آترواسکلروز عروق قلب یا تصلب شرایین وضعیتی است که در آن پلاک در داخل شریانهای قلبی جمع میشود. پلاک مادهای چسبنده است که از کلسترول، چربی، سلولهای خونی، کلسیم و سایر مواد موجود در خون تشکیل میشود. با گذشت زمان پلاک سخت میشود و شریانها را تنگ میکند. درنتیجه جریان خون به قلب کاهش مییابد. آترواسکلروز عروق کرونر میتواند منجر به سکته قلبی و مرگ شود. بنابراین شناخت علائم و اقدام بهموقع برای پیشگیری و درمان آن اهمیت زیادی دارد. در ادامه با دلایل، انواع، علائم، عوامل خطر، روشهای تشخیص و درمان و راههای پیشگیری از آن بیشتر آشنا میشویم.
آترواسکلروز یا تصلب شرایین چیست؟
آترواسکلروز یا تصلب شرایین به سختشدن شریانها براثر تجمع تدریجی پلاک در داخل آنها گفته میشود. شریانها رگهای خونی هستند که خون غنی از اکسیژن را به اندامها و بافتهای سراسر بدن منتقل میکنند. پلاک از چربی، کلسترول و سایر مواد تشکیل میشود. تجمع پلاک جریان خون را کاهش میدهد. ممکن است علائم تصلب شرایین تا زمانی که دچار عوارضی مانند حمله قلبی نشدهاید، بروز نکند.
با تجمع پلاک، دیواره شریان ضخیمتر و سختتر میشود. سختشدن شریانها معمولا در مراحل اولیه فرایندی خاموش اتفاق میافتد و ممکن است برای مدت طولانی متوجه علائم آن نشوید. ولی درنهایت با رشد پلاک فضای داخلی شریان یا لومن (lumen) باریک میشود و فضای کمتری برای جریان خون باقی میماند. درنتیجه خون کمتری به اندامها و بافتها میرسد.
نیروی مداوم جریان خون میتواند منجر به فرسایش یا پارگی پلاک و تشکیل لخته خون شود. شریان تنگ مانند بزرگراهی است که به یک لاین محدود شده است ولی لخته خون مانند مانعی در وسط جاده است. لخته خون جریان خون به اندامها یا بافتهایی را مسدود میکند که بهوسیله شریان تغذیه میشوند. اثرات عدم خونرسانی به محل تشکیل لخته خون بستگی دارد. مثلا انسداد در شریان کرونری، قلب را از خون غنی از اکسیژن محروم میکند و منجر به حمله قلبی میشود.
آیا آترواسکلروز همان گرفتگی رگ قلب است؟
آترواسکلروز گرفتگی رگ قلب نیست ولی شایعترین علت آن محسوب میشود. تصلب شرایین اصطلاحی کلی برای تجمع پلاک در سراسر بدن است. آترواسکلروز عروق قلب به تجمع پلاک در شریانهای قلب گفته میشود.
در آترواسکلروز پلاکهای چربی، کلسترول، کلسیم و سایر مواد بهتدریج در دیواره سرخرگها تجمع مییابند. این پلاکها موجب ضخیم و سفت شدن دیواره رگ و تنگشدن فضای داخلی آن و درنتیجه کاهش جریان خون میشوند.
اگر این فرایند در عروق کرونر قلب (رگهای تغذیهکننده عضله قلب) رخ دهد، به آن آترواسکلروز عروق کرونر میگویند. به این حالت انسداد یا گرفتگی عروق قلب گفته میشود.
آترواسکلروزیس همان آترواسکلروز است؟
آترواسکلروزیس و آترواسکلروز به یک بیماری اشاره دارند و ازنظر پزشکی تفاوتی با هم ندارند. درواقع آترواسکلروزیس معادل دقیق واژه انگلیسیِ Atherosclerosis است. آترواسکلروز شکل کوتاهشده و رایجتر این اصطلاح است که در مقالات و کتابها بیشتر استفاده میشود.
علت آترواسکلروز چیست؟
تشکیل پلاک اغلب در دوران کودکی شروع میشود و با افزایش سن ادامه مییابد. علت دقیق آن مشخص نیست ولی محققان معتقدند که با آسیب یا جراحت به لایه داخلی شریان شروع میشود. این آسیب ممکن است ناشی از عادات ناسالم سبک زندگی، شرایط پزشکی و ژنها باشد.
آسیب شریان میتواند ناشی از موارد زیر باشد:
- فشارخون بالا؛
- کلسترول بالا؛
- تریگلیسیرید بالا (نوعی چربی در خون)؛
- مصرف سیگار یا سایر دخانیات؛
- دیابت؛
- مقاومت به انسولین؛
- چاقی؛
- التهاب ناشی از علتی ناشناخته یا بیماریهایی مانند آرتروز، لوپوس، پسوریازیس یا بیماری التهابی روده.
هنگامی که پوشش داخلی شریان (اِندوتلیوم) آسیب میبیند، سلولهای خون و سایر مواد در محل آسیب جمع میشوند. با گذشت زمان، چربی، کلسترول و سایر مواد نیز روی دیواره شریانهای قلب تجمع مییابند. این تجمع پلاک نامیده میشود. پلاک میتواند موجب تنگشدن شریانها شود. تنگی شریانها جریان خون را کاهش میدهد. گاهی نیز پلاک میترکد و لخته خون تشکیل میشود.
