احتمالاً در اطرافتان افرادی را دیدهاید که بارها مقابل آینه میایستند و با دقت و وسواس، به دنبال ایرادی در ظاهرشان میگردند؛ انگار هیچچیز برایشان کافی نیست و همیشه چیزی پیدا میکنند تا روی خودشان عیب بگذارند. این افراد ممکن است درگیر یک اختلال روانی جدی به نام اختلال بدشکلی بدن یا BDD باشند؛ اختلالی که برخلاف نامش، به وجود نقص واقعی در چهره یا بدن مربوط نمیشود. این اختلال میتواند ذهن فرد را بهشدت درگیر کند و آرامش و کیفیت زندگیاش را تحت تاثیر قرار دهد. برای درک بهتر اختلال بدشکلی بدن و راههای درمان آن، ادامه این مطلب را از دست ندهید.
اختلال بدشکلی بدن (BDD) چیست؟
اختلال بدشکلی بدن (Body Dysmorphic Disorder) یا همان اختلال بدریختی بدن یا بهاختصار BDD یک اختلال روانی است که در آن فرد بهطور مداوم و وسواسگونه درگیر یک یا چند نقص ظاهری در بدن خود میشود؛ این نقصها اغلب بسیار جزئی هستند یا حتی دیگران آن را نمیبینند. با این همه، فرد مبتلا به اختلال بدشکلی بدن نقص ظاهری خود را بسیار بزرگ، نگرانکننده و شرمآور میداند. در واقع، مسئله اصلی در ذهن فرد شکل میگیرد: او خودش را دچار نقصی بزرگ میبیند، نقصی که یا بسیار جزئی است یا اصلاً در نگاه دیگران قابل تشخیص نیست.
درگیری ذهنی اختلال بدشکلی بدن برای مدت طولانی ادامه پیدا میکند و بهتدریج حس اعتماد به نفس فرد را تحلیل میبرد. فردی که دچار اختلال بدشکلی است ممکن است کمکم از موقعیتهای اجتماعی، تحصیلی یا شغلی فاصله بگیرد و دچار افسردگی و اضطراب شود.
در اکثر موارد، اختلال بدشکلی بدن از دوران نوجوانی شروع میشود و روی تمام جوانب زندگی فرد اثر منفی میگذارد. خوشبختانه، این اختلال بهکمک رواندرمانی، بهویژه درمانهای شناختی رفتاری و در برخی موارد، دارودرمانی قابل بهبود است.
افراد مبتلا به اختلال بدشکلی بدن چه علائمی دارند؟
افرادی که از اختلال بدریختی بدن رنج میبرند، باور دارند که نقص ظاهریشان باعث شده زشت یا ناقص به نظر برسند و فکر میکنند دیگران همیشه در حال مسخره کردن ظاهر آنها هستند.
افکار مزاحم و کنترلنشده در اختلال بدشکلی بدن ممکن است ساعتها در روز ذهن فرد را درگیر کند و با احساساتی مثل اضطراب، شرم و ناراحتی شدید همراه باشد، بهطوری که عملکرد روزمره در کار، تحصیل و روابط اجتماعی مختل شود. این رفتارهای تکراری در کسی که اختلال بدشکلی بدن دارد، ممکن است بهطور مداوم دیده شود:
- همیشه در حال بررسی کردن ظاهر خود در آینه است.
- بیوقفه ظاهرش را با دیگران مقایسه میکند.
- همیشه در راه آرایشگاهها و سالنهای زیبایی است و توجه بیش از اندازه به ظاهرش دارد.
- با آرایشهای غلیظ یا لباسهای خاص سعی دارد نقص ظاهریاش را پنهان کند.
- از دیگران در مورد ظاهرش زیاد سوال میپرسد و به شکل افراطی تلاش دارد تأیید و اطمینان بقیه را در مورد ظاهرش داشته باشد.
- ممکن است هزینه زیادی خرج جراحیهای زیبایی مکرر کند، درحالی که اغلب از نتیجه این جراحیها راضی نیست.
