چرا خون دماغ می‌شویم؟ بررسی کامل دلایل خونریزی بینی

علت خون دماغ شدن چیست؟ چگونه از خون دماغ شدن پیشگیری کنیم؟ در این مقاله به بررسی دلایل خونریزی از بینی می‌پردازیم؛ با ما همراه باشید.

زمانی که رگ‌های خونی درون بینی به صورت ناگهانی بریده می‌شوند، خون از بینی جاری می‌شود که به آن در اصطلاح خون دماغ شدن (nosebleed) می‌گویند.

آیا خون دماغ شدن خطرناک است؟

در بیشتر موارد خون‌ریزی بینی خطرناک نیست، با‌این‌حال این موضوع به دلیل خون دماغ شدن بستگی دارد. 

بیش از ۹۰ درصد خون‌دماغ‌ها از نوع قدامی (جلوی بینی) هستند. مخاط داخل بینی ما انسان‌ها پوشیده از مویرگ‌های ظریف و سطحی است. ساده‌ترین عوامل، از خشکی هوا و فین کردن شدید تا سرماخوردگی یا دستکاری بینی می‌توانند علت خون دماغ شدن از یک سوراخ بینی بزرگسالان باشند.

این نوع خونریزی‌ معمولا با استراحت و فشردن پره‌های بینی ظرف چند دقیقه بند می‌آید و خطری ندارد.

دلیل خون دماغ هرچه باشد، اگر علائم زیر را همراه آن مشاهده کردید، فورا به اورژانس مراجعه کنید:

• خون‌ریزی طولانی شده و بعداز ۲۰ دقیقه هنوز بند نیامده است؛
• حجم خون ازدست‌رفته زیاد است و راه نفس‌کشیدن را بسته است؛
• خون‌دماغ براثر تصادف، سقوط یا ضربه‌ای سنگین به سر و صورت اتفاق افتاده است؛
• هم‌زمان با خون‌ریزی بینی شاهد سرگیجه شدید، ضعف، غش کردن، رنگ‌پریدگی، یا حالت تهوع و استفراغ هستید؛
• هم‌زمان با خون‌دماغ، بدنتان به‌راحتی کبود می‌شود، لثه خون‌ریزی می‌کند و ادرارتان خونی است.

انواع خون دماغ شدن

خونریزی بینی که در اصطلاح پزشکی به آن اپیستاکسی (Epistaxis) می‌گویند، براساس محل دقیق آسیب‌دیدگی و منشأ رگ‌های خونی، به دو دسته کلی تقسیم می‌شود. شناسایی نوع خونریزی در تعیین روش درمان و میزان جدی بودن آن نقش حیاتی دارد.

خون دماغ قدامی (Anterior nosebleeds)

دیواره‌ای که فضای داخلی بینی را به دو بخش مساوی تقسیم می‌کند، سپتوم (Septum) یا تیغه بینی نام دارد. در بخش جلویی و پایینی این تیغه، شبکه‌ای متراکم از مویرگ‌های بسیار ظریف و سطحی به نام شبکه کیسلباخ (Kiesselbach’s plexus) قرار گرفته است. این منطقه به دلیل نزدیکی به هوای بیرون، به شدت در معرض خشکی و آسیب قرار دارد.

بیش از ۹۰ درصد انواع خون دماغ‌ها از نوع قدامی هستند. این رگ‌های ظریف می‌توانند به راحتی بر اثر عوامل زیر پاره شوند:

• دستکاری داخل بینی با انگشت یا ناخن، فین کردن شدید، یا ضربۀ خفیف به صورت”
• هوای خشک و سرد که رطوبت مخاط بینی را از بین برده و آن را مستعد ترک خوردن می‌کند.

خونریزی قدامی معمولا از یک سوراخ بینی خارج می‌شود، حجم خون کمی دارد و با اعمال فشار مستقیم (نگه‌داشتن بخش نرم بینی) در عرض چند دقیقه به راحتی بند می‌آید. علت خون دماغ شدن از سوراخ سمت راست یا چپ معمولا همین است.

خون دماغ خلفی (Posterior nosebleeds)

این نوع از خونریزی بینی بسیار کمتر شایع است، اما به مراتب جدی‌تر و خطرناک‌تر از نوع قدامی است. منشأ این خونریزی، شریان‌های بزرگ‌تر و عمیق‌تری هستند که در بخش عقبی و بالایی حفره بینی (نزدیک به حلق) قرار دارند.

خونریزی خلفی معمولا نیاز به مداخلات اورژانسی پزشکی دارد و بیشتر در گروه‌های زیر دیده می‌شود:

• افراد مسن؛
• مبتلایان به فشار خون بالای کنترل‌نشده؛
• مصرف‌کنندگان داروهای ضدانعقاد خون (مانند وارفارین یا آسپرین)؛
• افراد دچار شکستگی و ضربه شدید جمجمه و صورت.

در این حالت، خون به‌جای آنکه از بینی خارج شود، از پشت حلق به سمت گلو سرازیر می‌شود. ممکن است بیمار این خون را قورت دهد و دچار تهوع شود.‌ خون‌ریزی خلفی با فشردن پره‌های بینی بند نمی‌آید و به مراقبت‌ پزشکی فوری نیاز دارد.

