بدن ما هر روز به آهن نیاز دارد؛ اما اگر این ماده در بدن زیاد جمع شود، کمکم میتواند به کبد، قلب و حتی مفاصل آسیب بزند. این مشکل در بیماری هموکروماتوز دیده میشود، حالتی که بدن بیش از حد آهن جذب میکند. افرادی که به این بیماری مبتلا هستند باید در انتخاب غذاهایشان دقت کنند و بدانند چه چیزهایی برایشان مناسب است و چه چیزهایی را نباید مصرف کنند. در ادامه، توضیح میدهیم که بیماران مبتلا به هموکروماتوز چه رژیم غذاییای باید داشته باشند و چه بخورند تا مقدار آهن بدن آنها در حالت متعادلتری قرار بگیرد.
رژیم غذایی بیماران هموکروماتوز چیست؟
رژیم غذایی در بیماران هموکروماتوز (Hemochromatosis) یکی از راههای اصلی درمان محسوب نمیشود، اما در کنار درمانهای اصلی پزشکی، نقش مهمی در کنترل میزان جذب و تجمع آهن در بدن دارد. در این بیماری، بدن در کنترل جذب آهن دچار مشکل میشود و بیش از حد نیاز، آهن وارد جریان خون میکند. این آهن اضافه کمکم در اندامهایی مثل کبد، قلب و لوزالمعده یا همان پانکراس جمع میشود و اگر کنترل نشود میتواند به آنها آسیب بزند. به همین خاطر، هدف اصلی در رژیم غذایی این افراد این است که جلوی ورود آهن اضافی به بدن تا جایی که امکان دارد، گرفته شود و جذب آن هم تحت کنترل قرار بگیرد. مواد غذایی مثل گوشت قرمز، جگر، ویتامین C، الکل، غذاهای دریایی خاک و برخی دیگر از مواد غذایی بهتر است در رژیم غذایی بیماران هموکروماتوز حذف یا محدود شوند.
غذاهای مضر برای بیماران هموکروماتوز
در هموکروماتوز، مشکل اصلی کمبود آهن نیست؛ بلکه در این بیماری، بدن آهن را بیش از حد جذب میکند. این آهن اضافه در برخی نواحی بدن مثل کبد و قلب جمع میشود و خطر انواع بیماریهای کبدی و قلبی را افزایش میدهد. برای همین، بعضی از غذاهای حاوی آهن در رژیم غذایی بیماران هموکروماتوز محدود یا بهکل حذف میشوند. در ادامه، به تعدادی از این مواد غذایی مضر برای بیماران هموکروماتوز اشاره میکنیم.
مکملهای آهن و غذاهای غنیشده با آهن
مکملهای آهن یا برخی غلات و محصولات غنیشده مقدار آهن ورودی به بدن را بیش از نیاز افزایش میدهند. این مکملها بهشکل مستقیم سطح آهن خون را بالا میبرند و میتوانند روند بیماری را تشدید کنند. در بیماران هموکروماتوز، مصرف مکملهای آهن و غذاهای غنیشده با آهن فقط در صورت تجویز پزشک مجاز است.
ویتامین C در دوز بالا
ویتامین ث جذب آهن را در روده افزایش میدهد. به همین دلیل، مصرف مکملهای پر دوز یا همراهی آن با غذاهای پرآهن میتواند باعث افزایش جذب آهن شود. بنابراین، بهتر است بیماران هموکروماتوز در مصرف ویتامین ث محتاط باشند.
الکل
الکل یکی از مهمترین عوامل آسیب به کبد در بیماران مبتلا به هموکروماتوز است. وقتی آهن اضافه در کبد جمع شده باشد، مصرف الکل میتواند خطر آسیب جدی مثل سیروز کبدی را چند برابر کند. به همین دلیل، محدود کردن یا حذف الکل در بیماران مبتلا به هموکروماتوز بسیار مهم است.
غذاهای دریایی خام
مصرف غذاهای دریایی خام مثل صدف میتواند خطر عفونتهای باکتریایی جدی را در افراد دارای اضافه بار آهن افزایش دهد، چون این افراد نسبت به بعضی از عفونتها حساستر هستند. بنابراین، صدف و غذاهای دریایی خام ریسک بیشتری در افراد مبتلا به هموکروماتوز ایجاد میکنند.