افرادی که دچار اختلال BDD هستند، تا حد امکان در مهمانیها یا موقعیتهای اجتماعی شرکت نمیکنند؛ زیرا اعتماد به نفس کافی ندارند یا مجبور هستند ساعتها جلوی آینه لباس و صورت خود را دستکاری کنند تا نقصی را بپوشانند که ممکن است حتی از چشم دیگران پوشیده باشد. همچنین، کسی که دچار اختلال بدریختی بدن باشد، احتمال دارد با افسردگی و اضطراب دستوپنجه نرم کند و حتی در حالتهای شدید، درگیر افکار خودکشی شود.
اختلال بدریختی بدن چه دلایلی دارد؟
علت اصلی اختلال بدریختی بدن هنوز مشخص نشده است؛ اما مطالعات نشان میدهند که این اختلال ممکن است نتیجه ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و محیطی باشد. از نظر زیستی، عملکرد مغز و بر هم خوردن تعادل برخی مواد شیمیایی مانند سروتونین میتواند نحوه پردازش تصویر بدن را تغییر دهد و باعث تمرکز بیشازحد فرد روی جزئیات ظاهری شود.
سابقه خانوادگی هم نقش خودش را بازی میکند؛ اگر فرد دیگری در خانواده دچار اختلال بدشکلی بدن یا اختلال وسواس جبری باشد، احتمال بروز اختلال بدشکلی در فرد بیشتر است. عوامل روانی و محیطی را هم نباید نادیده بگیریم؛ تجربههای منفی مثل تمسخر، طرد شدن، بیتوجهی یا سواستفاده در کودکی همگی میتوانند در شکلگیری این اختلال موثر باشند.
ویژگیهای شخصیتی مثل کمالگرایی و داشتن معیارهای سرسختانه و غیرواقعبینانه هم فرد را آسیبپذیرتر میکند. علاوه بر این موارد، فشارهای اجتماعی و فرهنگی مثل تاکید زیاد بر ظاهر ایدئال در شبکههای اجتماعی و تبلیغات تلویزیونی هم به نگرانی در خصوص ظاهر دامن میزنند.
برخی اختلالات زمینهای دیگر مثل اضطراب یا افسردگی هم ممکن است در بروز یا تشدید اختلال بدریختی بدن نقش داشته باشند. در مجموع، قابل حدس است که اختلال بدشکلی بدن نه نتیجه یک عامل واحد، بلکه حاصل تعامل چندین عامل زیستی، روانی و محیطی است که میتوانند دیدگاه فرد را نسبت به ظاهرش تحریف کنند.
اختلال بدشکلی بدن و اختلال وسواس جبری
اختلال بدریختی از جهات زیادی به اختلال وسواس جبری (Obsessive Compulsive Disorder) یا همان OCD شباهت دارد؛ هر دو اختلال با افکار مزاحم و رفتارهای تکراری همراه هستند. در اختلال بدشکلی بدن فرد روی نقصی ظاهری که اغلب جزئی یا حتی غیرقابل مشاهده برای دیگران است، تمرکز میکند. در این اختلال افکار مزاحم به شکل مداوم و ناخواسته وارد ذهن فرد میشوند. در پاسخ به این افکار، رفتارهای اجباری مثل وارسی کردن مداوم خود در آینه، آرایش بیش از حد، دستکاری پوست یا مقایسه مداوم خود با دیگران شکل میگیرد. این چرخه که از فکر مزاحم شروع میشود و به اضطراب و سپس رفتار تکراری میرسد، دقیقاً مشابه الگویی است که در اختلال وسواس جبری دیده میشود.
با این همه، تفاوت مهمی بین اختلال بدشکلی بدن و اختلال وسواس جبری وجود دارد. در اختلال OCD فرد ممکن است در موارد مختلفی مثل نظم، آلودگی یا چک کردن مداوم وسایل منزل وسواس داشته باشد؛ اما در اختلال بدشکلی بدن تمرکز و وسواس فرد اغلب روی ظاهر و تصویر بدنیاش است. همچنین، در اختلال بدشکلی بدن فرد باوری بسیار قوی به نقص ظاهریاش دارد، درحالی که در اختلال وسواسی جبری فرد اغلب متوجه غیرمنطقی بودن افکار خود هست. با این حال، با دریافت درمانهای شناختی رفتاری در کنار داروهای تنظیمکننده انتقالدهندههای عصبی مثل سروتونین، هر دو اختلال قابل درمان و بهبود هستند.