خونریزی ناشی از جسم خارجی

این نوع خونریزی بیشتر در کودکان (به ویژه سنین ۱ تا ۵ سال) یا افراد با ناتوانی‌های ذهنی دیده می‌شود. چون احتمال آنکه بچه‌ها از روی کنجکاوی شئ خاصی را در سوراخ بینی فرو کنند، بیشتر از بزرگ‌سالان است. اجسام خارجی عبارت‌اند از:

• مهره‌های اسباب‌بازی؛
• تکه‌های غذا؛
• دستمال کاغذی؛
• باتری‌های دکمه‌ای.

ورود جسم خارجی به بینی به دو دلیل باعث خون‌ریزی می‌شود: اولا آسیب فیزیکی ناشی از ورود شئ، دوما ایجاد التهاب، عفونت و فرسایش مخاط بینی به‌مرور زمان. علائم هشدار خروج رگه‌های خونی، ترشحات بدبو و عفونی از یک‌ حفرۀ بینی است. 

هشدار! هرگز تلاش نکنید جسم خارجی در بینی را با موچین یا گوش‌پاک‌کن خارج کنید. ممکن است با این کار شئ گیرکرده را عقب‌تر ببرید و راه تنفس را ببندید. درمان خون دماغ را به پزشک بسپارید.

علائم همراه با خونریزی بینی

گاهی اوقات فرد همراه با خون‌ریزی بینی، علائم دیگری را نیز تجربه می‌کند. برخی از این علائم زنگ هشدار بیماری‌های سیستمیک و جدی‌ترند.

• سرگیجه، ضعف و سیاهی رفتن چشم‌ها: این علائم معمولا در اثر افت ناگهانی فشار خون به دلیل استرس، یا در موارد شدیدتر به‌دلیل از‌دست‌رفتن حجم زیادی از خون رخ می‌دهند.
• سردرد تپش‌دار، وزوز گوش و تاری دید: همراهی این نشانه‌ها با خون‌دماغ، در اکثر مواقع زنگ خطر افزایش ناگهانی و شدید فشار خون است.
• عطسه، آبریزش بینی و خارش چشم‌ها: این علائم نشان می‌دهند که خون‌دماغ ناشی از آلرژی فصلی، حساسیت یا سرماخوردگی است که مخاط را ملتهب و شکننده کرده است.
• درد و احساس فشار در پیشانی و گونه‌ها: این حالت بیانگر ابتلا به سینوزیت حاد یا مزمن است و انتقال فشار سینوس‌ها به مویرگ‌های بینی است.
• گرفتگی مداوم و ترشحات بدبو (به‌ویژه یک‌طرفه): این در کودکان بیانگر ورود جسم خارجی به بینی و در بزرگسالان نشان‌دهندۀ پولیپ یا انحراف شدید تیغه بینی است.
• حالت تهوع و استفراغ خون‌آلود: این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که خون ناشی از خون‌دماغ‌های خلفی (عقبی) به جای خارج شدن از جلو، از پشت حلق سرازیر شود؛ فرد ناخواسته این خون را ببلعد و معده‌اش تحریک شود.
• کبودی‌ بی‌دلیل پوست و خونریزی لثه: در این حالت خون‌دماغ ریشه در اختلالات انعقادی خون، کمبود پلاکت یا دوز بالای داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین و وارفارین) دارد.
• تب و لرز: اینها بیانگر عفونت داخلی یا عفونت سینوس‌ها و مجاری تنفسی هستند که باعث تحریک و پارگی رگ‌های بینی شده است.

خون دماغ شدن نشانه چیست؟

عمدۀ دلایل خون دماغ شدن مربوط به آسیب رگ‌های ظریف جلوی بینی است. اما چرا این اتفاق می‌افتد؟

• خشکی مخاط بینی در هوای خشک (سرمای زمستان یا باد کولر در تابستان)؛
• خارش، دستکاری داخل بینی با ناخن، یا فین کردن شدید علت خون دماغ شدن مکرر؛
• التهاب مخاط بینی به‌دلیل حساسیت یا عفونت‌های ویروسی و استفاده مکرر از اسپری‌های ضد احتقان؛
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون مانند آسپرین، بروفن، یا وارفارین.

آیا خون دماغ نشانه سرطان است؟

علت خونریزی بینی در اغلب مواقع ارتباطی به سرطان ندارد. خون‌ریزی بینی به‌ندرت نشانۀ سرطان ناحیۀ سینوس، حلق یا لوسمی است. البته چنین اتفاقی بعید نیست. سرطان می‌تواند دلیل خون دماغ شدن مکرر و مداوم باشد. در این صورت، خون‌ریزی بینی با علائم زیر همراه می‌شود و نیازمند آزمایش خون و معاینۀ تخصصی است: 

• کاهش وزن شدید و ناگهانی؛
• تورم غدد لنفاوی گردن؛
• گرفتگی مداوم و بی دلیل بینی؛
• ضعف شدید.

خونریزی بینی و سردرد نشانه چیست؟

همزمانی این دو علامت معمولاً به سه عامل اصلی مربوط می‌شود:

• فشار خون بالا: افزایش یک‌بارۀ فشار خون می‌تواند علت سردرد نبض‌دار و پارگی مویرگ‌های حساس بینی باشد. این یک وضعیت هشداردهنده است.
• سینوزیت حاد: عفونت و التهاب سینوس‌ها فشار زیادی به پیشانی و گونه‌ها وارد می‌کند؛ ازطرفی التهاب شدید مخاط بینی، عروق ظریف این ناحیه را مستعد خونریزی می‌کند.
• استرس و خستگی شدید: تغییرات هورمونی و جسمی ناشی از استرس یا بی‌خوابی ممکن است علت خون دماغ شدن ناگهانی همراه با سردرد باشد.

