

سونوگرافی هم روش ساده و بدون درد دیگری است که به پزشک کمک می‌کند اندام‌های تناسلی بیمار را دقیق‌تر بررسی کند. سونوگرافی کیسه بیضه اندازه و ساختار بیضه‌ها را بررسی می‌کند و وجود توده، کیست، عفونت یا تغییرات غیرطبیعی را نشان می‌دهد. سونوگرافی داپلر هم برای تشخیص واریکوسل و بررسی جریان خون در رگ‌های بیضه به کار گرفته می‌شود.

در بعضی موارد، اگر احتمال انسداد مجاری یا مشکلات پروستات و کیسه‌های منی وجود داشته باشد، پزشک از سونوگرافی مقعد (TRUS) برای بررسی دقیق‌تر این قسمت‌ها استفاده می‌کند تا کیسه‌های منی، پروستات و مجاری انزالی را ازنظر انسداد ساختاری یا تجمع مایع موشکافانه‌تر بررسی کند.

نمونه‌برداری از بیضه

نمونه‌برداری یا بیوپسی بیضه جراحی کوچکی است که در آن مقدار کمی از بافت بیضه برداشته می‌شود تا زیر میکروسکوپ دقیق‌تر بررسی شود. این روش بیشتر برای درمان مردان ناباروری انجام می‌شود که هیچ اسپرمی در مایع انزال خود ندارند تا مشخص شود مشکل از تولید اسپرم است یا انسداد مسیر خروج اسپرم. همچنین، اگر اسپرم سالم در نمونه پیدا شود، می‌توان آن را برای درمان‌های کمک‌باروری مانند ICSI استفاده یا فریز کرد.

درمان ناباروری مردان چگونه انجام می‌شود؟

درمان ناباروری در مردان نیازمند رویکردی هدفمند است که به‌طور مستقیم علت اصلی کاهش کیفیت اسپرم، تحرک ضعیف آن یا انسدادهای مسیر انتقال را هدف قرار می‌دهد. در ادامه،  به چند روش پرکاربرد برای درمان ناباروری مردان می‌پردازیم.

اصلاح سبک زندگی برای افزایش باروری

بزرگ‌ترین لطفی که هر فردی ازجمله یک مرد نابارور می‌تواند در حق خودش بکند، تغییر و اصلاح سبک زندگی است، چون سبک زندگی سالم استرس اکسیداتیو را کاهش می‌دهد و شرایط فیزیولوژیک ایدئال را برای رشد اسپرم بازمی‌گرداند. برای داشتن سبک زندگی سالم جهت افزایش باروری در مردان، بهتر است افراد این موارد را رعایت کنند:

• مصرف مواد غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان مانند ویتامین‌های C و E، روی و سلنیوم برای کمک به محافظت از اسپرم
• حفظ وزن مناسب و جلوگیری از اضافه‌وزن
• انجام منظم فعالیت‌های ورزشی
• ترک کامل سیگار، الکل و مواد مخدر
• جلوگیری از گرم شدن طولانی‌مدت بیضه‌ها، مانند پرهیز از سونا، جکوزی و استفاده از لباس زیر بسیار تنگ
• حفظ دمای مناسب بیضه‌ها، چون دمای پایین‌تر کیسه بیضه برای تولید و حرکت مناسب اسپرم ضروری است.

درمان دارویی ناباروری مردان

درمان‌های دارویی با هدف رفع ناباروری ازطریق جبران کمبودها، از بین بردن عوامل بیماری‌زا یا تنظیم مسیرهای عصبی بدن انجام می‌شوند. پزشک به‌جای تجویز نسخه عمومی، براساس یافته‌های دقیق تشخیصی مثل آزمایش‌های هورمونی خون، کشت ادرار یا اسپرموگرام، داروی مشخصی را تجویز می‌کند.

دارودرمانی به‌طور خاص برای درمان مردانی مؤثر است که ناباروری آنها از کمبودهای هورمونی، عفونت‌های فعال دستگاه تناسلی‌ادراری یا اختلالات انزال ناشی می‌شود. این درمان‌های هدفمند اگر درست مصرف شوند، می‌توانند تولید طبیعی اسپرم را بازگردانند، التهاب مجاری را رفع و انزال صحیح را ممکن کنند.

داروهای هورمونی

در بعضی از مشکلات هورمونی، داروهایی مثل کلومیفن و تاموکسیفن با افزایش هورمون‌های LH و FSH به تحریک تولید تستوسترون و اسپرم کمک می‌کنند. همچنین، در موارد خاص، تزریق hCG و FSH هم برای تحریک مستقیم بیضه‌ها به کار گرفته می‌شود.

داروهای درمان عفونت

اگر ناباروری به‌دلیل عفونت یا التهاب دستگاه تناسلی باشد، پزشک با داروهای مناسب مانند آنتی‌بیوتیک‌ها ابتدا علت عفونت را درمان می‌کند. همچنین، درصورت وجود التهاب، متخصص ممکن است سراغ داروهای ضدالتهاب برود تا با کنترل این وضعیت از آسیب به مجاری دستگاه تناسلی و افت کیفیت اسپرم جلوگیری کند.

