همه چیز درباره پتاسیم؛ فواید، عملکرد و تاثیر آن بر بدن

بهبود عملکرد مغز و سیستم عصبی، کمک به عملکرد قلب، ماهیچه‌ها و انتقال مواد مغذی به سلول‌های بدن، نقش پتاسیم در بدن است. کمک به تنظیم انقباضات عضلانی قلب، کمک به کاهش فشار خون و پیشگیری از پوکی استخوان نیز از دیگر کارکرد‌های پتاسیم در بدن است. پتاسیم، نوعی ماده معدنی مهم است که به عنوان یک الکترولیت طبقه‌بندی می‌شود. این ویژگی، به پتاسیم این امکان را می‌دهد که الکتریسیته را هدایت کند. این موضوع برای بسیاری از فرآیند‌های بدن مهم است. 

برای توضیح جامع‌تر اینکه پتاسیم چیست، این مطلب از مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر را به بررسی نقش و کاربرد پتاسیم در بدن و نکات مهم مرتبط اختصاص می‌دهیم. 

اگر سوالی داشتید، در بخش نظرات مطرح کنید تا کارشناس سلامتی دکتردکتر پاسخ دهد.

کاربرد پتاسیم در بدن چیست؟

پتاسیم، سومین ماده معدنی فراوان در بدن و یکی از الکترولیت‌های حیاتی بدن است. خواص پتاسیم برای بدن بسیار مهم بوده و نقش مهمی در عملکرد‌های مهم بدن بر عهده دارد. در بررسی کلی، مهم‌ترین وظایف و نقش پتاسیم در بدن عبارت است از:

1. کمک به عملکرد مغز و سیستم عصبی

مغز انسان به عنوان بخشی از سیستم عصبی، به پتاسیم نیاز دارد. می‌پرسید در مغز کاربرد پتاسیم چیست؟ این ریزمغذی به سلول‌های مغز کمک می‌کند تا با یکدیگر و حتی سلول‌های دورتر ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، کمک به عملکرد مغز و سیستم عصبی، مهم‌ترین نقش پتاسیم در بدن است. 

در حالت کلی، عمده‌ترین فعالیت‌های پتاسیم در بدن، موارد زیر را شامل می‌شوند:

• ارسال پیام‌های عصبی از سلول‌های مغزی به نقاط مختلف بدن از جمله عضله‌ها و قلب؛
• کمک به تحریک سلول‌های عصبی و پاسخ درست آنها نسبت به این تحریکات؛
• کمک به جلوگیری از سکته مغزی در صورت پیروی از رژیم غنی از پتاسیم.

بر این اساس، وجود مقادیر کافی پتاسیم، برای عملکرد سلول‌های عصبی بسیار مهم است. این یکی از مهم‌ترین خواص پتاسیم برای مردان و زنان است.

2. کمک به عملکرد قلب 

اکنون ببینیم ارتباط قلب و پتاسیم چیست؟!

وجود مقادیر کافی پتاسیم در بدن، برای عملکرد سالم قلب بسیار مهم است. زیرا یکی از وظایف کلیدی پتاسیم، ارسال سیگنال‌های الکتریکی به کمک عضلات است. از آنجایی که قلب هم نوعی عضله است، برای انجام فعالیت‌های خود به پتاسیم نیاز دارد. پتاسیم، به منظور انجام صحیح فرآیند پمپاژ به قلب ارسال می‌شود.

نکته! هنگامی که سطح این ماده معدنی در خون بیش‌ از اندازه باشد، قلب ممکن است شل شود. این موضوع، احتمالاً موجب بروز ضربان قلب غیر طبیعی شده، نوع انقباضات قلب را تغییر می‌دهد و باعث قلب درد می‌شود.

3. کمک به تنظیم انقباض‌های عضلانی ماهیچه‌ها

پتاسیم، نقشی اساسی در تنظیم انقباض‌های عضلانی به‌ویژه ماهیچه‌های صاف، قلبی و اسکلتی برعهده دارد. عمده‌ترین فعالیت پتاسیم در این خصوص، تنظیم پتانسیل در غشای سلولی، باز و بسته شدن کانال‌های سدیم و پتاسیم در سلول‌ها هنگام تحریک عضلات است. بعد از انقباض عضلات، پتاسیم تعادل الکتریکی را به سلول‌های عضلات باز می‌گرداند. 

