هیپرکالمی (پتاسیم خون بالا) چیست؛ علل، علائم و درمان

پتاسیم یکی از سخت‌کوش‌ترین املاح در بدن ماست، یک پیام‌رسان کوچک که فرمان تپش را به قلب و دستور حرکت را به عضلات می‌رساند. کلیه‌ها وظیفه تصفیه این عنصر را بر عهده دارند و کوچک‌ترین اختلال در عملکرد آن‌ها یا حتی مصرف خودسرانه برخی داروها، توازن پتاسیم را برهم می‌زند. وقتی سطح این ماده معدنی در خون از حد مجاز فراتر می‌رود، بدن در وضعیتی به نام هیپرکالمی یا پتاسیم خون بالا قرار می‌گیرد. این پدیده اغلب بی‌سروصدا و به‌مرور زمان چالش‌بر‌انگیز است. در این راهنمای پزشکی مجله سلامت دکتردکتر قصد داریم از نشانه‌های پنهان، خطرات احتمالی و مسیرهای درمانی این عارضه برای‌تان بگوییم. همچنین اگر دچار علائم پتاسیم بالا هستید و دسترسی به پزشک متخصص ندارید، با ویزیت آنلاین دکتردکتر پاسخ سؤالات خود را بیابید.

پتاسیم بالا نشانه چیست و چه عوارضی دارد؟

وقتی سطح پتاسیم خون از حد نرمال (۳٫۶ تا ۵٫۲ میلی‌مول در لیتر) فراتر می‌رود، یک زنگ خطر در سیستم تصفیه بدن به صدا در می‌آید. پتاسیم بالا معمولا نشانۀ یکی از اتفاقات زیر است:

• ناکارآمدی کلیه‌ها، خستگی یا آسیب کلیوی: کلیه‌ها عهده‌دار مسئولیت دفع پتاسیم مازاد هستند و ۹۰ درصد اضافات آن را دفع می‌کنند. وقتی پتاسیم بالا می‌رود، اولین و شایع‌ترین علت این است که کلیه‌ها دیگر توان تصفیه ندارند؛ این اتفاقا معمولا ناشی از بیماری‌های کلیوی مزمن، تشکیل سنگ و انسدادهای مجاری است.
• بیماری آدیسون و اختلال در فرماندهی هورمونی: پتاسیم خون بالا گاه نشانۀ اختلالی در غدد فوق‌کلیوی است. در نتیجه، هورمون‌های تنظیم‌کننده املاح به‌اندازه کافی تولید نمی‌شوند. مثلا ممکن است غدد فوق‌کلیوی در تولید هورمون «آلدوسترون» (مسئول مستقیم دفع پتاسیم) کم‌کاری کنند. این وضعیت که در بیماری‌هایی مثل آدیسون شاهدش هستیم توازن الکترولیتی بدن را به هم می‌ریزد. 
• تخریب بافتی و سلولی گسترده: پتاسیم به‌شکل طبیعی درون سلول زندگی می‌کند. وقتی بافتی براثر سوختگی شدید، تصادف، یا جراحی آسیب می‌بیند، سلول‌ها از هم می‌پاشند و محتویات آنها، از‌جمله پتاسیم، وارد خون می‌شود. اینجا پتاسیم خون بالا بیانگر یک بحران سلولی در بدن است.
• عوارض و تداخلات دارویی: گاه هیپرکالمی نشان‌دهندۀ آن است که داروهای فشار خون یا مسکن‌های قوی با عملکرد کلیه تداخل پیدا کرده‌اند.

شاید بپرسید عوارض پتاسیم بالا چیست؟! در پاسخ به این سؤال، اگر پتاسیم خون بالا ادامه‌دار باشد و به یک وضعیت مزمن تبدیل شود، فرد دچار ضعف عضلانی شدید، فلج موقت و از همه مهم‌تر، تغییر در ساختار قلب و در درازمدت خستگی قلب خواهد شد.

