اختلال چشایی؛ علت نفهمیدن مزه غذا و روش درمان آن

برای بسیاری از ما حس چشایی یکی از ارزشمندترین خواص به شمار می‌رود ولی از طرفی دیگر اختلال چشایی هم اثراتی منفی روی سلامت و کیفیت زندگی ما دارد. اگر در حس چشایی خود دچار اختلال هستید، باید بدانید که شما تنها نیستید. سالانه بیش از ۲۰۰ هزار نفر به دلیل مشکلاتی در حس چشایی یا بویایی به پزشک مراجعه می‌کنند‌. دانشمندان معتقدند که بیش‌تر از ۱۵ درصد افراد بزرگسال ممکن است دچار اختلال چشایی یا بویایی باشند، ولی بسیاری از این افراد برای درمان‌های لازم به پزشک مراجعه نمی‌کنند. در ادامه همراهمان باشید تا به جزئیات اختلال چشایی بپردازیم.

اختلال چشایی یعنی چه؟

اختلال چشایی به‌معنای هرگونه آسیب، کاهش یا تغییر در توانایی طبیعی زبان و دهان برای درک و تشخیص درست طعم‌هاست. حس چشایی انسان نتیجه یک همکاری پیچیده میان پرزهای چشایی زبان و پیام‌های عصبی ارسالی به مغز است و بروز اختلال در این سیستم می‌تواند تجربه خوردن و آشامیدن را به‌کل تحت‌تأثیر قرار دهد. این عارضه با مشکلاتی مثل از بین رفتن کامل حس چشایی، ضعیف شدن آن یا تجربه مداوم طعم‌های ناخوشایند، فلزی و غیرواقعی در دهان ظاهر می‌شود.

حس چشایی و بویایی بسیار به هم مرتبط هستند. بسیاری از افرادی که به دلیل از دست دادن حس چشایی به پزشک مراجعه می‌کنند، شگفت زده می‌شوند، چرا که آن‌ها در واقع به مشکلات و اختلال بویایی مبتلا هستند!

علائم اختلال چشایی

علائم اختلال چشایی معمولا همراه با طیف متنوعی از تغییرات در نحوه درک طعم مواد غذایی هستند. این نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• کاهش کامل حس چشایی: ناتوانی کامل فرد در تشخیص طعم‌ها، به‌طوری که تمام مواد غذایی کاملا بی‌طعم، شبیه به کاغذ یا مقوا به نظر می‌رسند.
• کاهش نسبی یا ضعیف شدن حس چشایی: کاهش توانایی زبان در درک طعم‌ها، به‌طوری که فرد طعم غذاها را ضعیف‌تر و بی‌رمق‌تر از حد معمول احساس می‌کند.
• تغییر یا تحریف طعم‌ها: تجربه‌ای ناخوشایند که در آن طعم مواد غذایی و نوشیدنی‌ها تغییر می‌کند؛ مثلا غذای شیرین مزه شور، تلخ یا ترش می‌دهد.
• احساس طعم مداوم و غیرواقعی در دهان: ماندگاری یک طعم ناخواسته، آزاردهنده، فلزی، شور، ترش یا فاسد در دهان، حتی زمانی که هیچ چیزی نخورده‌اید.
• اختلال هم‌زمان در بویایی و چشایی: ازآنجاکه بخش عمده‌ای از درک طعم غذاها وابسته به حس بویایی است، بسیاری از افراد مبتلا به اختلال چشایی، هم‌زمان در تشخیص عطر غذاها نیز دچار مشکل می‌شوند و دچار اختلال بویایی هستند.

انواع اختلال چشایی کدام اند؟

انواع اختلال چشایی بسته به آنکه چه‌میزان از حس چشایی را از بین می‌برند و چطور آن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

• توهم بویایی یا مزه شبح (Phantom Taste): رایج‌ترین نوع اختلال که در آن فرد برای مدت طولانی یک مزه ناخوشایند، ماندگار و بدون وجود ماده غذایی در دهان خود حس می‌کند.
• کم‌چشایی یا هیپوگوسیا (Hypogeusia): حالتی که در آن توانایی فرد برای تشخیص طعم‌های اصلی شامل شیرین، شور، ترش، تلخ و اومامی کاهش می‌یابد و آنها را به طور کامل درک نمی‌کند.
• ناچشایی یا آگوسیا (Ageusia): ناتوانی کامل در تشخیص مزه‌؛ البته این حالت بسیار نادر است و معمولا افراد افت حس بویایی را با از دست دادن چشایی اشتباه می‌گیرند.
• دیسگوزیا (Dysgeusia): تغییر حالت و پیچیدگی طعم‌ها که با احساس طعم‌هایی مانند فلز در دهان همراه است و گاهی با سندروم سوزش دهان  (به‌ویژه در زنان میان‌سال و مسن) بروز می‌کند.