تصلب شرایین طی سالهای متمادی اتفاق میافتد و مراحل آن به ترتیب زیر است:
- آسیب اندوتلیال و پاسخ ایمنی: براثر آسیب به اندوتلیوم فرایندهایی شیمیایی تحریک میشود که موجب انتقال گلبولهای سفید خون به محل آسیب میشود. تجمع این سلولها منجر به التهاب در شریان میشود.
- تشکیل رگه چربی: این اولین علامت قابلمشاهده تصلب شرایین است. رگه چربی یک رگه زرد یا لکهای از سلولهای مرده کفآلود در محل آسیب اندوتلیال است. سلولهای فومی یا کفآلود گلبولهای سفید خون هستند که کلسترول را مصرف میکنند تا آن را از بین ببرند. فعالیت مداوم سلولهای کفآلود موجب آسیب بیشتر به اندوتلیوم میشود.
- رشد پلاک: تجمع سلولهای مرده کفآلود و سایر بقایای مواد زائد ادامه مییابد و رگه چربی را به تکه بزرگتری به نام پلاک تبدیل میکند. یک کلاهک فیبری (شامل سلولهای ماهیچه صاف) روی پلاک تشکیل میشود. این کلاهک از ورود تکههای پلاک به جریان خون جلوگیری میکند. با رشد پلاک، بهتدریج فضای داخلی شریان یا لومن (lumen) تنگ میشود و فضای موجود برای جریان خون کاهش مییابد.
- پارگی یا فرسایش پلاک: در این مرحله، بهدلیل پارگی یا فرسایش پلاک، لخته خون در شریان تشکیل میشود. پارگی پلاک زمانی اتفاق میافتد که کلاهک فیبری پاره شود. با فرسایش پلاک، کلاهک فیبری تغییری نمیکند ولی سلولهای اندوتلیال اطراف پلاک فرسوده میشوند. هر دو رویداد منجر به تشکیل لخته خون میشوند. لخته جریان خون را مسدود میکند و میتواند منجر به حمله قلبی یا سکته مغزی شود.
انواع آترواسکلروز
تصلب شرایین میتواند در بیشتر شریانهای بدن ایجاد شود. این بیماری نامهای مختلفی دارد که نشان میدهند کدام شریانها درگیر شدهاند.
آترواسکلروز عروق کرونر (قلب)
آترواسکلروز عروق کرونر به تجمع تدریجی پلاکهای چربی، کلسترول، کلسیم و مواد التهابی در دیواره شریانهای کرونر قلب گفته میشود. شریانهای کرونر وظیفه تأمین خون، اکسیژن و مواد مغذی عضله قلب را بر عهده دارند. هنگامی که این رگها بهدلیل تشکیل پلاک تنگ یا مسدود شوند، خونرسانی به قلب کاهش مییابد و خطر بروز مشکلات قلبی افزایش پیدا میکند.
آترواسکلروز عروق کاروتید (گردن)
آترواسکلروز عروق کاروتید به تجمع تدریجی پلاکهای چربی، کلسترول، کلسیم و سایر مواد در دیواره شریانهای کاروتید گفته میشود. شریانهای کاروتید دو رگ اصلی در دو طرف گردن هستند که خون غنی از اکسیژن را به مغز، صورت و سر میرسانند. با تشکیل پلاک، این شریانها بهتدریج تنگ و سفت میشوند و جریان خون به مغز کاهش مییابد.
آترواسکلروز عروق محیطی (پاها)
آترواسکلروز عروق محیطی به تجمع پلاک در شریانهایی گفته میشود که خون را از قلب به سایر قسمتهای بدن منتقل میکنند. این بیماری اغلب شریانهای پا را تحتتأثیر قرار میدهد ولی میتواند شریانهای بازوها یا لگن را نیز درگیر کند.
آترواسکلروز عروق کلیوی
آترواسکلروز عروق کلیوی به تجمع تدریجی پلاکهای چربی، کلسترول، کلسیم و سایر مواد در دیواره شریانهای کلیوی گفته میشود. شریانهای کلیوی وظیفه رساندن خون به کلیهها را بر عهده دارند. با پیشرفت آترواسکلروز، این شریانها تنگ یا مسدود میشوند و خونرسانی به کلیهها کاهش مییابد. این وضعیت میتواند عملکرد کلیه را مختل کرده و منجر به فشارخون بالا و در موارد شدید، نارسایی کلیه شود.
علائم آترواسکلروز چیست؟
برای انجام اقدامات درمانی بهموقع ابتدا باید بدانیم که علائم آترواسکلروز چیست. علائم آترواسکلروز اغلب تا زمانی که شریان بسیار باریک یا مسدود نشود، بروز نمیکنند. بسیاری از افراد تا زمانی که دچار فوریتهای پزشکی مانند حمله قلبی یا سکته مغزی نشوند، نمیدانند که پلاک در رگهایشان ایجاد شده است.