روش تشخیص اختلال بدشکلی بدن
تشخیص دقیق اختلال بدریختی بدن بر اساس ارزیابی دقیق پزشک یا متخصص سلامت روان انجام میشود و به یک آزمایش خاص یا تست آزمایشگاهی وابسته نیست. در این فرایند، متخصص با مصاحبه بالینی و پرسیدن سوالهای هدفمند تلاش میکند میزان درگیری ذهنی فرد با ظاهر خود را بررسی کند. برای این تشخیص، پزشک اغلب شدت این سه ویژگی را در بیمار بررسی میکند:
- اشتغال ذهنی شدید با نقص ظاهری (که اغلب در نگاه دیگران قابل مشاهده نیست)
- انجام رفتارهای تکراری یا نگرانی مرتبط با نقص ظاهری (مانند چک کردن مکرر آینه یا مقایسه ظاهر خود با دیگران)
- اضطراب قابل توجه در مورد ظاهر به شکلی که عملکرد روزمره مانند روابط اجتماعی، تحصیل یا کار را تحت تاثیر قرار دهد.
همچنین، متخصص بررسی میکند که علائم اختلال بدشکلی بدن تا چه اندازه قابل کنترل هستند و چه میزان از زمان فرد را در طول روز به خود اختصاص میدهند.
در این بین، شباهت علائم اختلال بدشکلی بدن با اختلالاتی مانند افسردگی، اضطراب اجتماعی یا اختلال وسواس جبری ممکن است باعث تشخیص اشتباه شود. به همین دلیل، ارزیابی دقیق شامل معیارهایی مثل سابقه روانی، شدت علائم و میزان بینش فرد نسبت به غیرواقعی بودن باورهایش هم میشود.
با این حال، تشخیص این اختلال میتواند دشوار باشد، زیرا بسیاری از افراد به دلیل احساس شرم یا خجالت بهجای مراجعه به روانشناس یا روانپزشک، به متخصص پوست یا جراح زیبایی مراجعه میکنند؛ این موضوع میتواند روند تشخیص اختلال بدشکلی بدن را به تاخیر بیندازد. این درحالی است که تشخیص زودهنگام میتواند نقش مهمی در شروع درمان موثر و جلوگیری از بدتر شدن علائم اختلال بدریختی داشته باشد و جلوی افکار خودآسیبرسان را بگیرد.
برای کمک به تشخیص اختلال بدریختی و سایر اختلالات روانی، تیم متخصص دکتردکتر همراه شماست. دکتردکتر دسترسی شما را به دهها روانپزشک و روانشناس باتجربه در سراسر ایران مهیا میکند تا بتوانید کوچکترین علائم مشکوک جسمی و روانی را در خود و عزیزانتان بهسرعت بررسی و در صورت نیاز، مسیر درمان مناسب را در کوتاهترین زمان ممکن آغاز کنید.
عوارض اختلال بدشکلی بدن چیست؟
حالا که با اختلال بدشکلی بدن آشنا شدیم، بد نیست بدانیم اختلال بدشکلی بدن چه عوارضی دارد و چگونه کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار میدهد. اختلال بدشکلی بدن ممکن است بهشدت عزت نفس فرد را تحلیل ببرد و حسی مداوم از شرم، اضطراب، خجالت و بیارزشی در فرد به وجود بیاورد. چنین وضعیتی فرد را از موقعیتهای اجتماعی دور میکند و باعث انزوای اجتماعی میشود.
اشتغال ذهنی مداوم با نقص ظاهری و رفتارهای تکراری مرتبط با آن هم ممکن است عملکرد فرد را در حوزههای مهمی مثل تحصیل، کار و روابط بین فردی مختل کند. در بسیاری موارد، فشار روانی حاصل از اختلال BDD باعث بروز اختلالات همراه مثل افسردگی شدید، اضطراب اجتماعی و حتی اختلال وسواس فکری عملی میشود. همچنین، در حالت افراطی این افراد ممکن است دچار سومصرف مواد و حتی افکار خودکشی شوند.