علت بروز اختلال چشایی چیست؟

اختلال چشایی در برخی افراد مادرزادی است، اما در بیش‌تر موارد اختلال چشایی بعد از آسیب یا یک بیماری ایجاد می‌شود. در میان علت‌های بروز این اختلال می‌توان به عوامل زیر اشاره کرد: 

• عفونت دستگاه تنفسی فوقانی و گوش میانی 
• پرتودرمانی برای سرطان سر و گردن 
• در معرض گروه خاصی از مواد شیمیایی بودن، مانند حشره کش‌ها، برخی از داروها مانند برخی از آنتی بیوتیک‌های معمول و آنتی هیستامین‌ها
• ضربه به سر 
• برخی جراحی‌های گوش، بینی و گلو (مانند جراحی گوش میانی) و یا کشیدن دندان آسیاب سوم یا دندان عقل 
• رعایت نکردن بهداشت دهان و دندان

چه زمانی برای اختلالات چشایی باید به پزشک مراجعه کرد؟

از دست دادن حس چشایی در هنگام ابتلا به سرماخوردگی، آنفولانزا و یا آلرژی‌ها موقتی است. اما در برخی از موارد، از دست دادن حس چشایی نشانه‌ای از عارضه‌های جدی‌تر است. اگر این عارضه در طولانی مدت ادامه داشته باشد، می‌تواند علاوه‌بر کاهش کیفیت زندگی، به مشکلات تغذیه مانند بی‌اشتهایی شدید یا اعتیاد پرخوری منجر شود. 

درصورت مشاهده موارد هشدار زیر باید هر چه سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد:

• شروع ناگهانی بدون علت مشخص: حس چشایی ناگهان تغییر کند و ناشی از بیماری‌های عادی مانند سرماخوردگی نباشد.
• تداوم طولانی‌مدت: ماندگاری طولانی‌مدت این اختلال می‌تواند به کیفیت زندگی و مشکلات تغذیه‌ای نظیر بی‌اشتهایی یا پرخوری آسیب بزند.
• احتمال ابتلا به کووید-۱۹: از دست دادن حس چشایی حتی بدون سایر علائم که نیازمند قرنطینه فوری و هماهنگی با آزمایشگاه برای تست است.
• علائم اورژانسی و خطرناک (تماس فوری با اورژانس): تجربۀ تنفس دشوار، درد سینه مداوم یا فشار روی قفسه، سینه، گیجی، ناتوانی در بیدار ماندن یا از دست دادن هوشیاری، کبودی و آبی شدن رنگ صورت و لب‌ها.

در صورت نیاز به ارزیابی و معاینه بیش‌تر پزشک بیمار را به دکتر گوش و حلق و بینی ارجاع خواهد داد. 

اختلال چشایی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

برای اینکه پزشک بتواند اختلال و یا عوامل زمینه‌ای به وجود آورنده‌ی اختلال را درمان کند، باید تشخیص هم به دقت انجام گرفته باشد. برای تشخیص دقیق و تخصصی علت تلخی دهان و علت طعم بد دهان، پزشک مراحل زیر را دنبال می‌کند:

• بررسی تاریخچه پزشکی و معاینه بالینی: پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، سابقه عفونت‌های ویروسی، مصرف داروها، جراحی‌های قبلی دهان یا سر و مشکلات سینوسی سؤال می‌کند. همچنین حفره دهان، دندان‌ها، زبان و مخاط گلو برای یافتن هرگونه عفونت، زخم یا ضایعه معاینه می‌شوند.
• تست‌های چشایی استاندارد: در مراکز تخصصی، برای اندازه‌گیری آستانه تشخیص طعم در بیمار از تست‌های چشایی استفاده می‌شود. در این روش‌ها، محلول‌های حاوی غلظت‌های مختلف از طعم‌های اصلی (شیرین، شور، ترش و تلخ) روی بخش‌های مختلف زبان اسپری یا با نوارهای تست مخصوص بررسی می‌شود.
• آزمایش‌های خون: برای رد کردن بیماری‌های زمینه‌ای نظیر کمبودهای تغذیه‌ای (مانند کمبود روی یا ویتامین B12)، اختلالات تیروئید یا دیابت که می‌توانند علت از بین رفتن حس چشایی  باشند، آزمایش خون تجویز می‌شود.
• تصویربرداری پزشکی: اگر پزشک به آسیب‌های عصبی، تومورها، مشکلات مغزی، ضربه به سر یا سینوزیت مزمن مشکوک باشد، برای بررسی ساختار مغز، اعصاب جمجمه‌ای و حفرات سینوسی تصویربرداری انجام می‌دهد.
• تست‌های ارزیابی بویایی: ازآنجاکه حس بویایی و چشایی پیوند نزدیکی دارند، پزشک ممکن است هم‌زمان تست بویایی نیز انجام دهد تا علت از دست دادن حس چشایی مشخص شود.

روش های درمان اختلال چشایی

در اغلب موارد اصلاح و درمان دیگر بیماری‌ها به حل مشکل اختلال چشایی کمک می‌کند. در ادامه درباره روش‌های درمان اختلال چشایی صحبت می‌کنیم.

درمان و مدیریت عفونت‌ها و مشکلات تنفسی

اگر اختلال چشایی ناشی از عفونت‌های ویروسی، سینوزیت یا آلرژی باشد، درمان روی رفع التهاب متمرکز است. داروهای زیر مسیرهای تنفسی و ارتباطی بویایی-چشایی را پاکسازی کرده و به بازگشت طبیعی طعم‌ها کمک می‌کنند:

• اسپری‌های استروئیدی بینی؛
• آنتی‌هیستامین‌ها (برای کنترل آلرژی)؛
• آنتی‌بیوتیک‌ها (درصورت وجود عفونت باکتریایی سینوسی).

اصلاح رژیم غذایی و جبران کمبودهای تغذیه‌ای

در مواردی که افت چشایی به دلیل کمبودهای مواد معدنی یا ویتامین‌ها (به‌ویژه کمبود روی یا ویتامین B12) رخ داده باشد، درمان شامل تغییرات هدفمند در رژیم غذایی و مصرف مکمل‌های دارویی زیر نظر پزشک است. تأمین مقادیر کافی روی نقش بسیار مهمی در ترمیم و بهبود عملکرد گیرنده‌های حسی زبان دارد.

بازنگری و تغییر داروهای مصرفی

برخی از داروها (مانند برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای فشار خون یا آرام‌بخش‌ها) می‌توانند به‌عنوان عارضه جانبی باعث تغییر یا از دست رفتن حس چشایی شوند. اگر پزشک تشخیص دهد که داروهای مصرفی مشکل‌ساز شده‌اند، دوز آنها را تنظیم کرده یا داروی جایگزین و بی‌خطرتری را برای بیمار تجویز می‌کند.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای و سیستمیک

بسیاری از اختلالات چشایی بازتابی از یک بیماری مزمن کنترل‌نشده مانند دیابت، مشکلات تیروئید یا اختلالات عصبی هستند. کنترل دقیق قند خون، تنظیم هورمون‌های تیروئید و مدیریت بیماری‌های متابولیک نقش کلیدی در توقف روند تخریب گیرنده‌های عصبی و بازگشت حس چشایی خواهد داشت.

بهبود بهداشت دهان و دندان

مشکلات مزمن دندانی، بیماری‌های لثه، خشکی دهان یا عفونت‌های قارچی (برفک دهان) می‌توانند درک طعم‌ها را مختل کنند. برای کمک به بهبود سلامت محیط دهان و بازگشت حس چشایی، راهکارهای زیر را امتحان کنید:

• درمان پوسیدگی‌ها؛
• جرم‌گیری؛
• استفاده از دهان‌شویه‌های تجویزی؛
• درمان خشکی دهان.

تکنیک‌های جایگزین و ادویه‌درمانی

برای افرادی که به‌دلیل کهولت سن یا آسیب‌های عصبی دائمی بهبود کامل چشایی را تجربه نمی‌کنند، متخصصان تغذیه راهکارهای جایگزینی پیشنهاد می‌دهند. استفاده از ادویه‌ها، گیاهان معطر، چاشنی‌های طبیعی و غذاهایی با بافت‌های متنوع و جذاب کمک می‌کند تا فرد به‌رغم کاهش نسبی حس چشایی، همچنان از وعده‌های غذایی خود لذت ببرد و دچار سوءتغذیه نشود.