تصلب شرایین در مراحل اولیه علامتی ایجاد نمیکند. ممکن است ابتدا در مواقعی که بدن به اکسیژن بیشتری نیاز دارد، متوجه برخی علائم شوید. اگر شریان بیش از ۷۰٪ مسدود شده باشد، ممکن است علائم تصلب شرایین را مشاهده کنید. علائم آترواسکلروز به این بستگی دارد که کدام شریانها درگیر شدهاند و جریان خون چقدر مسدود شده است.
علائم آترواسکلروز عروق قلب
آترواسکلروز عروق قلب میتواند موجب بروز علائم زیر شود:
- تنگی نفس در حین فعالیت بدنی سبک؛
- احساس درد یا فشار در قفسه سینه (آنژین صدری)؛
- درد در کمر، شانهها، گردن، بازوها یا شکم؛
- احساس سرگیجه یا سبکی سر؛
- تپش قلب (ضربان قلب تند یا کوبنده)؛
- خستگی؛
- حالت تهوع یا استفراغ که ممکن است مانند سوءهاضمه به نظر برسد.
علائم آترواسکلروز عروق مغزی
در آترواسکلروز عروق مغزی ممکن است دچار علائم زیر شوید:
- سرگیجه؛
- افتادگی عضلات صورت؛
- بیحسی یا ضعف ناگهانی در بازوها یا پاها در یک طرف بدن؛
- سردرد شدید؛
- لکنت زبان یا مشکل در بیان کلمات؛
- ازدستدادن ناگهانی یا موقت بینایی در یک چشم؛ ممکن است سایهای تیره روی میدان دیدتان بیفتد.
موارد بالا علائم حمله ایسکمیک گذرا (TIA) هستند که گاهی سکته مغزی خفیف نامیده میشود. عدم درمان ایسکمیک گذرا میتواند منجر به سکته مغزی شود.
علائم آترواسکلروز عروق پا
در آترواسکلروز عروق پا ممکن است دچار علائم زیر شوید:
- احساس درد، سنگینی یا گرفتگی در پاها هنگام راهرفتن یا بالارفتن از پلهها؛
- سوزش یا درد در پاها و انگشتان پا هنگام استراحت، بهویژه هنگام درازکشیدن به پشت؛
- تغییر در رنگ پوست (مانند قرمزی)؛
- سردی پوست پاها؛
- عفونتهای مکرر پوست و بافت نرم در پاها یا ساق پا؛
- ایجاد زخمهایی در پا یا انگشتان پا که بهبود نمییابند.
درد قفسه سینه در آترواسکلروز چگونه است؟
درد قفسه سینه یکی از شایعترین علائم آترواسکلروز عروق قلب است. این درد زمانی ایجاد میشود که تجمع پلاک در شریانهای کرونر موجب کاهش خونرسانی و اکسیژنرسانی به عضله قلب شود. ویژگیهای این درد عبارتاند از:
- احساس فشار، سنگینی، سفتی یا فشردگی در مرکز یا سمت چپ قفسه سینه؛
- احساس سوزش یا درد مبهم که گاهی با سوءهاضمه اشتباه گرفته میشود؛
- انتشار درد به شانه، بازوی چپ (و گاهی هر دو بازو)، گردن، فک، پشت یا قسمت بالای شکم؛
- شروع درد هنگام فعالیت بدنی، بالارفتن از پلهها، استرس یا هیجان و بهبود آن با استراحت یا مصرف نیتروگلیسیرین (در آنژین پایدار)؛
- طولکشیدن درد از چند دقیقه تا حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه.
اگر پلاک آترواسکلروتیک پاره شود و لخته خون تشکیل شود، ممکن است درد بهطور ناگهانی شدیدتر، طولانیتر و حتی در حالت استراحت نیز ایجاد شود. این وضعیت میتواند نشانه آنژین ناپایدار یا سکته قلبی باشد.
علت درد قفسه سینه سمت راست معمولا مربوط به قلب نیست ولی در بعضی از بیماران ممکن است درد قفسه سینه به سمت راست نیز انتشار یابد. این درد میتواند ناشی از مشکلات عضلانی، ریوی، گوارشی یا سایر بیماریها باشد.
درد تصلب شرایین چگونه است؟
درد ناشی از آترواسکلروز یا تصلب شرایین به محل درگیری شریانها بستگی دارد. در مراحل اولیه، بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارند ولی با پیشرفت بیماری و کاهش خونرسانی ممکن است در اندامهای مختلف درد یا ناراحتی ایجاد شود. نوع و محل درد به شریانی بستگی دارد که درگیر شده است.
برای نمونه در آترواسکلروز عروق قلب معمولا درد بهصورت فشار، سنگینی یا احساس فشردگی در مرکز یا سمت چپ قفسه سینه بروز میکند و ممکن است به شانه، بازو، گردن، فک یا پشت انتشار یابد یا در آترواسکلروز عروق کاروتید یا مغزی معمولا دردی وجود ندارد و بیماری بیشتر با علائم عصبی مانند بیحسی، ضعف در یک سمت بدن، اختلال گفتار یا کاهش بینایی بروز میکند.
اختلال نعوظ (ED) در مردان از علائم هشداردهنده اولیه است که نشان میدهد فرد ممکن است در معرض خطر تصلب شرایین و عوارض آن باشد. اگر دچار اختلال نعوظ شدهاید با پزشک خود درمورد خطر تجمع پلاک صحبت کنید.