خون دماغ شدن و سکته نشانه چیست؟

سکته و خون‌ریزی بینی ارتباط مستقیم و علت و معلولی ندارند. تنها حلقه‌ای که آنها را به هم وصل می‌کند، فشار خون بالاست. اگر فردی دچار فشار خون بالا شود، احتمال اینکه این فشار هم‌زمان به عروق مغز آسیب بزند و باعث پارگی رگ‌های بینی شود، وجود دارد. 

بنابراین، خون‌ریزی بینی دلیل سکته نیست؛ ولی در افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی، یک نشانۀ هشدار و زنگ خطر افزایش فشار خون است. 

خونریزی بینی نشانه پولیپ بینی است؟

پولیپ بینی در کودکان و بزرگ‌سالان معمولا باعث خون‌ریزی نمی‌شود. پولیپ‌ها توده‌های خوش‌خیم، نرم و بدون دردی در مسیر مجاری بینی یا سینوس‌ها هستند که عروق خونی سطحی و تحریک‌پذیری ندارند. علائم اصلی پولیپ شامل انسداد بینی، کاهش حس بویایی و ترشحات پشت حلق است.

اگر فردی هم پولیپ داشته باشد و هم خون‌دماغ شود، خونریزی معمولا ناشی از خشکی شدید مخاط به‌دلیل تغییر مسیر هوا، یا عوارض جانبی استفاده از اسپری‌های استروئیدی (کورتونی) است که برای درمان پولیپ مصرف می‌کند. اسپری‌های کورتونی در صورت استفاده طولانی‌مدت و برخورد مستقیم با تیغه بینی، مخاط را نازک و مستعد خونریزی می‌کنند.

خونریزی بینی بعد از عمل نشانه چیست؟

خونریزی یا نشتابه خفیف در روزهای ابتدایی پس از جراحی بینی، واکنشی کاملا طبیعی به برش‌های جراحی و دستکاری عروق داخلی است. با‌این‌حال، اگر خونریزی به‌شکل ناگهانی، شدید و فعال رخ دهد، احتمالا نشانۀ افزایش ناگهانی فشار خون براثر استرس، عطسه یا فین، فعالیت بدنی زودهنگام یا جابه‌جایی تامپون و پانسمان‌ بینی خواهد بود.

خون دماغ شدن در خواب نشانه چیست؟

خون‌دماغ شدن در خواب اغلب ناشی از خشکی شدید هوای اتاق خواب به‌دلیل استفادۀ مداوم از وسایل سرمایشی و گرمایشی است که رطوبت محیط را از بین می‌برند. سایر دلایل پارگی مویرگ‌ها در طول خواب عبارت‌اند از:

• تنفس دهانی ناشی از گرفتگی بینی؛
• غلت‌زدن و فشار ناگهانی به صورت،؛
• دستکاری ناخود‌آگاه بینی در خواب؛
• دستکاری ناخودآگاه بینی در خواب؛
• نوسانات فشار خون و تغییرات هورمونی.

علت خون دماغ شدن

با وجود اینکه دلایل زیادی برای خونریزی از بینی وجود دارد، دو علت عمده‌ این عارضه ربط مستقیمی به جراحت‌های شدید و دما و رطوبت محیط دارد.

• تروما: شکستگی استخوان‌های بینی و یا شکستگی پایه‌ی جمجمه می‌تواند باعث خونریزی بینی شود. اگر ضربه‌ای به سر شما وارد شده و در نهایت خون دماغ شده‌اید، لازم است که به پزشک مراجعه کنید.
• خشکی هوا: از دیگر علت‌های خون دماغ شدن قرار گرفتن در معرض هوای خشک یا هوای گرم داخلی است. در این صورت بافت داخلی بینی تحریک شده و غشای بینی خشک خواهد شد. خشکی فضای درونی بینی احساس خارش ایجاد خواهد کرد و زمانی که انگشت دست یا جسمی خارجی درون بینی قرار گیرد، خونریزی رخ خواهد داد.
• سرما: اگر در فصل سرما به بیماری سرماخوردگی مبتلا شوید، ترکیب فین کردن مکرر و در معرض هوای سرد و خشک بودن باعث خون دماغ شدن خواهد شد. 
• تحریکات فیزیکی و دستکاری بینی: دستکاری داخل بینی با انگشت یا ناخن یکی از دلایل اصلی پاره شدن مویرگ‌های سطحی جلوی بینی است.
• فین کردن شدید: هنگام سرماخوردگی یا آلرژی، فین‌کردن با فشار زیاد می‌تواند به راحتی رگ‌های حساس را پاره کند.
• آلرژی و عفونت‌های تنفسی: ابتلا به سرماخوردگی، آنفولانزا، سینوزیت یا آلرژی فصلی باعث التهاب، سرخوردگی و پرخونی مخاط بینی می‌شود و آمادگی رگ‌ها را برای خونریزی چند برابر می‌کند.
• استفاده نادرست از اسپری‌های بینی: مصرف طولانی‌مدت اسپری‌های ضد احتقان (دکونژستانت) یا اسپری‌های کورتونی آلرژی و برخورد مستقیم نازل اسپری با تیغه وسط بینی، به مرور زمان مخاط را نازک و زخم می‌کند.
• انحراف تیغه بینی: کج بودن تیغه وسط بینی باعث می‌شود جریان هوا در یک سمت بیشتر و سریع‌تر حرکت کند؛ در نتیجه آن سمت بینی دچار خشکی شدید و خونریزی مکرر می‌شود.