تمرین و توان‌بخشی چشایی

همان‌طور که ماهیچه‌ها با ورزش تقویت می‌شوند، پایانه‌های عصبی زبان و سیستم پردازش حسی مغز نیز به تمرین نیاز دارند. در این روش، بیمار به‌طور منظم و آگاهانه در روز از محرک‌های متمرکز با طعم‌های اصلی (شیرین، شور، ترش و تلخ) استفاده می‌کند. بو کردن یا چشیدن کنترل‌شده مواد با طعم مشخص به‌مدت چند ثانیه در روز، به مغز کمک می‌کند تا مسیرهای عصبی آسیب‌دیده را بازسازی کند.

تکنیک‌های تمرین هم‌زمان بویایی 

ازآنجاکه حس چشایی و بویایی پیوند ناگسستنی دارند و بیشتر طعم‌ها در واقع عطر غذاها هستند که توسط بینی درک می‌شوند، پزشکان تمرینات بویایی را به‌عنوان مؤثرترین راه‌ها برای بازگشت هم‌زمان بویایی و چشایی تجویز می‌کنند، تمریناتی مثل استنشاق منظم رایحه‌های پایه مثل گل رز، لیمو، اکالیپتوس و میخک دو بار در روز.

حس چشایی از دست رفته به دلایل مختلف چگونه باز خواهد گشت؟

درمان از دست دادن حس چشایی و بازگشت حس چشایی به یافتن علت اختلال چشایی و رفع آن بستگی دارد. برای مثال با فروکش کردن عفونت‌های ویروسی، درمان سینوزیت یا بهبود آلرژی‌ها، پایانه‌های عصبی و پرزهای زبان روند ترمیم خود را آغاز کرده و این حس را بازمی‌یابند. 

در مواردی که اختلال ناشی از کمبودهای تغذیه‌ای یا مشکلات دارویی باشد، اصلاح رژیم غذایی یا تغییر دارو با نظر پزشک به بهبود عملکرد چشایی کمک می‌کند و در آسیب‌های عصبی مزمن نیز پروسه درمان ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

آیا بروز اختلالات چشایی جدی است؟

حس چشایی نقش کلیدی در تشخیص غذاهای فاسد یا آلرژی‌زا ایفا می‌کند؛ ازاین‌رو اختلال چشایی خطرات جدی برای سلامتی به‌همراه دارد. از دست رفتن چشایی با ایجاد تغییرات ناسالم در رژیم غذایی، مانند افراط در مصرف نمک و شکر برای بهبود طعم غذا، مدیریت بیماری‌هایی نظیر دیابت، فشار خون بالا و مشکلات قلبی را مختل کند و به نوسانات وزنی شدید (کاهش یا افزایش وزن) و حتی افسردگی منجر شود. به‌این‌خاطر، پیگیری و درمان نفهمیدن مزه غذا بی‌فوت‌وقت اهمیت ویژه‌ دارد.

کلام آخر دکتردکتر

حس چشایی با حس بویایی مرتبط است. برای اینکه فرد به صورت کامل بتواند طعم غذاها را تشخیص دهد به هر دوی آن‌ها نیاز دارد. 

بسیاری از عارضه‌ها همچون آلرژی‌ها، سرماخوردگی و آنفولانزا می‌تواند حس چشایی را مختل کند. زمانی که علائم برطرف شود، حس چشایی به حالت اولیه خود باز خواهد گشت. 

اگر بدون علت زمینه‌ای و به صورت ناگهانی دچار از دست دادن حس چشایی شدید باید به پزشک مراجعه کنید، چرا که در این حالت می‌تواند نشانه‌ای از بیماری‌های زمینه‌ای باشد. همچنین در مواردی هم از دست دادن حس چشایی نشانه‌ای از بیماری کووید 19 است. 

درمان علت بروز این عارضه در بسیاری از موارد باعث می‌شود که جوانه‌های چشایی دوباره به حالت اولیه خود بازگردند. 

منابع

nidcd

vumc

healthline

clevelandclinic

clevelandclinic

clevelandclinic

mayoclinic

اشتراک گذاری