چه کسانی بیشتر در معرض آترواسکلروز هستند؟
عوامل خطر زیادی میتوانند موجب تصلب شرایین شوند. بعضی از آنها (مانند رژیم غذایی) قابلتغییرند ولی بعضی دیگر (مانند سن) را نمیتوان تغییر داد.
موارد زیر میتوانند احتمال آترواسکلروز را افزایش دهند:
- سن بالا: خطر ابتلا به این بیماری در مردان پس از ۴۵ سالگی و در زنان پس از ۵۵ سالگی افزایش مییابد؛
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی یا سکته مغزی زودرس: اگر بیماری قلبی-عروقی در یکی از اعضای خانوادهتان قبل از ۴۵ سالگی (در مردان) یا قبل از ۵۵ سالگی (در زنان) تشخیص داده شده است احتمال ابتلای شما به آترواسکلروز افزایش مییابد؛
- مشکلات سلامتی مانند دیابت، فشارخون بالا، کلسترول خون بالا (بهویژه کلسترول بد یا LDL یا سطح بالای لیپوپروتئینی خاص به نام لیپوپروتئین (a)) و سندرم متابولیک؛
- سیگارکشیدن یا مصرف دخانیات؛
- بیتحرکی؛
- رژیم غذایی ناسالم: مصرف غذاهای سرشار از چربی اشباع، چربی ترانس، سدیم و قند؛
- تغییر در ژنهایی که احتمال تصلب شرایین را افزایش میدهند؛
- بیماریهای التهابی مانند آرتریت روماتوئید، لوپوس، بیماری التهابی روده یا پسوریازیس؛
- چاقی؛
- آپنه خواب.
آترواسکلروز چگونه تشخیص داده میشود؟
پیش از بررسی روشهای درمانی ابتدا باید بدانیم آترواسکلروز چگونه تشخیص داده میشود. پزشک معالج برای تشخیص تصلب شرایین یا بررسی احتمال ابتلا به آن از روشهای زیر استفاده میکند.
معاینه و بررسی سابقه پزشکی
برای تشخیص تصلب شرایین پزشک شما را معاینه میکند و با گوشی پزشکی به صدای قلب و جریان خون در شریانهایتان گوش میدهد. او درمورد سبک زندگی (عاداتی مانند مصرف دخانیات در گذشته یا حال)، علائم و سابقه بیماری خانوادگیتان نیز سؤالاتی میپرسد. ممکن است که پزشک هنگام گوشدادن به قلبتان صدایی غیرطبیعی موسوم به «سوفل قلب» را بشنود.
آزمایش خون
آزمایش خون به پزشک کمک میکند تا عوامل خطر مرتبط با آترواسکلروز را ارزیابی کند. این آزمایشها معمولا شامل اندازهگیری سطح کلسترول، تریگلیسیرید و قند خون هستند. بالابودن کلسترول، بهویژه کلسترول LDL، و افزایش قند خون میتواند خطر ابتلا به تصلب شرایین را افزایش دهد.
پزشک همچنین ممکن است آزمایش پروتئین واکنشی C (CRP) را درخواست کند. این آزمایش میزان پروتئینی را اندازهگیری میکند که در پاسخ به التهاب در بدن تولید میشود. بالابودن سطح CRP میتواند نشاندهنده وجود التهاب در رگها باشد. التهاب در رگها خطر بیماریهای قلبی-عروقی و آترواسکلروز را افزایش میدهد.
الکتروکاردیوگرام (ECG)
الکتروکاردیوگرام یا نوار قلب آزمایش سریع و بدون دردی است که فعالیت الکتریکی، سرعت و ریتم قلب را اندازهگیری میکند. در طول این آزمایش حسگرهایی به قفسه سینه و گاهی بازوها یا پاها متصل میشوند. حسگرها به دستگاهی متصل هستند که نتایج را نمایش میدهد یا چاپ میکند. نوار قلب میتواند نشان دهد که آیا جریان خون به قلب کاهش یافته است یا خیر.
اکوکاردیوگرافی قلب
آزمایش اکو قلب یا اکوکاردیوگرام (اکو) از دریچهها و حفرههای قلب عکس میگیرد و میزان پمپاژ قلب را اندازهگیری میکند. در این آزمایش از امواج صوتی برای نشاندادن جریان خون در قلب استفاده میشود. این آزمایش اندازه و شکل ساختارهای قلب را نیز نشان میدهد. گاهی اکوکاردیوگرام در طول تست استرس ورزشی انجام میشود.
تست ورزش
در تست ورزش عملکرد قلب در حین فعالیت بدنی اندازهگیری میشود. در این آزمایش درحالیکه روی تردمیل راه میروید یا روی دوچرخه ثابت رکاب میزنید فعالیت قلبتان تحتنظر قرار میگیرد. ازآنجاییکه ورزش موجب میشود قلب سختتر و سریعتر از حالت معمول خون را پمپاژ کند، تست ورزش میتواند بیماریهای قلبی را نشان دهد که در حالت استراحت تشخیص داده نمیشوند. اگر نمیتوانید ورزش کنید، ممکن است داروهایی دریافت کنید که مانند ورزش روی قلب تأثیر میگذارند.