داروهای مؤثر بر مشکلات انزال

در اختلالات انزال، درمان دارویی به تنظیم عملکرد اعصاب و عضلات برای خروج درست مایع منی کمک می‌کند. برای درمان انزال پس‌گرد، ممکن است داروهایی برای بسته شدن گردن مثانه تجویز شود. در مشکلاتی مانند انزال زودرس یا دیررس هم بسته به علت، داروهای مناسب برای تنظیم زمان انزال تجویز می‌شوند.

درمان ناباروری مردان با جراحی

اگر دارو یا تغییر سبک زندگی مؤثر نباشد، جراحی می‌تواند به بازگشت باروری یا خارج کردن اسپرم برای استفاده در روش‌های کمک‌باروری کمک کند. درمان جراحی ناباروری مردان برای رفع مشکلات ساختاری، انسدادها یا مشکلات رگ‌های بیضه انجام می‌شود تا به تولید یا خروج طبیعی اسپرم کمک کند. این اقدامات علاوه‌بر به‌حداقل‌رساندن آسیب بافتی و کاهش زمان بهبودی به‌دنبال بهینه‌سازی تعداد، تحرک و شکل اسپرم هستند.

جراحی واریکوسل

جراحی واریکوسل برای بستن رگ‌های گشادشده بیضه و بهبود جریان خون انجام می‌شود. این کار می‌تواند دمای بیضه و شرایط تولید اسپرم را بهتر کند و در برخی مردان باعث بهبود تعداد و حرکت اسپرم شود. باید اشاره کنیم که دمای مطلوب کیسه بیضه حدود ۲ تا ۳ درجه سانتی‌گراد پایین‌تر از دمای مرکزی بدن است.

رفع انسداد مسیر اسپرم

اگر مسیر خروج اسپرم بسته شده باشد، با جراحی می‌توان این انسداد را برطرف کرد. در بعضی موارد، لوله‌های انتقال‌دهنده اسپرم دوباره به هم وصل می‌شوند و در موارد دیگر، انسداد مجاری با روش‌های کم‌تهاجمی‌تر برداشته می‌شود تا اسپرم بتواند وارد مایع انزال شود.

درمان مشکلات ساختاری دستگاه تناسلی

بعضی از مشکلات مادرزادی یا ساختاری دستگاه تناسلی مردان روی تولید یا خروج اسپرم اثر می‌گذارند و با جراحی اصلاح می‌شوند. برای مثال، در مشکل بیضه نهفته، بیضه با جراحی به داخل کیسه بیضه منتقل می‌شود. همچنین، مشکلاتی مانند هیپوسپادیاس (محل غیرطبیعی سوراخ ادرار) یا کیست‌های مجاری تناسلی هم درصورت نیاز با جراحی قابل درمان هستند.

درمان ناباروری مردان با روش‌های کمک باروری

روش‌های کمک‌باروری (ART) روش‌هایی هستند که با دستکاری مستقیم تخمک و اسپرم در آزمایشگاه، باروری را امکان‌پذیر می‌کنند. این روش‌ها می‌توانند درمان مشکلاتی مثل تعداد کم اسپرم، حرکت ضعیف یا شکل غیرطبیعی اسپرم باشند. انتخاب نوع روش کمک‌باروری برای درمان ناباروری مردان به شرایط هر زوج بستگی دارد.

لقاح آزمایشگاهی IVF

در روش لقاح آزمایشگاهی یا همان آی‌وی‌اف، تخمک از بدن زن گرفته و در آزمایشگاه با اسپرم ترکیب می‌شود تا لقاح شکل بگیرد. پس از آن، سالم‌ترین جنین انتخاب و به رحم منتقل می‌شود تا لانه‌گزینی انجام شود.

تزریق اسپرم داخل تخمک ICSI

تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم (ICSI) روشی است که در آن اسپرم سالم به‌طور مستقیم داخل تخمک تزریق می‌شود تا لقاح انجام شود؛ به‌این‌ترتیب، اسپرم دیگر نیازی به شنا کردن در مسافت‌های طولانی یا نفوذ به پوسته تخمک را ندارد. این روش بیشتر برای مشکلات شدید اسپرم یا نبود اسپرم در مایع منی به کار گرفته می‌شود و می‌تواند شانس لقاح را افزایش دهد.

تلقیح داخل رحمی IUI

در روش تلقیح داخل رحمی (IUI) اسپرم‌های سالم و متحرک پس از آماده‌سازی آزمایشگاهی در زمان تخمک‌گذاری به‌طور مستقیم داخل رحم قرار داده می‌شوند. این روش ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر است و بیشتر برای مشکلات خفیف اسپرم یا ناباروری‌هایی به کار گرفته می‌شود که علت مشخصی ندارند.