غذاهای غنیشده با آهن
غذاهایی مثل بعضی از غلات صبحانه و آردها که بهشکل سنتی با آهن غنی میشوند، آیتم دیگری است که بهتر است در سبد غذایی افراد مبتلا به هموکروماتوز نباشد. آهن اضافه این غذاها اغلب جذب بدن میشوند و در صورت مصرف روزانه بالا، میتوانند به مرور سطح آهن بدن را بیشتر کنند.
گوشت قرمز و جگر
گوشت قرمز مثل گوشت گاو و بره، بهویژه جگر، سرشار از آهن «هِم» (Heme Iron) هستند. فراموش نکنیم که بعضی از غذاهای پرطرفدار سنتی ایرانی هم مثل دل، قلوه و کلهپاچه هِم بالایی دارند. هِم نوعی آهن است که بدن خیلی راحت و سریع آن را جذب میکند. مصرف زیاد این ماده میتواند باعث بالا رفتن ذخایر آهن در بدن شود. به همین خاطر، بیماران هموکروماتوز بهتر است مصرف گوشت قرمز و جگر را محدود کنند و به جای آن سراغ پروتئینهای سبکتر بروند.
برای کاهش آهن خون چه بخوریم؟
در بیماری هموکروماتوز، بهترین رژیم لاغری از نظر پزشکان این نیست که آهن را بهطور کامل حذف کنیم، بلکه جذب آهن در بدن باید تا حد ممکن کنترل و کمتر شود. بدن افراد دچار هموکروماتوز بهخودیخود بیش از نیاز آهن جذب میکند، پس انتخاب غذا میتواند به متعادل ماندن سطح آهن خون کمک کند و فشار را از روی کبد و بقیه اندامها بردارد.
البته، نباید از این نکته هم غافل بمانیم که رژیم غذایی فقط نقش حمایتی دارد و در کنار درمان اصلی و پزشکی این بیماری مثل خونگیری فلبوتومی (Phlebotomy) استفاده میشود. با اشاره به این نکات، در ادامه به تعدادی از غذاهایی اشاره میکنیم که مصرف آنها برای بیماران هموکروماتوز بهتر است.
سبزیجات برگ سبز
سبزیجات برگ سبز مثل اسفناج، کاهو و کلم بروکلی بهطور عمده حاوی آهن غیر هِم هستند که نسبت به آهن هِم موجود در منابع حیوانی، قابلیت جذب پایینتری دارد. سادهتر بگوییم: بدن بخش کمتری از این آهن را جذب میکند. علاوه بر این، فیبر غذایی موجود در این سبزیجات به بهبود فرایند جذب در روده کمک میکند. در نتیجه، سبزیجات برگ سبز مثل اسفناج، کاهو و کلم بروکلی یکی از بهترین انتخابها برای رژیم غذایی بیماران مبتلا به هموکروماتوز هستند.
حبوبات
حبوباتی مثل عدس، لوبیا و نخود از منابع مهم پروتئین گیاهی محسوب میشوند و حاوی آهن غیرهِم هستند که جذب آن در مقایسه با آهن هِم کمتر است. همچنین وجود ترکیباتی مانند فیتاتها در این گروه غذایی بهطور طبیعی جذب آهن را تا حدی کاهش میدهند. از این جهت، حبوبات میتوانند جایگزین بخشی از منابع پروتئین حیوانی پرآهن در رژیم غذایی این بیماران باشند. به همین دلیل، برخی مدلهای رژیم گیاهخواری که مصرف گوشت قرمز در آنها محدود است، به کنترل بهتر دریافت آهن هِم کمک میکنند.
غلات کامل
غلات کامل مثل جو دو سر، برنج قهوهای و نان سبوسدار از نظر سطح آهن در حد پایین تا متوسط هستند و بهخاطر فیبر بالا، باعث ایجاد احساس سیری طولانیتر میشوند. هرچند برخی از این مواد مقدار کمی آهن دارند، اما میزان جذب آن در مقایسه با منابع حیوانی بهمراتب کمتر است. به همین دلیل، گروه غلات کامل کمک میکند رژیم غذایی متعادلتر باشد بدون اینکه بار آهن بدن بهطور قابلتوجهی افزایش پیدا کند. بسیاری از متخصصان، الگوی کلی رژیم مدیترانه ای را هم بهدلیل تاکید بر مصرف سبزیجات، غلات کامل، حبوبات و کاهش مصرف گوشت قرمز، گزینهای مناسب برای سبک تغذیه این بیماران میدانند.