علاوه‌بر اینها، خون‌دماغ‌شدن گاهی نشانۀ یک تغییر یا بیماری است. علت خون دماغ ممکن است یکی از این موارد باشد:

• افزایش ناگهانی فشار خون: فشار خون بالا لزوما علت خون دماغ نیست؛ ولی افزایش ناگهانی و شدید آن می‌تواند دیواره مویرگ‌های عمیق‌تر بینی را پاره کرده و باعث خون‌ریزی شدید و طولانی‌ شود.
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون: افرادی که به‌دلیل بیماری‌ قلبی یا غلظت خون داروهایی مثل آسپرین، وارفارین، پلاویکس، یا مسکن‌های ضدالتهابی مثل بروفن و ژلوفن مصرف می‌کنند، بیشتر دچار خون‌دماغ می‌شوند و خون‌ریزی آنها دیرتر بند می‌آید.
• اختلالات انعقادی خون: در بیماری‌های انعقادی ژنتیکی یا اکتسابی مثل هموفیلی، فون‌ویلبراند یا کمبود شدید پلاکت‌ خون (ترومبوسیتوپنی)، بدن توانایی لخته‌کردن سریع خون را ندارد و این علت خون دماغ است.
• کمبود ویتامین‌ها: کمبود شدید ویتامین K (که برای انعقاد خون ضروری است) و ویتامین C (که به استحکام دیواره رگ‌ها کمک می‌کند) زمینۀ خون‌دماغ را فراهم می‌کند.
• تغییرات هورمونی در بارداری: در بارداری حجم خون کل بدن بیشتر و عروق گشاد می‌شوند. این امر فشار روی مویرگ‌های ظریف بینی را بیشتر کرده و احتمال خون‌دماغ را بالا می‌برد.
• بیماری‌های کبد و کلیه: بیماری‌های پیشرفته کبدی (مانند سیروز) مانع از تولید فاکتورهای انعقادی خون در بدن می‌شوند و ریسک خونریزی را در نقاط مختلف از جمله بینی افزایش می‌دهند.

چه دلیلی باعث خون دماغ شدن مکرر می‌شود؟

خون‌دماغ شدن مکرر معمولا زمانی رخ می‌دهد که مخاط داخلی بینی به‌دلیل عوامل محیطی یا فیزیکی مداوم نازک و دچار آسیب شده و رگ‌های آن فرصت ترمیم کامل را پیدا نمی‌کنند؛ این وضعیت همچنین می‌تواند نشانه‌ای از برخی بیماری‌های زمینه‌ای یا عوارض دارویی باشد. شایع‌ترین دلایل تکرار این عارضه عبارتند از:

• خشکی مزمن هوای محیط؛
• دستکاری مداوم داخل بینی با انگشت یا فین کردن شدید؛
• انحراف تیغه بینی؛
• آلرژی فصلی یا سینوزیت مزمن؛
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین)؛
• فشار خون بالای کنترل‌نشده؛
• اختلالات انعقادی خون (مانند کمبود پلاکت)؛
• استفاده طولانی‌مدت از اسپری‌های کورتونی بینی.

علل خون دماغ شدن در کودکان چیست؟

علت خون دماغ شدن زیاد بچه‌ها معمولا حساسیت فصلی و ظرافت مویرگ‌های جلوی بینی آنهاست. این مویرگ‌ها با کوچک‌ترین محرک محیطی یا فیزیکی، ازجمله موارد زیر، به‌راحتی آسیب می‌بینند. 

• دستکاری داخل بینی با انگشت یا ناخن؛
• خشکی شدید هوای محیط (سرمای زمستان یا باد کولر)؛
• فرورفتن جسم خارجی به درون بینی؛
• سرماخوردگی، آنفولانزا یا آلرژی فصلی شدید؛
• ضربه‌های خفیف حین بازی یا ورزش؛
• استفاده مکرر از اسپری‌های ضد احتقان یا کورتونی بینی؛
• اختلالات خونی و انعقادی نادر.

علت خون دماغ شدن در نوجوانان چیست؟

تغییرات بیولوژیکی نوجوانی و افزایش فعالیت‌های فیزیکی شایع‌ترین علت خون دماغ شدن در نوجوانان است. این تغییرات مخاط بینی را مستعد آسیب و پارگی می‌کنند؛ مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

• تغییرات هورمونی دوران بلوغ؛
• آسیب‌ها و ضربه‌های ورزشی حین فعالیت‌های پربرخورد؛
• خشکی شدید هوای محیط؛
• واکنش آلرژیک فصلی، سینوزیت و فین کردن‌های شدید؛
• دستکاری فیزیکی داخل بینی؛
• عوارض انجام پیرسینگ بینی؛
• مصرف داروها یا اسپری‌های ضد حساسیت و مسکن‌ها؛
• اختلالات نادر عروقی یا انعقادی خون.