علت بالا بودن پتاسیم خون (هیپرکالمی)

چندین موضوع می تواند باعث هیپرکالمی شود، از جمله مشکلات سلامتی و استفاده از برخی داروها و همچنین زیاد بودن پتاسیم. بد نیست ابتدا درباره نقش پتاسیم در بدن در مجله دکتردکتر بخوانید.

در ادامه مهم‌ترین علل پتاسیم خون بالا را بیان می‌کنیم.

پتاسیم خون بالا در کلیه، نارسایی کلیه و دیالیز

نارسایی کلیه شایع‌ترین علت افزایش پتاسیم بدن است. وقتی کلیه‌ها از کار می‌افتند یا به‌درستی عمل نمی‌کنند، قادر به دفع پتاسیم اضافه از بدن نیستند. این اتفاق منجر به تجمع پتاسیم و هیپرکالمی می‌شود.

سایر بیماری‌ها و شرایط مؤثر در افزایش پتاسیم خون

هیپرکالمی گاه نتیجۀ ابتلا به بیماری‌های مختلف و مصرف داروهای جورواجور است. بیماری‌های زمینه‌ای که منجر به نشت پتاسیم اضافه به جریان خون می‌شوند، احتمال هیپرکالمی را بالا می‌برند. برای مثال سوختگی یا له‌شدگی باعث نشت پتاسیم محل آسیب سلول‌های عضلانی می‌شود. سایر دلایل رایج عبارت‌اند از:

• دیابت نوع ۱؛
• بیماری آدیسون؛
• خو‌ن‌ریزی داخلی.

همچنین مصرف این داروها سطح پتاسیم خون را بالا می‌برد:

• داروهای شیمی‌درمانی خاص؛
• مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE)؛
• مسدود‌کننده‌های گیرنده آنژیوتانسین؛
• مکمل‌ها.

مصرف زیاد الکل یا مواد مخدر عضلات را از بین می‌برد و این اتفاق ناگوار مقادیر فراوان پتاسیم را از سلول‌های ماهیچه‌ای آزاد و وارد جریان خون می‌کند. برای گفت‌و‌گو با پزشک دراین‌باره، دریافت نوبت آنلاین از متخصصان منتخب غدد را پیشنهاد می‌کنیم.

علائم بالا بودن پتاسیم خون (علائم هایپرکالمی)

علائم پتاسیم بالا به سطح ماده معدنی موجود در خون شما بستگی دارد. برخی از مبتلایان تا مدت‌ها هیچ علائمی مشاهده نمی‌کنند. البته اگر سطح پتاسیم بیش‌از‌حد زیاد شود، احتمال بروز این علائم وجود دارد:

• خستگی یا ضعف؛
• احساس بی‌حسی یا گزگز؛
• حالت تهوع یا استفراغ؛
• مشکل در تنفس؛
• درد قفسه سینه.

در موارد شدید، پتاسیم بالا زمینه‌ساز فلج یا نارسایی قلبی است. چنانچه درمان پیگیری نشود، احتمال ایست قلبی وجود دارد.

تشخیص بالا بودن پتاسیم در آزمایش خون

پزشک برای تشخیص بالا بودن پتاسیم نگاهی به آزمایش خون یا آزمایش ادرار می‌اندازد. این آزمایش‌ها به‌خوبی از مشکلات پتاسیم خون پرده برمی‌دارند. اگر نشانه‌های هیپرکالمی را در خود می‌بینید و مشکوک شده‌اید، برای تشخیص دقیق در خانه از امکان ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. همچنین اگر در معرض خطر پتاسیم بالا هستید، جلسات معاینات منظم را فراموش نکنید. پتاسیم خون بالا خیلی وقت‌ها بی‌سروصدا و بی‌هیچ علامتی به بدن آسیب می‌زند.