4. کمک به تنظیم تعادل مایعات

بدن انسان پر از آب و مایعات درون‌سلولی و برون‌سلولی است. این مایعات همیشه باید در تعادل باشند. زیرا زمانی که میزان پتاسیم داخل سلول زیاد است، آب برون‌سلولی برای ایجاد تعادل به داخل سلول وارد می‌شود. این فرایند، آب و مایعات بین داخل و خارج سلول را در حالت تعادل نگه می‌دارد. 

5. کاربرد پتاسیم چیست؟ کمک به عملکرد کلیه‌ها

اما ببینیم ارتباط کلیه‌ها و پتاسیم چیست؟!

در حالت کلی، کلیه‌ها مسیر خروج پتاسیم اضافی بدن هستند. یعنی، بدن پتاسیم اضافی را از طریق کلیه‌ها و ادرار دفع می‌کند. با این حال، افرادی که به بیماری‌های مزمن کلیه مبتلا هستند، ممکن است دچار تجمع پتاسیم در بدن خود شوند. این اتفاق، موجب می‌شود که سطح پتاسیم در بدن آنها به شکل قابل توجهی افزایش یابد. 

نکته! سطوح بالای پتاسیم برای بدن خطرناک بوده و به بیماری هیپرکالمی منجر می‌شود. 

6. احتمال کاهش فشار خون

تحقیقات مدعی‌اند که پیروی از یک رژیم غذایی غنی از پتاسیم، ممکن است برای کاهش فشار خون موثر باشد. زیرا، پتاسیم به سلول‌های کمک می‌کند تا سدیم‌های اضافی را دفع کنند. به این دلیل که سطوح بالای سدیم می‌تواند فشار خون را افزایش دهد.

در نتیجه، مصرف منابع پتاسیم به ویژه برای افرادی که به فشار خون بالا مبتلا هستند، می‌تواند برای کاهش فشار خون موثر باشد. 

7. پیشگیری از پوکی استخوان

شاید بپرسید ارتباط سلامت استخوان‌ها با پتاسیم چیست؟!

بیماری پوکی استخوان، اغلب به دلیل سطوح پایین کلسیم اتفاق می‌افتد. از این رو، تحقیقات نشان می‌دهند که پیروی از یک رژیم غذایی غنی از پتاسیم، برای جلوگیری از دفع کلسیم و سپس پوکی استخوان موثر است. 

8. احتمال جلوگیری از سنگ کلیه

سنگ کلیه، معمولاً به دلیل رسوب مواد معدنی مانند کلسیم، اگزالات و اسید اوریک بروز می‌کند. پتاسیم، یکی از منابع معدنی است که از رسوب این مواد در کلیه‌ها جلوگیری می‌کند. برای مثال، پتاسیم نیترات که نوعی نمک پتاسیم است، به کلسیم کمک می‌کند تا به جای رسوب در کلیه‌ها، در ادرار حل شده و دفع شود. 

نکته! در صورت ابتلا به مشکلات کلیوی، منابع یا مکمل‌های پتاسیم باید بعد از مشورت با پزشک مصرف شوند. 

9. کمک به کاهش احتباس آب 

احتباس آب، فرآیندی است که هنگام تجمع مایعات اضافی در بدن بروز می‌کند. چندین مطالعه نشان می‌دهند که مصرف منابع غنی از پتاسیم، برای جلوگیری از تجمع مایعات موثر است. به این صورت که با افزایش میزان ادرار، سطح سدیم در بدن کاهش یافته و مایعات اضافی از طریق ادرار دفع می‌شوند.

۱۰. نقش پتاسیم در تنظیم قند خون

اما ببینیم ارتباط قند خون و ویتامین پتاسیم چیست؟!