علت خون دماغ شدن در بزرگسالان چیست؟

علت خون دماغ شدن در بزرگسالان بیشتر از کودکان به وضعیت سلامت عمومی، بیماری‌های زمینه‌ای و مصرف داروهای مختلف بستگی دارد، چون عروق درگیر در سن‌و‌سال بالا معمولا سفت‌تر و عمیق‌ترند و به‌راحتی آسیب نمی‌بینند. مهم‌ترین دلایل بروز این اتفاق در بزرگ‌سالی عبارت‌اند از:

• افزایش ناگهانی یا مزمن فشار خون؛
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین، وارفارین، پلاویکس)؛
• خشکی شدید هوای محیط (ناشی از سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی مداوم)؛
• استفاده مداوم از مسکن‌های ضدالتهابی (مانند ایبوپروفن و ژلوفن)؛
• آلرژی فصلی، سینوزیت مزمن و فین کردن با فشار زیاد؛
• انحراف تیغه بینی و ایجاد خشکی یک‌طرفه شدید؛
• مصرف الکل یا دخانیات؛
• اختلالات کبدی یا کلیوی پیشرفته.

علت خون دماغ شدن از یک سوراخ بینی چه چیزی است؟

خون‌دماغ شدن از یک سوراخ بینی معمولا نشانۀ یک عامل موضعی، فیزیکی یا ساختاری در همان سمت است و ارتباط چندانی به بیماری‌ کلی ندارد. اصلی‌ترین دلایل بروز این اتفاق عبارت‌اند از:

• انحراف تیغه بینی (که باعث خشکی شدید مخاط در یک سمت می‌شود)؛
• دستکاری فیزیکی یا خراشیدگی مویرگ‌ها با ناخن در همان سوراخ بینی؛
• ورود جسم خارجی به درون یکی از مجاری بینی (به‌ویژه در کودکان)؛
• وجود پولیپ، توده‌های خوش‌خیم یا سینوزیت یک‌طرفه؛
• استفاده نادرست از اسپری‌های بینی و پاشش مستقیم دارو به تیغه یک سمت؛
• ضربه مستقیم و موضعی به یکی از پره‌های بینی.

علت خون دماغ شدن از سوراخ سمت راست چیست؟

از نظر علمی، ساختار کلی سوراخ سمت راست بینی با سمت چپ تفاوتی ندارد و خونریزی از آن نشانه بیماری خاصی در اندام‌های سمت راست بدن نیست. این اتفاق معمولا به دلیل راست‌دست بودن فرد و دستکاری ناخودآگاه مخاط این سمت، آسیب فیزیکی موضعی، یا انحراف تیغه وسط بینی به سمت راست رخ می‌دهد که منجر به خشکی عروق این ناحیه می‌شود.

علت خون دماغ شدن صبحگاهی چیست؟

خون‌ریزی بینی بلافاصله پس‌از بیدار شدن اتفاقی استرس‌زاست و علتش معمولا به وضعیت محیط خواب و تغییرات بدن در طول ساعات شب برمی‌گردد. شایع‌ترین دلایل آن عبارت‌اند از:

• خشکی هوای اتاق خواب به‌دلیل استفاده مداوم از کولر یا شوفاژ.
• گرفتگی بینی و تنفس از دهان به‌دلیل انحراف تیغه بینی، آلرژی یا بزرگ‌شدن لوزه‌ها؛
• دستکاری مخاط خشک‌شده در طول شب، به‌محض بیدار شدن؛
• نوسانات فشار خون در ساعات اولیه صبح و نزدیک به بیدار شدن؛
• عوارض داروهای مصرفی در شب مثل قرص‌های آنتی‌هیستامین (ضد حساسیت) یا اسپری‌های بینی قبل از خواب.

علت خون دماغ شدن ناگهانی چیست؟

خون‌دماغ شدن ناگهانی معمولا به‌دلیل پارگی غیرمنتظره مویرگ‌های ظریف داخل بینی در اثر یک محرک آنی رخ می‌دهد، مواردی مثل:

• تغییر ناگهانی دما یا رطوبت هوا (مثل ورود از هوای مرطوب به اتاق دارای کولر یا بخاری)؛
• عطسه شدید، فین کردن ناگهانی؛
• بالا رفتن ناگهانی فشار خون در اثر استرس، عصبانیت یا فعالیت بدنی شدید؛
• ضربه خفیف و غیرمنتظره؛
• اثر آنی برخی داروها یا مصرف مسکن‌های قوی و تغییر غلظت خون.

کدام بیماری‌ها باعث خون دماغ شدن می‌شوند؟

اگر به بیماری‌های کلیوی یا کبدی مبتلا هستید، توان خون شما برای لخته شدن ممکن است پایین‌تر از سایر افراد باشد و همین موضوع توقف خونریزی از بینی را دشوارتر خواهد کرد. 

بیماری‌های کبدی و کلیوی

کبد محل اصلی سنتز و تولید فاکتورهای انعقادی خون است و کلیه‌ها نیز نقش مهمی در حفظ تعادل پلاکتی دارند. اگر فردی کبد یا کلیۀ بیمار داشته باشد، بدنش توان کافی برای لخته‌کردن خون ندارد. بنابراین هم خطر پارگی مویرگ‌ها بیشتر است، هم توقف خون‌ریزی پس‌از شروع آن دشوارتر می‌شود.

فشار خون بالا و نارسایی قلبی

فشار خون بالا و نارسایی مزمن قلبی ساختار عروق را تغییر می‌دهند و دیواره مویرگ‌ها را سفت و شکننده می‌کنند. در این بیماران، هرگونه نوسان ناگهانی فشار یا حتی خوابیدن در حالت دمر و دگرگون شدن پوزیشن سر می‌تواند فشار مضاعفی به رگ‌های ظریف بینی وارد کند و منجر به خون‌ریزی ناگهانی و غلیظ از بینی شود.