سونوگرافی داپلر
در این روش از دستگاه سونوگرافی مخصوصی برای بررسی جریان خون در نقاط مختلف بدن استفاده میشود. نتایج آزمایش سرعت جریان خون در شریانها و هرگونه ناحیه تنگشده را نشان میدهد.
شاخص مچ پا به بازو (ABI)
در این آزمایش فشارخون در مچ پا و بازو مقایسه میشود. این آزمایش برای بررسی تصلب شرایین در شریانهای پا و ساق پا انجام میشود. تفاوت بین فشارخون مچ پا و بازو میتواند بهدلیل بیماری شریان محیطی باشد.
سیتی آنژیوگرافی عروق
سیتی آنژیوگرافی تصاویر دقیقی از رگهای خونی و بافتهای مجاور (ازجمله بستر مویرگی) ارائه میدهد. این تصاویر میتوانند طیف وسیعی از مشکلات، مانند تجمع پلاک، آنوریسم و موارد دیگر را نشان دهند.
در این روش از دستگاه توموگرافی کامپیوتری (CT) برای بررسی رگهای خونی قلب استفاده میشود. این نوع آنژیوگرافی نیازی به قراردادن لوله در داخل بدن ندارد. در طول سیتی آنژیوگرافی نمیتوان تنگی یا انسداد رگها را درمان کرد. اگر آزمایش تنگی یا انسداد را در شریان نشان دهد، باید برای درمان آن آنژیوگرافی کرونری با کاتتر انجام شود.
اسکن کلسیم عروق کرونر
در اسکن کلسیم کرونری، که اسکن قلب نیز نامیده میشود، از تصویربرداری توموگرافی کامپیوتری (CT) برای جستجوی رسوبات کلسیم در دیواره شریان استفاده میشود. اسکن کلسیم کرونری میتواند بیماری عروق کرونر را قبل از بروز علائم نشان دهد. نتایج آزمایش بهصورت نمره ارائه میشود؛ هرچه نمره کلسیم بالاتر باشد، خطر حملات قلبی بیشتر است.
اسکن پرفیوژن میوکارد
اسکن پرفیوژن میوکارد برای تصمیمگیریهای تشخیصی و درمانی در بیماریهای قلبی، بهویژه بیماری عروق کرونر (CAD) بسیار مهم است. اسکن پرفیوژن میوکارد به گروهی از آزمایشهای تصویربرداری غیرتهاجمی اشاره دارد که به پزشکان در ارزیابی جریان خون به میوکارد (عضله قلب) کمک میکند. اطلاعات بهدستآمده از اسکن پرفیوژن میوکارد برای تعیین مناسبترین درمان یا مداخله پزشکی برای بهینهسازی سلامت قلب ضروری است.
کاتتریزاسیون قلبی
کاتتریزاسیون قلبی و آنژیوگرافی میتواند تنگی یا انسداد شریانهای کرونری را نشان دهد. در این آزمایش پزشک لوله انعطافپذیر بلند و نازکی به نام کاتتر را وارد رگ خونی (معمولا در کشاله ران یا مچ دست) کرده و آن را به سمت قلب هدایت میکند. سپس رنگ ازطریق کاتتر به شریانهای قلب جریان مییابد. این رنگ موجب میشود که شریانها در تصاویر گرفتهشده در طول آزمایش واضحتر دیده شوند.
آنژیوگرافی عروق کرونر
آنژیوگرافی عروق کرونر آزمایشی است که در آن از اشعه ایکس برای بررسی رگهای خونی قلب استفاده میشود. این آزمایش معمولا برای بررسی تنگی یا انسداد عروق انجام میشود.
آنژیوگرافی کرونری بخشی از یک گروه کلی از آزمایشها و درمانهای قلبی به نام کاتتریزاسیون قلبی است. در طول آنژیوگرافی کرونری میتوان برای بازکردن شریان مسدودشده عملی به نام آنژیوپلاستی و استنتگذاری را انجام داد.
عوارض آترواسکلروز چیست؟
آترواسکلروز یا تصلب شرایین جریان خون به قسمتهای مختلف بدن ازجمله قلب و مغز را محدود یا مسدود میکند. عوارض تصلب شرایین به این بستگی دارد که کدام شریانها تنگ یا مسدود شدهاند. با تشخیص و درمان زودهنگام میتوانید از بروز عوارض جلوگیری کنید یا آنها را به تأخیر بیندازید.
سکته قلبی
تصلب شرایین در شریانهای نزدیک قلب میتواند منجر به بیماری عروق کرونر قلب شود. این بیماری میتواند موجب قلب درد، حمله قلبی یا نارسایی قلبی شود.
سکته مغزی
تصلب شرایین در شریانهای نزدیک مغز منجر به بیماری عروق کاروتید میشود. عوارض این بیماری شامل حمله ایسکمیک گذرا (TIA) یا سکته مغزی است.
بیماری عروق محیطی
بیماری عروق محیطی شامل گرفتگی در شریانهای بازو یا پا است. عوارض آن شامل انسداد یا تغییر جریان خون در نواحی آسیبدیده است. در موارد نادر قطع جریان خون موجب مرگ بافتی میشود که قانقاریا نام دارد.