پتاسیم نقشی کلیدی و پنهان در مدیریت انرژی بدن دارد. لوزالمعده برای ترشح هورمون انسولین پتاسیم نیاز دارد و اگر مقدار این ماده معدنی در بدن کافی باشد، سلول‌های بتا به‌درستی سیگنال ترشح انسولین را ارسال می‌کنند. حال اگر سطح این ماده معدنی در بدن کم باشد، این چرخه مختل و ترشح انسولین سرکوب خواهد شد.

با ایجاد مقاومت به انسولین، زمینه را برای جهش ناگهانی قند خون و ابتلا به دیابت نوع ۲ فراهم می‌شود. بنابراین، تنظیم قند =بدون حفظ تعادل پتاسیم عملا غیرممکن است.

مصرف چه مقدار پتاسیم در طول روز کافیست؟

نیاز روزانه بدن به پتاسیم، نسبت به سن، جنسیت و شرایط جسمانی افراد متفاوت است. از این رو، میزان نیاز روزانه به پتاسیم در گروه‌های مختلف تفاوت دارد. با این حال، مصرف حداقل ۳۵۰۰ میلی‌گرم پتاسیم در روز، از طریق مصرف منابع غذایی توصیه می‌شود. جزئیات مورد نیاز را در جدول زیر آورده‌ایم:

نکته مهم! جدول فوق، صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی بوده و به منزله تجویز پزشکی نیست. از این رو، برای تعیین دوز پتاسیم متناسب با وضعیت جسمانی خود، حتماً به پزشک مراجعه کنید.

بررسی بهترین منابع غذایی غنی از پتاسیم

برای اینکه نقش پتاسیم در بدن به درستی انجام شود، افراد باید از یک رژیم غذایی غنی از پتاسیم پیروی کنند. البته پیش از هرگونه اقدام، بهتر است در مورد میزان پتاسیم بدن خود اطلاع داشته و سپس نسبت به برنامه‌های غذایی اقدام کنید.

بگذرید بگوییم مهم‌ترین منابع غذایی سرشار از پتاسیم چیست:

• سبزی چغندر پخته (۹۰۹ میلی‌گرم): این سبزی دوست‌داشتنی در صدر جدول تأمین پتاسیم قرار می‌گیرد. برگ‌های چغندر علاوه بر پتاسیم فراوان، سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها و آهن هستند و سلامت عروق را تضمین می‌کنند.
• سیب‌زمینی پخته‌ با پوست (۶۷۰ میلی‌گرم): برخلاف تصور عموم که موز را منبع اصلی پتاسیم می‌دانند، سیب‌زمینی با پوست بهترین منبع پتاسیم است. به‌علاوه، این ماده غذایی انرژی پایدار و فیبر زیادی به بدن تزریق می‌کند.
• لوبیا چیتی پخته‌ (۶۴۶ میلی‌گرم): لوبیا چیتی ترکیب ایدئالی از پروتئین، فیبر و پتاسیم است و از این‌رو برای ورزشکاران انتخاب غذایی خوبی محسوب می‌شود. 
• سیب‌زمینی سفید پخته بدون پوست (۵۴۴ میلی‌گرم): سیب‌زمینی سفید حتی بدون پوست هم قوی است و یک منبع عالی و در دسترس برای تأمین سوخت عضلات و پیشگیری از گرفتگی‌های عضلانی است محسوب می‌شود.
• قارچ پورتوبلو کبابی (۵۲۱ میلی‌گرم): این قارچ گوشتی و لذیذ هم طعم خوبی به غذا می‌دهد،  هم پتاسیم بالایش به عملکرد بهینه سیستم عصبی و کنترل مایعات بدن کمک می‌کند.
• سیب‌زمینی شیرین پخته‌ (۴۷۵ میلی‌گرم): با شاخص گلیسمی مناسب‌تر نسبت به سیب‌زمینی معمولی، سیب‌زمینی شیرین نیاز بدن به پتاسیم را تأمین و فشار خون را تنظیم می‌کند.
• اسفناج پخته (۴۶۶ میلی‌گرم): این سبزی محبوب با پختن متراکم‌ می‌شود و حجم بالایی از پتاسیم و منیزیم را به سلول‌های بدن می‌رساند تا خستگی مزمن را دور کند.
• کلم‌پیچ (۴۴۷ میلی‌گرم): این سوپرفود با کالری بسیار کم، بیشترین مواد مغذی از جمله پتاسیم را به رژیم غذایی‌ تزریق می‌کند.
• ماهی سالمون پخته (۴۱۴ میلی‌گرم): ترکیب طلایی اسیدهای چرب امگا۳ و پتاسیم در این ماهی آن را به یک غذای محافظت برای حفظ نظم ریتم قلب و سلامت مغز تبدیل می‌کند.
• نخود پخته‌ (۲۷۱ میلی‌گرم): این حبوبات پراستفاده که را به سالادها و خورش‌ها اضافه می‌کنیم، سرشار از پتاسیم و قادر به تقویت بافت عضلانی بدن است.