اگر پتاسیم خون بالا باشد چه می‌شود؟

• قلب، در لبه پرتگاه. هرگونه اختلال در سیگنال‌های الکتریکی قلب باعث می‌شود قلب بعداز هر تپش قادر به بازسازی خود (استراحت) نباشد. این وضعیت در نوار قلب موج‌های غیرعادی تشکیل می‌دهد و اگر درمان نشود، به آریتمی‌های کشنده یا ایست ناگهانی قلب منجر می‌گردد.
• فلج موقت عضلات. برای اینکه بتوانیم دست‌ها را تکان دهیم، باید پتاسیم داخل و خارج سلول جابه‌جا شود. وقتی بیرون سلول غرق در پتاسیم باشد، این جابه‌جایی متوقف می‌شود و گزگز (پارستزی)، ضعف شدید و فلج موقت عضلات را تجربه می‌کنیم.
• تنگی نفس حاد. وقتی سطح پتاسیم به مرز بحران می‌رسد، دیافراگم از حالت انقباض خارج می‌شود. در این حالت، با وجود باز بودن مجاری تنفسی، فرد احساس خفگی می‌کند چون جسم قدرت نفس کشیدن را ندارد.
• اختلال در سیستم گوارش. دیواره‌های معده و روده هم عضلانی هستند. پتاسیم بالا باعث فلج خواب در سیستم گوارش می‌شود که نتیجه‌اش نفخ شدید، دردهای شکمی و تهوع مداوم است.

پتاسیم بالا در نوزادان

سطح نرمال پتاسیم در نوزادان کمی بالاتر از بزرگسالان است؛ اما از‌آنجا‌که کلیه‌ها در روزهای نخست زندگی هنوز تکامل نیافته‌اند، حفظ این تعادل پتاسیم بسیار مهم است. هیپرکالمی در نوزادان اغلب به دو صورت واقعی یا کاذب رخ می‌دهد که تشخیص آن‌ها بر عهدۀ پزشک متخصص است.

پدیده‌ هیپرکالمی کاذب

خیلی وقت‌ها به‌رغم عدد پتاسیم بالا در برگه آزمایش خون، حال نوزاد کاملا خوب است. علتش ظرافت بیش‌از‌حد رگ‌های نوزاد و ترکیدن گلبول‌های قرمز هنگام خون‌گیری (همولیز) است. ازآنجاکه در محیط داخلی سلول‌هاست، با ترکیدن سلول، سطح پتاسیم در نمونه آزمایش به‌طور کاذب بالا می‌رود. تکرار آزمایش برای اطمینان از نتایج الزامی است.

چرا پتاسیم نوزاد بالا می‌رود؟

پتاسیم خون بالا در نوزادان اگر واقعی باشد، علتش یکی از این موارد است:

• کلیه‌های نوزاد (به‌ویژه نوزادان زودرس) هنوز توانایی کافی برای دفع پتاسیم مازاد را ندارند؛
• خونریزی‌های کوچک مغزی یا کبودی‌های شدید حین تولد باعث پتاسیم را وارد خون نوزاد می‌کند؛
• کاهش مایعات بدن باعث غلیظ شدن خون و تجمع املاح می‌شود؛
• بزرگی مادرزادی غده فوق‌کلیوی (CAH) تعادل هورمون‌های دفع املاح را مختل می‌کند.

علائم و نشانه‌های خطر در نوزاد

نوزاد نمی‌تواند احساسش را بیان کند، بنابراین والدین و کادر درمان باید حواس‌جمع مراقب این چند نشانه باشند:

• شل‌بودن عضلات نوزاد. در این حالت نوزاد بی‌حال به نظر می‌آید و قدرت عضلانی کمی دارد.
• تغذیه ضعیف. نوزاد میلی به خوردن شیر ندارد و همیشه خواب‌آلود است.
• تغییرات ریتم قلب نوزاد. این مورد فقط با کمک دستگاه مانیتورینگ قلب در بیمارستان قابل تشخیص است.