نارسایی قلبی
نارسایی قلبی شرایطی است که در آن قلب نمیتواند خون را بهدرستی پمپ کند. این به آن معنا نیست که قلب از کار افتاده یا در شرف ازکارافتادن است. نارسایی قلبی هیچ درمانی ندارد ولی مصرف دارو و تغییر سبک زندگی میتواند مفید باشد.
آنوریسم عروقی
گاهی تصلب شرایین منجر به ایجاد برآمدگی در دیواره شریان میشود. به این حالت آنوریسم میگویند. آنوریسم میتواند در هر جایی از بدن رخ دهد. بیشتر افراد مبتلا به آنوریسم هیچ علامتی ندارند. ترکیدن آنوریسم میتواند موجب خونریزی کشنده در داخل بدن شود.
مرگ ناگهانی قلبی
مرگ ناگهانی قلبی یکی از جدیترین و خطرناکترین عوارض آترواسکلروز است. در این وضعیت پلاکهای چربی موجود در شریانهای کرونری پاره شده و موجب تشکیل لخته خون میشوند. این لخته میتواند جریان خون به عضله قلب را کاملا مسدود کند و موجب سکته قلبی شدید شود.
درمان آترواسکلروز چیست؟
درمان تصلب شرایین شامل دارودرمانی و عملهای جراحی است. هدف از درمان آترواسکلروز کاهش خطر لختهشدن خون، پیشگیری از سکته قلبی، تسکین علائم، کُندکردن یا متوقفکردن تجمع پلاک در شریانها و بهبود جریان خون با گشادکردن شریانها یا دورزدن انسداد است.
درمان دارویی آترواسکلروز
داروها عوامل خطر ایجاد پلاک را هدف قرار میدهند و ممکن است موجب کُندشدن پیشرفت تصلب شرایین شوند. پزشک ممکن است داروهایی را تجویز کند که فشارخون یا کلسترول را کاهش میدهند، سطح قند خون را کنترل میکنند و از لختهشدن خون جلوگیری میکنند.
داروهای کاهشدهنده کلسترول
داروهای کلسترول میتوانند موجب کاهش کلسترول لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL) یا کلسترول «بد» شوند. این داروها تجمع پلاک را نیز کاهش میدهند. بعضی از داروهای کلسترول حتی میتوانند تجمع رسوبات چربی در شریانها را معکوس کنند.
استاتینها نوع رایجی از داروهای کلسترول هستند. انواع دیگر شامل نیاسین، فیبراتها و مهارکنندههای اسید صفراوی هستند. ممکن است به بیش از یک نوع داروی کلسترول نیاز داشته باشید.
داروهای ضدپلاکت و ضدانعقاد
داروهای ضدپلاکت مانند آسپیرین، کلوپیدوگرل، پراسوگرل و تیکاگرلور از چسبیدن پلاکتها به یکدیگر جلوگیری میکنند. این داروها بیشتر برای افرادی تجویز میشوند که دچار بیماری عروق کرونر، سکته قلبی، سکته مغزی یا آنژیوپلاستی و استنتگذاری شدهاند.
داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین، ریواروکسابان، آپیکسابان و دابیگاتران با مهار عوامل انعقادی خون از تشکیل لخته جلوگیری میکنند. این داروها بیشتر زمانی تجویز میشوند که بیمار علاوهبر آترواسکلروز به بیماریهایی مانند فیبریلاسیون دهلیزی، ترومبوز وریدی یا برخی اختلالات انعقادی مبتلا باشد.
کنترل فشارخون و دیابت
کنترل فشار خون و دیابت یکی از مهمترین اقدامات برای کُندکردن پیشرفت آترواسکلروز و کاهش خطر عوارضی مانند سکته قلبی، سکته مغزی و بیماری شریانهای محیطی است. فشارخون بالا به دیواره رگها آسیب میزند و زمینه را برای تجمع پلاکهای چربی فراهم میکند. قند خون بالا نیز موجب التهاب و آسیب به رگهای خونی شده و روند تصلب شرایین را تسریع میکند.
پزشک ممکن است برای کنترل فشارخون تغییرات سبک زندگی مانند کاهش مصرف نمک، حفظ وزن مناسب و ورزش منظم و درصورت نیاز داروهای کاهنده فشار خون را توصیه کند. در افراد مبتلا به دیابت نیز حفظ قند خون در محدوده هدف با رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی، کاهش وزن و مصرف منظم داروها یا انسولین اهمیت زیادی دارد.
آنژیوپلاستی عروق کرونر
آنژیوپلاستی موجب ایجاد فضای بیشتر در داخل شریانی میشود که پلاک در آن تشکیل شده است. در این روش از بالونی کوچک برای فشاردادن پلاک به دیوارههای شریان استفاده میشود تا خون بتواند از درون شریان عبور کند.
در آنژیوپلاستی پزشک لولهای نازک و انعطافپذیر به نام کاتتر را به قسمت تنگشده شریان هدایت میکند. بالون کوچکی باد میشود تا شریان مسدودشده را گشاد کند و جریان خون را بهبود دهد.