این اختلال به جوانب روانی محدود نمیشود و میتواند پیامدهای جسمی و رفتاری متعددی داشته باشد. بهعنوان مثال، برخی افراد مبتلا به BDD ممکن است بهطور مکرر به جراحیهای زیبایی یا درمانهای غیرضروری رو بیاورند. جراحیهای متعدد زیبایی ممکن است در ابتدا تا حدی فرد را راضی کنند؛ اما این رضایت پایدار نیست و در حالت افراطی، ممکن است باعث بدشکلی واقعی یا حتی خطر آسیب جسمی شود. احتمال دارد در اطرافیان خود افرادی را دیده باشید که چهره بهنسبت زیبا و طبیعی خود را با دستکاریهای زیبایی و عملهای جراحی فراوان به چهرهای مصنوعی و نامعمول تبدیل کردهاند.
پیامدهای جسمی دستکاری بدن به عملهای جراحی افراطی و مصنوعی شدن فرم چهره ختم نمیشود. رفتارهایی مثل کندن پوست یا دستکاری مداوم آن هم میتوانند به بدن آسیب برساند و فرد را دچار درد و حتی نقص جسمی کند. احتمال بروز این مشکلات اهمیت شناسایی و درمان بهموقع اختلال بدریختی بدن را برجستهتر میکند.
روشهای درمان اختلال بدشکلی بدن
اختلال بدشکلی بدن هم مثل سایر اختلالات روانی یکشبه درمان نمیشود و نیازمند رویکردی ترکیبی و تدریجی است. در درمان اختلال بدشکلی بدن، فرد باید بتواند به افکار و رفتارهای خود توجه داشته باشد و رهنمودهای درمانهای شناختی رفتاری (CBT) را به کار بگیرد. به این ترتیب، الگوهای فکری تحریفشده درباره ظاهر شناسایی و در مسیر درمان، بهتدریج اصلاح میشوند.
در کنار درمانهای شناختی رفتاری، پزشک ممکن است از داروهای ضد افسردگی مثل داروهای مهارکننده بازجذب سروتونین (SSRI) هم استفاده کند تا شدت افکار مزاحم و اضطراب را کاهش دهد. آموزش سایر اعضای خانواده، افزایش آگاهی فرد نسبت به اختلال بدشکلی بدن و ایجاد سبک زندگی متعادل، مثل کاهش مواجهه با استانداردهای غیرواقعی در شبکههای اجتماعی هم نقش موثری در روند درمان دارند. هرچه درمان اختلال بدشکلی بدن زودتر شروع شود، احتمال کنترل علائم و بازگشت به یک زندگی معمولی و باکیفیت بیشتر خواهد بود.
کلام آخر دکتردکتر
مسئله اختلال بدشکلی بدن ارتباطی با «بدشکلی» ظاهر ندارد، بلکه به افکار وسواسی و خودتخریبگر فرد برمیگردد. آینه برای کسی که به اختلال بدریختی بدن مبتلا است، نه یک ابزار بلکه صدای سختگیر یک ذهن منتقد و بیرحم است که میتواند کل هویت فرد را زیر سوال ببرد. شناسایی و تشخیص بهموقع اختلال بدریختی بدن و درمان صحیح این اختلال به کمک درمانهای شناختی رفتاری میتواند این صدای درونی منفی را به چالش بکشد و فرد را از چرخه فرساینده فکر و اضطراب دور نگه دارد.
در نهایت، با تقویت نگاهی که در آن «کافی بودن» جای «بینقص بودن» را بگیرد، فرد میتواند نسبت به بدن خود واقعبینتر و مهربانتر باشد. در این بین، تیم متخصص و حرفهای دکتردکتر هم کنار تمام ایرانیهاست. ما در پلتفرم دکتردکتر دسترسی آنلاین و حضوری شما را به دهها پزشک، روانپزشک و رواندرمانگر معتبر و کارکشته فراهم میکنیم تا بتوانید در هر موقعیت و در هر زمان، از بهترین متخصصان حوزه سلامت روان کمک بگیرید و آرامش، امنیت روانی و کیفیت زندگی خود را بیشتر کنید.