عوارض و ضرورت درمان فوری هیپرکالمی در نوزاد

قلب نوزاد به تغییرات پتاسیم بسیار حساس‌تر از بزرگسالان است. بالا رفتن شدید این ماده منجر به آریتمی‌های قلبی ناگهانی می‌شود. درمان در این گروه سنی معمولا شامل تزریق گلوکز و انسولین (برای هدایت پتاسیم به داخل سلول)، استفاده از رزین‌های تبادل یونی و در موارد شدیدتر، دیالیز نوزاد است.

درمان هیپرکالمی یا پتاسیم خون بالا

هدف از درمان هیپرکالمی خلاص‌کردن بدن از شر پتاسیم اضافه و بهبود عملکرد قلب است.

همودیالیز برای پلاسیم خون بالا

اگر به‌دلیل نارسایی کلیه دچار پتاسیم بالای خون شده‌اید، همودیالیز بهترین گزینه درمان برای شماست. در این رویکرد درمانی مواد زائید خون توسط دستگاه به‌طور کامل حذف و تخلیه می‌شوند.

دارو برای کاهش پتاسیم خون

گاه پزشک برای درمان هیپرکالمی دست‌به‌دامن دارو می‌شوند و انواع مختلفی از آنها را تجویز می‌کند. رایج‌ترین آنها عبارت‌اند از گلوکونات کلسیم و دیورتیک‌ها.

گلوکونات کلسیم: این دارو تا زمانی که سطح پتاسیم خون متعادل نشود، اثر پتاسیم روی قلب را به حداقل می‌رساند.

دیورتیک‌ها: بسته به سطح پتاسیم خون، پزشک یک یا چند نوع دیورتیک را تجویز خواهد کرد. برخی از این داروها ادرار‌آورند و میزان دفع پتاسیم از‌طریق ادرار را بیشتر می‌کنند. مواردی مثل:

• دیورتیک‌های حلقه؛
• دیورتیک‌های نگهدارنده پتاسیم؛
• دیورتیک‌های تیازیدی.

هر نوع دیورتیک قسمت متفاوتی از کلیه‌ها را هدف قرار می‌دهد.

رزین: در برخی موارد، ممکن است دارویی به نام رزین برای مصرف خوراکی به شما داده شود. رزین به پتاسیم می‌چسبد و آن را هنگام اجابت مزاج از بدن خارج می‌کند.

درمان خانگی پتاسیم بالا و راه‌های کاهش پتاسیم خون

می‌پرسید برای پتاسیم بالا چه باید کرد؟ باید دید شدت این عارضه در شما چگونه است. در موارد شدید،  ارتباطی مستقیم بین پتاسیم بالا و دیالیز شکل می‌گیرد و دیالیز تنها راه نجات‌بخش برای تخلیه سریع این عنصر سمی از بدن است. در این مواقع باید فورا تحت درمان قرار بگیرید.

سؤال بعدی این است که برای کاهش پتاسیم خون چه باید کرد؟! در شرایط خفیف‌، می‌توان سطح پتاسیم خون را با روش‌های خانگی و تغییرات آگاهانه در عادات روزمره پایین آورد. در این بخش به روش‌های درمان خانگی پتاسیم بالا اشاره می‌کنیم.

رژیم غذایی کم‌پتاسیم

در وهلۀ اول باید خوراکی‌ها و مواد غذایی با کمترین میزان پتاسیم را جایگزین غذاهای پرخطر کنید:

• میوه‌های مجاز شامل سیب، توت‌فرنگی، انگور و آناناس (به‌جای موز، پرتقال و کیوی)؛
• سبزیجات مجاز شامل گل‌کلم، پیاز، فلفل دلمه‌ای و خیار (به‌جای اسفناج و سیب‌زمینی).

برای سبزیجاتی مثل سیب‌زمینی یا هویج، آن‌ها را پوست کنده، خرد کنید و حداقل ۲ ساعت در آب بخیسانید. با این کار بخشی از پتاسیم موجود در آن خارج می‌شود.