استنتگذاری عروق
استنت یک لوله توری فلزی کوچک است که شریان را باز نگه میدارد تا جریان خون بهبود یابد. استنتگذاری عروق بیشتر برای افرادی انجام میشود که دچار انسداد در شریانهای کرونری (قلبی) شدهاند.
بعضی از استنتها بهتدریج دارویی را آزاد میکنند که به باز نگهداشتن شریانها کمک میکند. استنتهای پیوندی از فلز و پارچه ساخته شدهاند و آنوریسم آئورت را درمان میکنند. بیشتر استنتها دائمی هستند. ممکن است لازم باشد برای کاهش خطر لختهشدن خون پس از قراردادن استنت دارو مصرف کنید.
شریانهای کرونری قلب را احاطه کردهاند و خون غنی از اکسیژن را به آن میرسانند. برای قراردادن استنت در شریان کرونری مسدودشده یک کاتتر با بالون خالی و یک استنت متصل به انتهای آن وارد شریان میشود. بالون باد میشود تا شریان را باز کند و استنت را باز کند. درنهایت، کاتتر و بالون خارج میشوند و استنت در جای خود باقی میماند تا شریان را باز نگه دارد و از تنگشدن مجدد آن جلوگیری کند.
جراحی بایپس عروق کرونر
پیوند بایپس عروق کرونر (CABG) یک عمل جراحی قلب باز برای بازگرداندن جریان خون به قلب است. زمانی این جراحی انجام میشود که قلب نمیتواند از شریانهایی که آن را احاطه کردهاند، خون کافی دریافت کند. وقتی خونرسانی براثر انسداد شریان کاهش مییابد، سلولهای عضله قلب بهتدریج میمیرند.
در جراحی بایپس عروق کرونر با استفاده از یک رگ خونی سالم از سایر قسمتهای بدن مسیری انحرافی در اطراف انسداد ایجاد میشود تا جریان خون برقرار شود. جراحان رگ خونی را از پا، بازو یا قفسه سینه برمیدارند.
اندارترکتومی
اندارترکتومی عمل جراحی برای برداشتن پلاک از شریانهای تنگ یا مسدودشده است. در این جراحی پزشک برشی روی شریان مسدودشده ایجاد میکند. سپس از ابزاری ویژه برای برداشتن پلاک استفاده میکند تا جریان خون بهبود یابد.
از اندارترکتومی برای درمان انواع مختلف تصلب شرایین استفاده میشود. معمولا از اندارترکتومی برای موارد متوسط تا شدید تصلب شرایین، بهویژه اگر علائمی داشته باشید، استفاده میشود.
فیبرینولیتیک درمانی
از درمان فیبرینولیتیک (یا ترومبولیتیک) برای حلکردن لخته خونی استفاده میشود که بهطور ناگهانی شریان یا ورید را مسدود کرده است. این روش درمانی جریان خون را بهبود میدهد و از آسیب به بافتها و اندامها جلوگیری میکند. این روش درمانی معمولا در مواقع اضطراری استفاده میشود. برای رسیدن به بهترین نتیجه این درمان اورژانسی باید بلافاصله پس از سکته مغزی یا حمله قلبی انجام شود.
پزشک داروی فیبرینولیتیک را ازطریق خط وریدی (IV)، که معمولا در ورید بازو قرار داده میشود، یا ازطریق کاتتر (لولهای نازک)، که مستقیما تا محل لخته خون هدایت شده است، به رگ درگیر تزریق میکند.
درمان خانگی و گیاهی آترواسکلروز
تغییرات سبک زندگی میتواند موجب بهبود سلامت شریانها شود. این تغییرات میتوانند از تصلب شرایین جلوگیری کرده یا روند آن را کند کنند. انجمن قلب آمریکا ۸ نکته زیر را برای سلامت قلب توصیه میکند:
- عدم استعمال سیگار، ویپ و تنباکو: سیگارکشیدن به شریانها آسیب میرساند و از عوامل خطر اصلی بیماری عروق کرونر قلب است. نیکوتین رگهای خونی را سفت میکند و قلب را مجبور میکند سختتر کار کند. سیگارنکشیدن یکی از بهترین راههای کاهش خطر عوارض تصلب شرایین مانند حمله قلبی است. همچنین باید از دود سیگار دیگران نیز دوری کنید.
- ورزش منظم: در بیشتر روزهای هفته دستکم روزی ۳۰ دقیقه ورزش کنید. با پزشک درمورد میزان و نوع ورزش مناسب برای خود صحبت کنید.
- حفظ وزن سالم: اضافهوزن خطر بیماری عروق کرونر قلب ناشی از تصلب شرایین را افزایش میدهد. کاهش حتی مقدار کمی وزن نیز میتواند موجب کاهش خطر شود. از پزشک بپرسید که چه وزنی برای شما مناسب است.
- مصرف غذاهای سالم: مصرف میوه، سبزیجات و غلات کامل را افزایش دهید و نمک و چربیهای اشباع را محدود کنید. برای اطلاع از میزان نمک و چربی برچسب روی مواد غذایی را بخوانید.
- مدیریت استرس: برای کاهش استرس از روشهایی مانند ورزش، ذهنآگاهی و ارتباط با دیگران استفاده کنید. یوگا یا تنفس عمیق را نیز امتحان کنید. این تمرینهای آرامشبخش میتوانند بهطور موقت فشارخون را کاهش دهند و موجب کاهش خطر ابتلا به تصلب شرایین شوند.