درمان ناباروری مردان بدون اسپرم

مردان بدون اسپرم دچار آزواسپرمی هستند، یعنی هیچ اسپرمی در مایع منی آنها وجود ندارد. این مشکل به دو نوع انسدادی (بسته بودن مسیر خروج اسپرم) و غیرانسدادی (مشکل در تولید اسپرم در خود بیضه‌ها) تقسیم می‌شود؛ بسته به نوع آزواسپرمی، متخصص ممکن است از جراحی یا روش‌های پیشرفته‌ای مثل میکروتسه (micro-TESE) استفاده کند. در میکروتسه پزشک با استفاده از میکروسکوپ بخش‌های کوچکی از بافت بیضه را بررسی می‌کند تا نواحی‌ای را که هنوز در آن‌ها اسپرم تولید می‌شود، پیدا کند. اسپرم‌های پیداشده در روش‌های کمک‌باروری مانند ICSI به کار گرفته می‌شوند.

آیا درمان قطعی برای ناباروری مردان وجود دارد؟

موفقیت درمان ناباروری مردان به علت آن بستگی دارد. بعضی از مشکلات مانند واریکوسل، انسداد مسیر اسپرم یا اختلالات هورمونی با دارو یا جراحی قابل‌حل هستند. درمقابل، مشکلات شدیدتری مثل بیماری‌های ژنتیکی یا آسیب جدی بیضه ممکن است به روش‌های سنتی‌تر درمان جواب ندهند و به راهکارهای پیشرفته‌تری مثل استخراج اسپرم یا ICSI احتیاج داشته باشند. در بعضی موارد هم پزشک ممکن است به زوجی که می‌خواهند صاحب فرزند شوند، استفاده از گزینه اهدای اسپرم را پیشنهاد بدهد.

درمان خانگی ناباروری مردان و تأثیر آن بر باروری

بسیاری از آقایان برای درمان ناباروری به‌دنبال تغییر سبک زندگی و مکمل‌های طبیعی می‌روند. اگرچه این اقدامات خانگی حمایت خوبی از روند باروری هستند، به‌اندازه روش‌های پزشکی مدرن کارایی ندارند. برای مثال، درمان‌های خانگی نمی‌توانند انسدادهای فیزیکی را باز کنند، مشکلات ساختاری مثل واریکوسل را اصلاح نمایند یا شرایط ژنتیکی را برگردانند.

به همین خاطر، دل بستن صرف به درمان‌های خانگی یا داروهای گیاهی طب سنتی بدون مشاوره با پزشک می‌تواند شروع درمان درست را به تعویق بیندازد و حتی روی روند باروری اثر منفی داشته باشد.

روش‌های پیشگیری از ناباروری مردان

جلوگیری از ناباروری مردان یعنی انجام کارهای هوشمندانه و پیشگیرانه‌ای که ساختارهای حساس و سیستم‌های هورمونی داخل مجاری تناسلی را از آسیب‌های روزمره محیطی، فیزیکی و بیولوژیکی حفظ می‌کنند. بعضی از این روش‌ها شامل موارد زیر می‌شوند:

• دوری از گرمای زیاد، مانند سونا و حمام داغ طولانی؛
• ترک سیگار و پرهیز از مصرف زیاد الکل و مواد مخدر؛
• پرهیز از مصرف داروهای هورمونی و حجم‌دهنده عضلات، چون ممکن است تولید اسپرم را کاهش دهند؛
• داشتن رابطه جنسی ایمن برای پیشگیری از عفونت‌های مقاربتی؛
• انجام واکسیناسیون‌های لازم مانند واکسن اوریون؛
• استفاده از وسایل محافظتی مناسب هنگام انجام ورزش‌های حرفه‌ای برای جلوگیری از آسیب بیضه.

کلام آخر دکتردکتر

مسیر درمان ناباروری شاید در نگاه اول پر از پیچ‌وخم به نظر برسد، اما در اکثر مواقع، علم پزشکی مدرن چاره‌ای برای مشکلات ناباروری اندیشیده است. ناباروری مردان هم بخشی از این ماجراست و به کمک روش‌های متعدد پزشکی قابل‌درمان است.

در همین راستا، پلتفرم دکتردکتر هم فهرستی از برجسته‌ترین اورولوژیست‌های ایرانی را در اختیارتان قرار داده است تا بتوانید در هر زمان و مکان به آنها دسترسی حضوری یا آنلاین داشته باشید. همچنین، به کمک داروخانه دکتردکتر می‌توانید دارو یا مکمل موردنیازتان را هم درب منزل تحویل بگیرید. دکتردکتر در تمام مراحل مراقبت و بهبودی همراه شماست تا بدون دغدغه، روند سلامت خود را دنبال کنید.

منابع

National Library of Medicine – Male Infertility

National Library of Medicine – Causes and Risk Factors for Male Infertility

Mayo Clinic

Cleveland Clinic

MDPI

American Urological Association

 

 

اشتراک گذاری