ناهنجاری‌های ساختاری و آناتومیک

اگر مجاری بینی به دلیل جراحی‌های زیبایی مکرر، ضربه‌های شدید ناشی از جراحت و تصادف، یا ناهنجاری‌های مادرزادی دچار اختلال ساختاری مانند انحراف شدید تیغه یا نازک شدن مفرط غضروف باشد، الگوی جریان هوا در بینی تغییر می‌کند. این تغییر ساختاری باعث خشکی شدید و متمرکز در یک ناحیه شده و احتمال خونریزی‌های مکرر و بی‌دلیل را افزایش می‌دهد.

تومورهای مجاری تنفسی و سینوس‌ها

تومورهای خوش‌خیم (مانند آنژیوفیبروم) و تومورهای بدخیم در ناحیه بینی و سینوس‌ها، با بافت عروقی درگیر می‌شوند. رشد این توده‌ها باعث تحریک و پارگی رگ‌های مجاور خواهد شد. این احتمال در افراد مسن‌تر، افراد سیگاری و کسانی که در محیط‌های صنعتی خاص کار می‌کنند، بسیار بیشتر بوده و معمولا با انسداد یک‌طرفه بینی همراه است.

مصرف مواد مخدر استنشاقی

مصرف مواد مخدر استنشاقی مانند کوکائین، اثر انقباضی شدیدی روی رگ‌های خونی دارد. این انقباض مداوم و شدید، خون‌رسانی به بافت داخلی بینی را مختل کرده و به‌مرور باعث ایجاد زخم، از‌بین‌رفتن مخاط، سوراخ شدن تیغه وسط بینی و در نهایت خون‌دماغ‌های شدید و مزمن می‌شود.

تحریک‌کننده‌های شیمیایی و محیطی

قرار گرفتن مداوم در معرض تحریک‌کننده‌های شیمیایی معلق در هوا مانند سولفوریک اسید، آمونیاک، بنزین، گازوئیل و حتی دود غلیظ سیگار، لایه محافظتی و مرطوب مخاط بینی را به‌طور شیمیایی می‌سوزاند. این التهاب و تخریب بافتی، عروق خونی زیرین را بدون دفاع رها کرده و آن‌ها را مستعد خونریزی می‌کند.

خون دماغ شدن و کرونا به هم ربط دارند؟

ویروس کرونا (COVID−19) مستقیما عامل خون‌ریزی بینی نیست، اما ابتلا به آن شاید به صورت غیرمستقیم زمینه‌ساز بروز این عارضه شود. این اتفاق ۳ علت دارد:

• التهاب شدید مخاط: ویروس کرونا به مجاری تنفسی فوقانی حمله می‌کند و باعث گرفتگی، آبریزش و التهاب شدید بافت داخل بینی می‌شود؛ این وضعیت عروق را به شدت حساس و شکننده می‌کند.
• فین کردن‌های مکرر و سرفه: تحریکات ناشی از بیماری، بیمار را مجبور به فین کردن‌های مکرر یا سرفه‌های شدید می‌کند که هر دو فشار آنی زیادی به مویرگ‌های بینی وارد می‌آورند.
• عوارض داروها و اسپری‌ها: استفاده مداوم از اسپری‌های ضد احتقان برای باز کردن بینی یا مصرف داروهای رقیق‌کننده خون که در برخی پروتکل‌های درمانی کرونا برای جلوگیری از لخته شدن خون تجویز می‌شوند، ریسک خون‌دماغ را افزایش می‌دهند.

چه زمانی برای خون دماغ شدن باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیش‌تر وقت‌ها خونریزی از بینی نگران‌کننده نیست؛ ولی برخی از انواع خون دماغ شدن نیاز به مراقبت‌های پزشکی خواهند داشت:

• خونریزی از بینی بعد از 20 دقیقه متوقف نشود
• خونریزی بینی ناشی از ضربه به سر باشد
• بعد از ضربه و جراحت شکل بینی عوض شده و یا احساس شکستگی داشته باشد

اگر به دلایل کم اهمیت به طور مکرر و به مقدار زیاد خون دماغ می‌شوید حتماً به پزشک مراجعه کنید. اگر بیش‌تر از یک بار در هفته خون دماغ می‌شوید، این موضوع می‌تواند نشانه یک مشکل جدی باشد که باید مورد ارزیابی تخصصی توسط متخصص گوش قرار بگیرد. بنابراین، هرچه زودتر با یک دکتر گوش در شهر خود ملاقات کنید. شما ساکن هر شهری که هستید، به‌راحتی می‌توانید به متخصص‌های گوش شهر خود دسترسی داشته باشید. برای مثال اگر ساکن تهران هستید، می‌توانید از میان بیش از 161 متخصص گوش و حلق و بینی تهران از پزشک مورد نظر خود نوبت دریافت کرده و توسط او ویزیت شوید.

راه‌های درمان خونریزی بینی

در این بخش به روش‌های درمان خانگی و پزشکی خون‌ریزی بینی می‌پردازیم و راه‌های درمان سریع خون دماغ را مرور می‌کنیم.

