مسمومیت با الکل و متانول؛ از علائم اولیه تا روش‌های درمان

مسمومیت الکلی از آن دست حوادث ناگهانی است که تا پیش از وقوع، هیچ‌کس خطرش را جدی نمی‌گیرد؛ اما وقتی کبد از پس تجزیه حجم انبوه الکل برنمی‌آید، هر ثانیه حکم طلا را پیدا می‌کند. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر بررسی می‌کنیم چه رفتارهای بدن را به مرز مسمومیت الکلی مرگبار می‌رسانند، نشانه های اورژانسی این عارضه چیست و کادر درمان چگونه در بیمارستان جان فرد آسیب‌دیده را نجات می‌دهند. همچنین با عوامل خطر مسمومیت الکلی آشنا خواهید شد.

مسمومیت با الکل چیست؟

مسمومیت الکلی یک وضعیت اضطراری، شدید و تهدیدکننده است که بر اثر ورود ناگهانی و بیش‌از‌حد الکل به جریان خون در بازه‌ای کوتاه رخ می‌دهد. وقتی سرعت ورود الکل از توان پالایش و تجزیه کبد فراتر می‌رود، این ماده بر سیستم عصبی مرکزی اثر گذاشته و عملکرد مراکز حیاتی مغز را سرکوب می‌کند. 

با مهار این بخش‌ها، بدن کنترل واکنش‌های پایه مانند تنظیم تنفس، ضربان قلب، دمای مرکز بدن و حتی بلع را از دست می‌دهد. درصورت عدم مداخله سریع پزشکی، این اختلال عملکردی می‌تواند به‌سرعت به افت شدید اکسیژن، تشنج، کما و در نهایت ایست قلبی یا تنفسی منجر شود.

علائم مسمومیت با الکل

واضح‌ترین علائم مسمومیت الکل شامل موارد زیر هستند:

• پریشانی؛
• استفراغ؛
• تشنج؛
• تنفس آهسته (کمتر از ۸ بار در دقیقه)؛
• تنفس نامنظم (وقفه ۱۰ ثانیه‌ای یا بیشتر بین تنفس‌ها)؛
• آبی رنگ شدن یا رنگ پریدگی پوست؛
• دمای پایین بدن (سرمازدگی)؛
• بیهوش شدن و ناتوانی در بیدار شدن.

نگران اسهال بعد از نوشیدن الکل نباشید. این عارضه واکنشی رایج از دستگاه گوارش و نتیجۀ تحریک مخاط معده و روده است. الکل سرعت حرکات دودی روده را افزایش می‌دهد و فرصت جذب آب را از مواد غذایی می‌گیرد. بنابراین فرد با دفع اسهال روبه‌رو می‌شود.

برای تماس با اورژانس، نیازی نیست تمام علائم مسمومیت در فرد ظاهر شوند. اگر کسی بر اثر مصرف الکل از هوش رفته یا بیدار نمی‌شود، در وضعیت اضطراری قرار دارد و جانش شدیداً در خطر است.

آیا مسمومیت با الکل یک مورد اورژانسی است؟

اگر گمان می‌کنید که کسی دچار مسمومیت با الکل شده، حتی اگر علائم یا نشانه‌های معمول مسمومیت با الکل را در او مشاهده نمی‌کنید، باید با اورژانس تماس بگیرید. 

• بلافاصله با شماره ۱۱۵ یا شماره اورژانس تماس بگیرید: هیچ‌وقت گمان نکنید که فرد دچار مسمومیت با الکل خوابیده و خطری متوجه او نیست.
• آماده ارائه اطلاعات باشید: اگر اطلاعاتی دارید حتما در مورد نوع، زمان و مقادیر مصرف الکل اطلاعاتی به متخصص عفونی یا کادر اورژانس بدهید.
• فرد بیهوش را تنها نگذارید: از آنجایی که مسمومیت با الکل روی عملکرد رفلکس بلع تاثیر می‌گذارد، فرد ممکن است با استفراغ خود خفه شده یا نتواند به درستی تنفس کند. در زمان انتظار برای رسیدن اورژانس، سعی نکنید فرد را مجبور به استفراغ کنید، چرا که امکان خفگی فرد وجود دارد.
• به شخصی که استفراغ می‌کند کمک کنید: سعی کنید فرد دچار مسمومیت با الکل را در حالت نشسته نگه دارید. اگر شخص باید دراز بکشد، مطمئن شوید که سرش را به یک طرف چرخانده، این کار مانع از خفگی فرد می‌شود. سعی کنید فرد را بیدار نگه دارید تا مانع از بیهوش شدن او شوید.