هوشیاری نسبت به مصرف نمک

خیلی‌ها برای کاهش فشار خون سراغ نمک‌های رژیمی می‌روند. محتوای کلرید پتاسیم در این نمک‌ها برای افراد مبتلا به هیپرکالمی بسیار خطرناک است. برچسب تغذیه‌ای محصول را با دقت بخوانید و از مصرف محصولات فراوری‌شده که ماده نگهدارندۀ آنها پتاسیم است، پرهیز کنید.

نوشیدن آب کافی (نه کم، نه زیاد)

کم‌آبی به‌طرز عجیبی باعث تمرکز پتاسیم در خون می‌شود. حال آنکه با نوشیدن آب کافی می‌توان کلیه را برای دفع این سم از بدن تقویت کرد. البته اگر دچار بیماری‌های کلیوی پیشرفته هستید، مقدار نوشیدن آب باید دقیقا طبق دستور پزشک باشد تا دچار احتباس مایعات در بدن نشوید.

بازنگری در مکمل‌ها و گیاهان دارویی

برخی مکمل‌های گیاهی و داروهای بدون نسخه (مثل ایبوپروفن یا ناپروکسن) مانع دفع پتاسیم توسط کلیه‌ها می‌شوند. قبل‌از مصرف هرگونه مکمل گیاهی یا مولتی‌ویتامین، حتما با پزشک مشورت کنید و از نبود پتاسیم پنهان در آن‌ها مطمئن شوید. برای مثال یونجه، گزنه و قاصدک سطح پتاسیم خون را افزایش می‌دهند و باعث تشدید هیپرکالمی می‌شوند.

چگونه مصرف پتاسیم را کاهش دهیم؟

یکی از ساده‌ترین راه‌های مقابله با هیپرکالمی، کاهش پتاسیم دریافتی از‌طریق رژیم غذایی است. این یعنی محدودیت غذاها و مکمل‌های سرشار از پتاسیم، مثل:

• موز؛
• آجیل؛
• لوبیا؛
• شیر؛
• سیب زمینی‌؛
• گوشت گاو.

بررسی جایگزین‌های نمک

برخی از جایگزین‌های نمک نیز سرشار از پتاسیم هستند. حواستان باشد که جایگزین نمک در رژیم غذایی‌تان حاوی کلرید پتاسیم نباشد. همچنین غذاهای سرشار از مواد افزودنی مثل محصولات پخته و نوشیدنی‌های انرژی‌زا معمولا پتاسیم بالایی دارند.

نوشیدن آب بیشتر

کم‌آبی بدن یکی از اصلی‌ترین دلایل افزایش پتاسیم خون است. سعی کنید آب بیشتری بنوشید.

کلام آخر دکتردکتر!

هیپرکالمی یک وضعیت هشدار است که از بی‌نظمی و عدم تعادل املاح خون خبر می‌دهد. این وضعیت گرچه پرچالش و بعضا خطرناک است، با تشخیص به‌موقع و اصلاح سبک تغذیه تحت ‌نظر پزشک می‌توان مدیریتش کرد. به‌شرطی که علائم پنهان این عارضه را بشناسید و به گوش‌به‌زنگ هشدارهای بدن باشید و بدانید تجمع مقادیر زیاد پتاسیم چه اثر نامطلوبی بر قلب دارد و حتی در غیاب علائم، عوارض جبران‌ناپذیر بر جا می‌گذارد.  

برای اطمینان از سلامت قلب و عملکرد کلیه‌ها، حتی اگر هیچ علائمی ندارید، همین حالا ازطریق امکان ویزیت آنلاین در پلتفرم پزشکی دکتردکتر با یک پزشک متخصص گفت‌و‌گو کنید تا نسبت به این خطر آگاه‌تر شوید. پزشکان ما در جلسات ویزیت اینترنتی برنامه درمانی و غذایی مخصوص هیپرکالمی را در اختیارتان می‌گذارند.

منابع:

Webmd

Clevelandclinic

Kidney

Mayoclinic