درمان سریع خون دماغ

خون‌دماغ از آن‌دسته مشکلات آزادهنده‌ است که دوست داریم هرچه زودتر حل‌و‌فصلش کنیم. بنابراین بد نیست روش‌های درمان سریع خون دماغ را بلد باشیم و در لحظۀ بحران، امتحان کنیم.

۱. صاف بنشینید و کمی به جلو خم شوید

در این وضعیت بیشتر تمایل بر آن است که کمی به سمت عقب متمایل شوید تا از چکیدن خون بر صورت خود جلوگیری کنید، اما باید بدانید که کمی به سمت جلو متمایل شدن روش بهتری است.

این کار باعث می‌شود که خون وارد مجرای گلو نشود؛ زیرا اگر این اتفاق رخ دهد در نهایت باعث خفه شدن یا استفراغ می‌شود. سعی کنید به جای بینی با دهان خود نفس بکشید و آرام بمانید.

۲. از بستن بینی خود خودداری کنید

بعضی افراد از پد پنبه‌ای، دستمال، یا حتی تامپون استفاده می‌کنند تا جلوی خونریزی بینی را بگیرند. این کار می‌تواند باعث خونریزی بیشتر شود، چرا که باعث حساس‌تر شدن بیش‌تر رگ‌ها می‌شود. در عوض، از دستمال یا دستمال مرطوب برای پاک کردن خونی که از بینی می‌چکد استفاده کنید.

۳. بینی خود را به آرامی فشار دهید

قسمت نرم و گوشتی بینی خود، زیر استخوان‌های بینی را به مدت 10 دقیقه بگیرید تا رگ‌های خونی فشرده شوند و خونریزی قطع شود.

در این ده دقیقه همانگونه که بینی خود را گرفته‌اید فشار زیادی به آن وارد نکنید، چرا که دوباره خونریزی شروع می‌شود.

۴. مراحل پیشین را به مدت ۱۵ دقیقه تکرار کنید

اگر خونریزی بینی شما پس از 10 دقیقه فشار آوردن بند نیامد، این کار را به مدت 10 دقیقه دیگر نیز انجام دهید. اگر پس از 30 دقیقه خونریزی بینی شما بند نیامد یا حجم زیادی خون از بینی شما خارج شد خیلی سریع به اورژانس مراجعه کنید و تحت درمان قرار گیرید.

درمان پزشکی خون دماغ

گاهی‌اوقات خونریزی بینی با اقدامات خانگی و پس از ۲۰ دقیقه فشار مداوم بند نمی‌آید؛ همچنین ممکن است ناشی از ضربه شدید به سر و همراه با درد بینی باشد. در این شرایط قطع خون‌ریزی نیازمند مراجعه به پزشک و علت‌یابی تخصصی است.

سوزاندن مویرگ‌ها

سوزاندن یا کوتر کردن، یک راهکار درمانی سرپایی برای افرادی‌ست که دچار خون‌ریزی مکرر و مزمن قدامی شده‌اند. پزشک متخصص گوش و حلق و بینی پس‌از بی‌حسی موضعی داخل بینی، رگ‌های تحریک‌شده را به‌ این دو طریق می‌بندد:

• کوتر شیمیایی (با نقره نیترات): پزشک یک گوش‌پاک‌کن آغشته به نیترات نقره را روی رگ آسیب‌دیده قرار می‌دهد تا سوختگی سطحی ایجاد کند و رگ را ببندد. 
• کوتر الکتریکی (الکتروکوتر): پزشک با یک دستگاه فرکانس الکتریکی به رگ وارد کرده و آن را می‌سوزاند و جوش می‌دهد.

تامپوناد یا پانسمان داخلی (Packing)

در مواردی که خونریزی شدید است و به‌آسانی متوقف نمی‌شود، پزشک استفاده از «تامپوناد» را صلاح می‌بیند. در این روش، گاز مخصوص، اسفنج‌ پزشکی مجهز به مواد بندآورنده خون یا بادکنک‌ کوچک لاتکسی وارد مجرای بینی می‌شوند. با ایجاد فشار مستقیم، مداوم و یکنواخت بر روی رگ‌های پاره‌شده، دیواره رگ‌ها مسدود می‌شود و خون‌ریزی بند می‌آید.

تجویز داروهای موضعی و قابض عروق

یکی دیگر از راه‌های درمان خون‌ریزی بینی استفاده از اسپری‌های نازال یا پدهای پنبه‌ای آغشته به داروهای منقبض‌کننده رگ‌هاست. این داروها قطر رگ‌های خونی سطحی را تنگ می‌کنند تا خون کمتری در آنها جریان پیدا کند و خون‌ریزی را به‌تدریج بند می‌آورند.

اصلاح و تنظیم داروهای مصرفی بیمار

خیلی‌وقت‌ها علت خون دمان مصرف داروهای مختلف است. اگر پزشک چنین تشخیصی دهد، با تنظیم دقیق دُز داروها، تغییر موقت برنامۀ مصرف یا تجویز درمان‌های جایگزین، می‌کوشد این خون‌ریزی را قطع کند.

درمان خانگی خون دماغ

اگر خون دماغ شدید و به‌دنبال درمان خانگی خون دماغ می‌گردید، مراحل زیر را انجام دهید تا خون‌ریزی به‌سرعت قطع یا دست‌کم کمتر شود. 

اگر خون دماغ شدید و به‌دنبال درمان خانگی خون دماغ می‌گردید، مراحل زیر را انجام دهید تا خون‌ریزی به‌سرعت قطع یا دست‌کم کمتر شود. 