علل مسمومیت الکلی

ﻣﺴﻤﻮﻣﯿﺖ ﺑﺎ اﻟﮑﻞ از حوادث ناگهانی و پرخطر که شناخت علل ایجاد آن نقش حیاتی در پیشگیری و نجات جان افراد دارد.

زیاده‌روی در مصرف ناگهانی

اصلی‌ترین علت مسمومیت الکلی، مصرف زیاد حد الکل در یک بازه زمانی کوتاه (مثلا ظرف دو ساعت) است. در این حالت، کبد توانایی تجزیه حجم زیاد الکل را ندارد و تجمع سریع آن در خون، به مسمومیت حاد منجر می‌شود.

تداوم جذب الکل پس از بیهوشی

الکل برای جذب در بدن زمان می‌خواهد. حتی اگر فرد پس از مصرف الکل فراوان بیهوش شود یا دست از نوشیدن بکشد، دستگاه گوارش (معده و روده‌ها) تا ساعت‌ها مشغول افزودن الکل باقیمانده به جریان خون است. همین مسئله باعث بالارفتن مداوم سطح الکل خون تا مرز دوز کشنده می‌شود.

مصرف هم‌زمان الکل با داروها

تداخل الکل با داروهای آرام‌بخش و اعصاب، به‌ویژه بنزودیازپین‌ها (مانند لیبریوم یا پوکساید)، از دیگر علل اصلی مسمومیت‌های شدید و مرگبار است. این داروها همراه با الکل، اثر تضعیف‌کننده یکدیگر را بر سیستم عصبی مرکزی و مرکز تنفس در مغز چند برابر می‌کنند.

مصرف الکل‌های غیرخوراکی و سمی (متانول و ایزوپروپیل)

مسمومیت الکلی همیشه ناشی از اتانول نیست، امکان مسمومیت با متانول نیز وجود دارد! مصرف آگاهانه یا اشتباهی الکل‌های صنعتی ازجمله متانول و اتیلن گلیکول (موجود در ضدیخ، حلال‌ها و رنگ‌ها) یا ایزوپروپیل الکل (موجود در شوینده‌ها و لوسیون‌ها) علتی حاد و فوق‌العاده سمی برای مسمومیت است که به‌سرعت باعث تخریب اعضاء و مرگ می‌شود.

ابتلای فرد به اختلال مصرف یا اعتیاد به الکل

اعتیاد به الکل مانند وابستگی شدید به غذا، الگوی مصرف را از کنترل فرد خارج می‌کند. افراد مبتلا به این اختلال به‌دلیل افزایش تحمل بدنی، حجم‌ بسیار بالایی از الکل را در طول روز یا چند روز متوالی مصرف می‌کنند که خطر مسمومیت‌های مزمن و حاد را به‌شدت افزایش می‌دهد.

مصرف چه میزان از الکل خطرناک است؟

برخلاف مواد غذایی که هضم آن ممکن است چند ساعت طول بکشد، الکل به سرعت توسط بدن جذب می‌شود. در همین حال دفع الکل از بدن نیز طولانی است. بیشتر مقادیر الکل توسط کبد پاکسازی می‌شود. هر چقدر در بازه‌ی زمانی کوتاهی الکل بیشتری مصرف شود، خطر مسمومیت با الکل هم بیشتر می‌شود.