همچنین در میان میوه‌ها، موارد زیر برای تأمین پتاسیم و رفع اختلالات الکترولیت در بدن فایده دارند:

• آب نارگیل (حدود ۴۰۰ میلی‌گرم در یک لیوان): این نوشیدنی طبیعی و معجزه‌آسا در روزهای گرم یا پس‌از تمرینات سخت ورزشی، بلافاصله کم‌آبی و افت الکترولیت‌های بدن را جبران می‌کند.
• موز (۳۵۸ میلی‌گرم): این میان‌وعدۀ دوست‌داشتنی معروف‌ترین و در دسترس‌ترین منبع پتاسیم است که به‌سرعت انرژی می‌بخشد و از افت ناگهانی قند خون و خستگی عضلانی جلوگیری می‌کند.
• هندوانه (حدود ۳۲۰ میلی‌گرم در دو قاچ): این میوه تابستانی سرشار از آب و پتاسیم، حکم یک پاک‌کننده طبیعی برای کلیه‌ها را دارد و به دفع سموم و کاهش فشار خون کمک می‌کند.
• آووکادو (۴۸۵ میلی‌گرم): این میوه جادویی چربی‌های منحصربه‌فرد و غیراشباع دارد که در کنار پتاسیم، یک سپر دفاعی قدرتمند برای سلامت قلب می‌سازند.
• انار (حدود ۳۰۰ میلی‌گرم در نیم فنجان): دانه‌های سرخ انار علاوه‌بر آنکه جریان خون را بهبود می‌بخشند، به‌لطف پتاسیم و آنتی‌اکسیدان‌های قوی، از دیواره عروق محافظت می‌کنند.

با مصرف ۱۰۰ میلی‌گرم از غذاهای فوق، می‌توانید مقادیر نوشته‌شده پتاسیم را در هر وعده غذایی دریافت کنید. برای دریافت اطلاعات بیشتر در این خصوص، به صفحه ثبت نوبت دکتر تغذیه مراجعه کنید. 

 بررسی علائم کمبود پتاسیم و مصرف بیش از اندازه آن 

اکنون بپردازیم به اینکه علائم کم‌بود یا زیاد‌بود پتاسیم چیست؟!

مقادیر ناکافی یا بیش از اندازه پتاسیم در بدن، مشکلات مختلفی را ایجاد می‌کند. بر اساس تحقیقات علمی، بهتر است افراد سالم حداقل ۳۵۰۰ میلی‌گرم پتاسیم در طول روز مصرف کنند. در مقابل، مصرف بالای ۴۷۰۰ میلی‌گرم در روز توصیه نمی‌شود و برای سلامتی مفید نیست.

در صورتی که میزان مصرف روزانه، کمتر یا بیشتر از این مقادیر باشد، بدن با مشکلات متعددی مواجه می‌شود. حالت کلی این مشکلات عبارتند از:

• هیپوکالمی یا کمبود پتاسیم در بدن؛
• هیپرکالمی یا فزونی (تجمع) پتاسیم در بدن.

در ادامه جزئیات مرتبط را بررسی خواهیم کرد.