- کنترل فشارخون، قند خون و کلسترول: با تغییرات سبک زندگی، مصرف داروهای تجویزشده و معاینات پزشکی منظم میتوانید فشارخون، قند خون و کلسترول خود را کنترل کنید.
- محدودکردن مصرف الکل: در مصرف الکل زیادهروی نکنید.
- توجه به کیفیت خواب: خواب نامناسب خطر بیماری قلبی و سایر بیماریهای مزمن را افزایش میدهد. بزرگسالان باید روزانه ۷ تا ۹ ساعت بخوابند.
بعضی از غذاها و مکملهای گیاهی در کاهش کلسترول و فشارخون مؤثرند. کلسترول و فشارخون از عوامل خطر اصلی ابتلا به تصلب شرایین هستند. محصولات گیاهی مفید برای تصلب شرایین عبارتاند از:
- اسید آلفا-لینولنیک (ALA)، نوعی اسید چرب امگا-۳ با منشأ گیاهی که در موادی مانند بذر کتان، دانه چیا، گردو و روغن کانولا یافت میشود؛
- جو؛
- بتا-سیتوسترول که در مکملها یافت میشود و به بعضی از مارگارینها اضافه میشود؛
- اسفرزه که در بعضی از مکملهای فیبری یافت میشود؛
- کاکائو؛
- روغن ماهی؛
- سیر؛
- چای سبز؛
- سبوس جو دوسر که در بلغور جو دوسر و جو دوسر کامل یافت میشود؛
- سیتوستانول، ترکیبی گیاهی که در بعضی از مکملهای غذایی و بعضی از مارگارینهای غنیشده وجود دارد.
قبل از مصرف مکملها با پزشک خود مشورت کنید زیرا بعضی از آنها نحوه عملکرد داروهای تصلب شرایین را تغییر میدهند.
آیا ورزش میتواند آترواسکلروز را بهبود دهد؟
ورزش منظم میتواند در کنترل و کُندشدن پیشرفت آترواسکلروز مؤثر باشد ولی پلاکهای چربی ایجادشده در دیواره رگها را کاملا از بین نمیبرد. فعالیت بدنی با بهبود سلامت قلب و عروق، کاهش فشارخون، افزایش کلسترول خوب (HDL)، کاهش کلسترول بد (LDL)، کنترل قند خون و کمک به حفظ وزن مناسب خطر پیشرفت بیماری و بروز عوارضی مانند سکته قلبی و سکته مغزی را کاهش میدهد.
نوع و شدت ورزش باید با توجه به وضعیت قلب و عروق و نظر پزشک تعیین شود، بهویژه اگر فرد دچار بیماری عروق کرونر، آنژین یا سابقه سکته قلبی باشد.
پیشگیری از آترواسکلروز
برای پیشگیری از آترواسکلروز توصیههای زیر را اجرا کنید:
- مصرف غذاهایی با چربی اشباع، چربی ترانس، کلسترول، سدیم (نمک) و قند را کاهش دهید و غذاهای سالم برای قلب مانند میوهها، سبزیجات و غلات کامل را انتخاب کنید.
- فعالیت بدنی منظم داشته باشید. با پیادهرویهای کوتاه شروع کنید و بهتدریج آن را به ۳۰ دقیقه پیادهروی در بیشتر روزهای هفته برسانید. قبل از شروع برنامه ورزشی از پزشک خود بپرسید که چه سطح فعالیت بدنی برای شما مناسب است.
- وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید. از پزشک بپرسید که محدوده وزن سالم برای شما چقدر است.
- بیماریهایی مانند دیابت، فشارخون بالا و کلسترول بالا را مدیریت کنید.
- از محصولات دخانی استفاده نکنید و از دود سیگار دیگران نیز دوری کنید.
- استرس خود را مدیریت کنید.
- خواب کافی و باکیفیت داشته باشید.
- سالانه به پزشک مراجعه کنید.
کلام آخر دکتردکتر
آترواسکلروز عروق قلب بیماری شایعی است که بسیاری از مردم با آن مواجهاند. این بیماری زمانی ایجاد میشود که پلاکهای چربی، کلسترول و سایر مواد در دیواره شریانهای کرونری جمع میشوند. این شریانها وظیفه رساندن خون و اکسیژن به عضله قلب را بر عهده دارند. با افزایش اندازه پلاکها، قطر رگ کاهش یافته و جریان خون به قلب محدود میشود. تشخیص و درمان زودهنگام میتواند به کنترل بیماری و جلوگیری از عوارض آن کمک کند.
درصورت بروز علائم سکته قلبی مانند درد قفسه سینه، تپش قلب و تنگی نفس فورا به مراکز درمانی مراجعه کنید یا با اورژانس (شماره ۱۱۵) تماس بگیرید. اگر درمورد سلامت قلب و عروق خود به مشاوره و راهنمایی نیاز دارید میتوانید از مشاوره پزشکی آنلاین دکتردکتر استفاده کنید. با دریافت نوبت مطب نیز میتوانید بهراحتی و در هر ساعتی از شبانهروز برای مراجعه به پزشک خود وقت بگیرید.