یک واحد نوشیدنی الکلی به این شرح تعریف می‌شود:

• ۱۲ اونس (۳۵۵ میلی‌لیتر) از یک آبجو معمولی (حدود ۵ درصد الکل)؛
• ۸ تا ۹ اونس (۲۳۷ تا ۲۶۶ میلی‌لیتر) مشروبات الکلی (حدود ۷ درصد الکل)؛
• ۵ اونس (۱۴۸ میلی لیتر) شراب (حدود ۱۲ درصد الکل)؛
• ۱٫۵ اونس (۴۴ میلی لیتر) مشروبات الکلی پروف ۸۰ (حدود ۴۰ الکل).

نوشیدنی‌های مخلوط ممکن است حاوی بیش از یک واحد الکل باشد و حتی به زمان طولانی‌تری برای متابولیسم نیاز داشته باشد.

عوامل خطر مسمومیت الکلی

برخی عوامل می‌توانند خطر مسمومیت با الکل را افزایش دهند که عبارت‌اند از:

• جثه و وزن فرد؛
• سلامتی کلی فرد؛
• غذاهای خورده شده؛
• ترکیب الکل با داروها؛
• درصد الکل موجود در نوشیدنی‌های الکلی؛ 
• میزان و سرعت مصرف الکل؛
• سطح تحمل فرد.

حالت مستی چقدر طول می‌کشد؟

حالت مستی معمولا بین ۴ تا ۶ ساعت طول می‌کشد، اما مدت زمان ماندگاری الکل در خون، به میزان الکل مصرف‌شده، نوع نوشیدنی، وزن، جنسیت و سرعت متابولیسم بدن فرد بستگی دارد. در برخی افراد، اثرات مستی ممکن است کوتاه‌تر یا طولانی‌تر باشد.

عوارض مسمومیت الکلی

عوارض شدید ناشی از مسمومیت با الکل عبارتند از:

• خفگی: الکل ممکن است باعث استفراغ شود. از آنجایی که مصرف الکل رفلکس حلقی فرد را دچار مشکل می‌کند، خطر خفگی را در هنگام بیهوشی افزایش می‌دهد.
• توقف تنفس: فرو بردن تصادفی استفراغ به درون ریه‌ها می‌تواند به قطع یا مختل شدن خطرناک و مرگبار تنفس منتهی شود.
• کم‌آبی شدید بدن: استفراغ می‌تواند به کم‌آبی شدید بدن منتهی شده و باعث شود که فشار خون فرد به حد خطرناکی پایین بیاید و ضربان قلب هم بالا رود.
• تشنج: ممکن است سطح قند خون به اندازه‌ای پایین بیاید که موجب تشنج شود.
• کاهش دمای بدن: دمای بدن فرد ممکن است به حدی پایین بیاید که منتهی به ایست قلبی شود.
• ضربان قلب نامنظم: مسمومیت با الکل می‌تواند باعث ضربان قلب به‌طور نامنظم یا حتی متوقف شود.
• آسیب مغزی: زیاده‌روی در مصرف الکل ممکن است آسیب‌ جبران‌ناپذیری به مغز فرد وارد کند. -مرگ: اصولا هر کدام از مواردی که ذکر شد می‌تواند به مرگ فرد منتهی شود.

پیشگیری از مسمومیت با الکل

برای پیشگیری از مسمومیت با الکل نکات زیر را رعایت کنید:

• رعایت اعتدال: مصرف الکل به دلایل شرعی و پزشکی توصیه نمی‌شود. با این حال در هر حالتی چنانچه می‌خواهید الکل مصرف کنید، اعتدال را حفظ کنید. مصرف الکل برای بزرگسالان سالم در زنان در هر سنی در طول یک شبانه‌روز ۱ واحد الکل و برای مردان هم حداکثر ۲ واحد الکل است. 
• با معده خالی الکل مصرف نکنید: در صورتی که معده پر باشد می‌تواند تا حدودی جذب الکل را کند کند. با این حال، مصرف الکل با معده پر، خصوصا در هنگام زیاده‌روی در مصرف نمی‌تواند جلوی مسمومیت با الکل را بگیرد.
• برقراری ارتباط با نوجوانان: با فرزندان نوجوان خود در مورد در خطرات ناشی از الکل، از جمله زیاده‌روی در مصرف الکل صحبت کنید. شواهد نشان می‌دهد کودکانی که والدین آنها در مورد سوءمصرف الکل به آنان هشدار داده‌اند و روابط نزدیکی با والدین خود دارند، احتمال کمتری دارد که دچار مسمومیت با الکل یا سوءمصرف آن شوند.
• محصولات غیر غذایی حاوی الکل را در جای امن قرار دهید: اگر فرزندان كوچكی دارید، محصولات غیرغذایی حاوی الكل از جمله مواد آرایشی، دهانشویه و داروها را از دسترس آنان دور نگه دارید. برای جلوگیری از موادشوینده و ضدعفونی‌کننده از کابینت‌های حمام و آشپزخانه‌ دارای دارای قفل کودک استفاده کنید. وسایل سمی را در پارکینگ یا انبار خود در جای امن قرار دهید.
• مراقبت‌های بعد از درمان را دنبال کنید: چنانچه یکی از اعضای خانواده یا فرزندتان به دلیل مسمومیت با الکل تحت معالجه قرار گرفته، حتما در مورد مراقبت‌های بعد از درمان از پزشک معالج سوال کنید. 

تشخیص مسمومیت با الکل

علاوه بر بررسی علائم و نشانه‌های آشکار مسمومیت با الکل، پزشک معالج برای بررسی میزان الکل خون و شناسایی سایر نشانه‌های مسمومیت با الکل آزمایش‌هایی از جمله آزمایش قند خون، آزمایش خون و ادرار را هم به بیمار توصیه می‌کند.

درمان مسمومیت با الکل

سبک زندگی و درمان‌های خانگی

داروهای خانگی برای درمان مسمومیت با الکل تاثیری ندارند. مسمومیت با الکل مشکلی حاد به شمار می‌رود که نیاز به مراقبت‌های پزشکی فوری دارد.

باورهای نادرست درباره‌ی مسمومیت الکلی

نمی‌توانید اثرات مسمومیت با الکل را کاملا خنثی کنید، اما ممکن است با انجام برخی کارهای نادرست و اشتباه موجب بدتر شدن اوضاع شوید. چند مورد از این کارهای نادرست عبارت‌اند از:

• خواب طولانی: امکان بیهوشی در زمان خواب هم وجود دارد و اطرافیان دیگر متوجه بیهوش شدن فرد نمی‌شوند.
• قهوه سیاه یا کافئین: با نوشیدن قهوه اثرات مسمومیت با الکل خنثی نمی‌شود.
• دوش سرد: شوک ناشی از سرما می‌تواند باعث بیهوشی شود.
• پیاده‌روی: این کار هم نمی‌تواند باعث تسریع در دفع الکل از بدن شود.

کلام آخر دکتردکتر

مسمومیت الکلی یک وضعیت اضطراری حاد است که ارگان‌های حیاتی بدن را از کار می‌اندازد. در شرایط مسمومیت با الکل، چیزی به‌‌اندازۀ آگاهی و اقدام به‌موقع زندگی فرد مسموم را نجات نمی‌دهد. هرگز نباید منتظر ظهور تمامی علائم بمانید یا به درمان‌های خانگی بی‌اساس متوسل شوید. به‌یاد داشته باشید که درمان‌های خانگی مثل دوش سرد یا نوشیدن قهوه نه‌تنها بی‌فایده‌اند، بلکه ریسک خفگی و مرگ را بالا می‌برند؛ سیستم عصبی در برابر سموم الکل صبور نیست. اگر خود یا اطرافیانتان با علائم مشکوک مسمومیت مواجه شدید، زمان را از دست ندهید و بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید. 

برای کسب اطلاعات بیشتر و دقیق‌تر دربارۀ مسمومیت با الکل، طی یک جلسه ویزیت آنلاین یا تلفنی با بهترین پزشکان کشور راهنمایی دقیق‌ بگیرید. همچنین می‌توانید برای مراجعه حضوری به پزشک، آنلاین نوبت بگیرید.

منابع

mayoclinic

niaaa.nih

cdc

webmd

سوالات متداول

اشتراک گذاری