هیپوکالمی یا کمبود پتاسیم چیست؟

کمبود پتاسیم یا هیپوکالمی، زمانی بروز می‌کند که افراد منابع پتاسیم را به میزان کافی دریافت نمی‌کنند. در حالت کلی، کمبود پتاسیم شامل ۳ حالت است:

• کمبود خفیف: بین ۳ تا ۳.۵ میلی‌مول در لیتر، بدون علائم؛
  
• کمبود متوسط: بین ۲.۵ تا ۳ میلی‌مول در لیتر، با علائم گرفتگی، درد عضلانی، ضعف و ناراحتی؛
• کمبود شدید: کمتر از ۲.۵ میلی‌مول در لیتر، با علائم ضربان قلب نامنظم، فلجی.

کمبود پتاسیم، هم به دلیل مقدار ناکافی پتاسیم و هم به دلیل از دست دادن پتاسیم اتفاق می‌افتد. ابتلا به بعضی از بیماری‌ها می‌توانند در این خصوص دخیل باشند. برای مثال، افرادی که به اسهال مزمن مبتلا هستند، معمولاً پتاسیم زیادی از دست می‌دهند.

هیپرکالمی یا افزایش بیش‌از‌حد پتاسیم چیست؟

مقدار پتاسیم زیاد، با عنوان هیپرکالمی شناخته می‌شود و خطرناک است. هیپرکالمی، زمانی بروز می‌کند که میزان پتاسیم در خون بالاتر از 5.0 میلی‌مول در لیتر باشد. این مشکل، معمولاً به دلایل زیر بروز می‌کند:

• ابتلا به بیماری‌های کلیوی؛
• عملکرد کلیوی ضعیف؛
• تجمع پتاسیم اضافی در خون؛
• مصرف بیش از اندازه مکمل‌های پتاسیم.

نکته! در افراد بزرگسال سالم، شواهد کافی مبنی بر اینکه پتاسیم موجود در غذاها عامل هیپرکالمی باشد، وجود ندارد. بهتر است در این رابطه با پزشک صحبت کنید و از او بپرسید «برای کاهش پتاسیم چه بخوریم؟».

بیماری‌های تأثیرگذار روی کمبود پتاسیم

گاهی اوقات ابتلا به برخی بیماری‌ها ذخایر پتاسیم را به‌سرعت تخلیه و فرد را دچار افت شدید این مادۀ معدنی می‌کند. این اتفاق ریشه در مشکلات ساختاری و بیماری‌های زمینه‌ای دارد که عملکرد کلیه‌ها و دستگاه گوارش را مختل می‌کنند.

اگر می‌خواهید بدانید بین بیماری‌ها علت کمبود پتاسیم در بدن چیست، مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

• بیماری‌های مزمن کلیوی. کلیه‌ها مسئول تنظیم الکترولیت‌های بدن هستند. در برخی مراحل بیماری‌های کلیوی، دفع پتاسیم ازطریق ادرار به‌شدت افزایش می‌یابد. همچنین ابتلا به اسیدوز توبولار کلیوی مستقیما به خروج بی‌رویه پتاسیم از بدن منجر خواهد شد.
• بیماری‌های گوارشی مزمن. بیماری‌هایی که با اسهال و استفراغ طولانی‌مدت همراه‌اند، حجم عظیمی از پتاسیم را ازطریق لوله گوارش دفع می‌کنند. بیماری کرون، کولیت اولسراتیو و سندرم‌های سوءجذب دلایل اصلی این اتفاق به‌شمار می‌روند.
• اختلالات غدد درون‌ریز (سندرم کوشینگ و آلدوسترونیسم). این بیماری‌ها با ترشح بیش‌از‌حد آلدوسترون، کلیه‌ را وادار به حفظ سدیم و دفع پتاسیم از‌طریق ادرار می‌کنند.
• دیابت (به ویژه کتواسیدوز دیابتی). تکرر ادرار شدید و جابه‌جایی سلولی ناشی از کمبود انسولین منجر به تخلیه ذخایر پتاسیم بدن خواهد شد.