• حفظ آرامش: استرس و هیجان فشار خون را بالا می‌برند و خون‌ریزی بینی را تشدید می‌کنند. اولین قدم حفظ خونسردی است.
• استفاده از کمپرس سرد: یک تکه یخ را درون پارچه‌ای بپیچید و آن را روی پل بینی و پیشانی قرار دهید. سرمای حاصل از آن منجر به انقباض عروق خونی و قطع سریع‌تر خونریزی می‌شود.
• شست‌و‌شو با آب‌نمک: شست‌وشوی ملایم مجاری بینی با سرم شست‌وشو یا اسپری‌های نمکی مخاط بینی را نرم و مرطوب می‌کند. این کار تاحدی جلوی ترک‌خوردن عروق سطحی بینی را می‌گیرد.
• مرطوب نگه داشتن محیط: پس از بندآمدن خون، برای جلوگیری از خشکی مجدد مخاط، یک دستگاه بخور در اتاق بگذارید یا فضای داخلی بینی را با لایه بسیار نازکی از وازلین یا پماد ویتامین A چرب کنید.
• برگ زیتون یا دمنوش‌های قابض عروق: یک پد پنبه‌ای آغشته به عصاره برگ زیتون یا چای سبز غلیظ را به دیواره داخلی بینی بمالید. محتوای تانن در این گیاه ممکن است باعث تحکیم دیواره رگ‌های خونی شود.
• مراقبت از بینی مستعد خون‌ریزی: تا چند ساعت پس از بندآمدن خون‌دماغ، از فین کردن، دستکاری داخل بینی، خم‌شدن یا برداشتن اجسام سنگین خودداری کنید تا لختۀ ایجادشده جدا نشود.

جلوگیری از خون دماغ شدن

شما می‌توانید تعداد دفعاتی که خون دماغ می‌شوید را کاهش دهید یا اینکه با انجام برخی کارها از آن جلوگیری کنید:

• از قرار دادن انگشت در بینی و فین کردن با شدت زیاد خودداری کنید.
• اگر سیگار می‌کشید، آن را ترک کنید و در معرض دود سیگار افراد دیگر هم قرار نگیرید.
• فضای درونی بینی را با اسپری‌های بینی نمکی مرطوب نگه دارید.
• در طول ماه‌های فصل زمستان از دستگاه بخور در منزل استفاده کنید.
• در هنگام خواب با کمک پمادهایی هم‌چون باسیتراسین (Bacitracin)، کرم آ د (A and D Ointment) اوسرین (Eucerin)، پولیسپورین (Polysporin) یا وازلین دو سوراخ بینی را چرب کنید
• در اتومبیل حتماً کمربند ایمنی را ببندید، بستن کمربند امکان جراحت صورت در هنگام تصادف احتمالی را کاهش خواهد داد. 
• در هنگام انجام ورزش‌هایی که امکان آسیب و ضربه به صورت وجود دارد؛ مانند لاکراس، کاراته و هاکی از گاردهای مخصوص محافظ سر و صورت استفاده کنید.
• از تنفس مواد شیمیایی تحریک‌کننده جلوگیری کنید.

پیشگیری از خون دماغ شدن

با اقداماتی می‌توان از خون دماغ شدن در پیشگیری کرد. نکات زیر را رعایت کرده تا از خونریزی بینی در تابستان جلوگیری کنید:

• در هوای گرم از خانه بیرون نروید. اگر مجبور به بیرون رفتن بودید کلاه لبه‌دار به سر کنید و بینی خود را با دستمال سر یا پارچه‌ای نخی بپوشانید تا هوای گرم وارد بینی شما نشود.
• اگر اتاق شما دارای رطوبت است از دستگاه‌های تصفیه هوا یا خنک‌کننده هوا استفاده کنید و همچنین از خشک شدن بینی خود جلوگیری کنید.
• از دمیدن در بینی زمانی که به دلیل سرماخوردگی کیپ شده است، خودداری کنید.
• از مصرف الکل، دخانیات و نوشیدنی‌های گرم اجتناب کنید؛ زیرا باعث افزایش سلول‌های خونی در بینی شما می‌شوند.
• پس از خونریزی، خون در داخل بینی لخته می‌شود. بهتر است بینی خود را زمانی که مرطوب است تمیز کنید یا از دستمالی مرطوب به آن منظور استفاده کنید.

کلام آخر دکتردکتر

اگر به دفعات خون دماغ می‌شوید بهتر است با پزشک در مورد عوامل احتمالی آن و راه‌هایی که می‌تواند از آن جلوگیری کند مشورت کنید. پزشک احتمالاً از شما خواهد خواست که با یک پزشک متخصص گوش، حلق و بینی (otolaryngologist) مشورت کنید. اگر شما رقیق‌کننده‌ خون مصرف می‌کنید، شاید لازم باشد که دوز آن دوباره توسط متخصص تنظیم شود. 

در صورتی که تجربه‌ای در رابطه با خون دماغ شدن‌های طولانی و مکرر دارید؛ با ما و سایر خوانندگان این مطلب به اشتراک بگذارید. تمام سوالات شما عزیزان توسط پزشکان مجله دکتردکتر پاسخ داده می‌شود.

منابع

webmd

Medicoverhospital

healthline

hog

clevelandclinic

mayoclinic

betterhealth

mayoclinic

apollohospitals

mayoclinic

سؤالات پرتکرار