آیا برای جبران کمبود پتاسیم باید مکمل مصرف کنیم؟

بر خلاف تصور عموم، قرص پتاسیم منبع قابل توجهی از این ماده معدنی نیست! از طرفی دیگر، مطالعات نشان می‌دهند که بعضی از مکمل‌های پتاسیم، حاوی دوزهای بسیار بالایی از پتاسیم هستند، به اندازه‌ای که ممکن است به پوشش روده آسیب برسانند. 

در حالت کلی، افرادی که دچار کمبود پتاسیم هستند یا در معرض خطر کمبود پتاسیم قرار دارند، ممکن است که به دوزهای بالایی از مکمل‌ پتاسیم نیازمند باشد. در این موارد، احتمالاً پزشک متخصص یک مکمل با دوز بالا تجویز کرده و بیمار را به منظور بروز واکنش‌های احتمالی، تحت نظر بگیرد. 

برای خرید آنلاین مکمل و دارو، از داروخانه آنلاین دکتردکتر کمک بگیرید.

عواقب مصرف زیاد یا کم پتاسیم چیست؟

هر مادۀ معدنی در بدن سطح تعادلی دارد که نباید به هم بریزد. بگذارید بگوییم عاقبت مصرف زیاد یا کم پتاسیم چیست:

• مصرف بسیار زیاد؛ تجمع پتاسیم در خون، تشدید بیماری‌های زمینه‌ای (بیماری‌های کلیوی)، کاهش توانایی بدن برای حذف پتاسیم اضافی، کاهش فشار خون، ضعف شدید.
• مصرف بسیار کم؛ استفراغ مزمن، اسهال مزمن، ضعف عضلانی، گرفتگی عضلات، خستگی شدید، بی‌حالی، آریتمی قلبی، گزگز دست و پا.

در صورت مواجهه با علائم فوق، برای بررسی میزان پتاسیم و وضعیت جسمانی خود به پزشک متخصص مراجعه کنید.

کدام گروه از افراد بیشتر در معرض هیپرکالمی قرار دارند؟

در حالت کلی، گروهی از مردم کمتر از سایرین به پتاسیم نیاز دارند. به این دلیل که بدن آنها شرایط متفاوتی دارد و در صورت مصرف پتاسیم زیاد، به هیپرکالمی مبتلا خواهند شد. این گروه‌ها را بررسی می‌کنیم:

• افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه به‌دلیل افزایش خطر هیپرکالمی؛
• مصرف‌منندگان داروهای فشار خون مانند داروهای مهارکننده ACE؛
• افراد مسن به‌دلیل کاهش عملکرد کلیه و مصرف بعضی از داروها.

این گروه از افراد، حتماً باید در مورد مقدار پتاسیم مورد نیاز برای بدن خود با پزشک متخصص مشورت کنند. 

برای آگاهی از میزان پتاسیم بدن خود به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای کسب آگاهی بیشتر در این خصوص که نقش پتاسیم چیست، بر اساس وضعیت جسمانی خود به متخصصین حوزه‌های زیر مراجعه کنید:

• پزشک عمومی برای بررسی اولیه میزان پتاسیم با انجام آزمایش خون؛
• متخصص داخلی درصورت کمبود یا فزونی پتاسیم در بدن، بررسی دلایل احتمالی؛
• متخصص نفرولوژی (کلیه) درصورت ابتلا به بیماری‌های کلیوی؛
• متخصص قلب درصورت آریتمی یا ضربان قلب نامنظم، بررسی بیماری‌های قلبی.

این پزشکان، بعد از بررسی وضعیت جسمانی شما و تشخیص دلایل، روش‌های درمانی مناسب را ارائه خواهند داد. برای دریافت مشاوره آنلاین متخصص تغذیه نوبت از بهترین متخصصین حوزه‌های فوق در سراسر ایران، می‌توانید به پلتفرم آنلاین نوبت‌دهی دکتردکتر مراجعه کنید. 

منابع

mayoclinic

Diabetesjournals

medlineplus

kidney

healthline

healthdirect

health.harvard

سوالات متداول