تخممرغ
تخممرغ یک منبع پروتئینی با میزان آهن بهنسبت پایین محسوب میشود و در مقایسه با گوشت قرمز، تاثیر بسیار کمتری در افزایش ذخایر آهن در بدن دارد. به همین دلیل، در بسیاری از برنامههای غذایی مربوط به هموکروماتوز، تخممرغ یک گزینه مناسبتر و کمریسکتر برای تامین پروتئین است.
لبنیات
لبنیاتی مثل شیر، ماست و پنیر آهن بسیار کمی دارند و از این جهت، جزو انتخابهای کمخطر در رژیم بیماران مبتلا به هموکروماتوز محسوب میشوند. علاوه بر این، کلسیم موجود در لبنیات تا حدی با جذب آهن در روده رقابت میکند و آن را کاهش میدهد. به همین دلیل، مصرف لبنیات اغلب بهعنوان یکی از اجزای مهم رژیم حمایتی به این افراد توصیه میشود.
مغزها و دانهها
با اینکه مغزها و دانههایی مانند بادام، گردو و کنجد منابع اصلی آهن به شمار نمیروند، اما حاوی مقادیر قابلتوجهی از این ماده معدنی هستند. از آنجا که آهن موجود در این خوراکیها از نوع غیر هِم است، جذب آن نسبت به آهن موجود در منابع حیوانی کمتر است. با این حال، مصرف بیرویه این مواد هم میتواند به افزایش مجموع آهن دریافتی روزانه منجر شود. به همین دلیل، بهتر است این خوراکیهای مغذی در حد اعتدال مصرف شوند و تا حد امکان همزمان با وعدههای غذایی بسیار غنی از آهن نباشند تا دریافت و جذب کلی آهن بهتر مدیریت شود.
چای و قهوه
چای و قهوه به دلیل داشتن ترکیبات پلیفنولی و تاننها جذب آهن غیرهِم را در دستگاه گوارش کاهش میدهند. مصرف این نوشیدنیها در کنار وعدههای غذایی، از نظر عملکردی بخشی از آهن موجود در غذا را در روده مهار میکند. به همین دلیل، در بسیاری از دستورالعملهای تغذیهای این بیماران، توصیه میشود همراه با غذا چای یا قهوه بنوشند.
بایدها و نبایدهای رژیم غذایی بیماران هموکروماتوز
در بیماری هموکروماتوز، هدف اصلی رژیم غذایی این است که جذب آهن در بدن کنترل شود و از تجمع آن در اندامهایی مثل کبد و قلب جلوگیری شود. در این راستا، بهتر است برخی از دستورالعملها برای مدیریت جذب آهن رعایت شوند. اولین نکتهای که باید در رژیم غذایی بیماران هموکروماتوز در نظر گرفته شود، تمرکز روی انتخاب غذاهایی است که سطح آهن پایینتری دارند یا جذب آهن آنها کمتر است.
برای بیماران مبتلا به هموکروماتوز، گروههایی مثل سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، تخممرغ و لبنیات اغلب انتخابهای مناسبتری محسوب میشوند. نوشیدنیهایی مثل چای و قهوه هم میتوانند تا حدی جذب آهن را کاهش دهند، بهخصوص زمانی که همراه یکی از وعدههای غذایی مصرف شوند. علاوه بر این، داشتن یک رژیم غذایی متعادل، مصرف کافی آب و پایبندی به درمانهای پزشکی مثل فلبوتومی از اصول مهم مدیریت بیماری است. در برخی منابع هم اشاره شده است که حتی نحوه ترکیب غذاها میتواند روی میزان جذب آهن اثر قابلتوجهی داشته باشد.
اما مهمترین نکتهای که در پرهیز غذایی این بیماران باید رعایت شود، دوری از غذاهای سرشار از آهن «هِم» مثل گوشت قرمز و جگر است، چون این نوع آهن بهراحتی و با سرعت بالا در بدن جذب میشود. همچنین اغلب توصیه میشود مکملهای آهن و ویتامین C با دوز بالا مصرف نشوند، چون میتوانند جذب آهن را افزایش دهند. مصرف الکل هم باید تا حد زیادی محدود یا حذف شود، چون میتواند آسیب کبدی ناشی از تجمع آهن را تشدید کند. علاوه بر این، غذاهای غنیشده با آهن و بعضی از غذاهای دریایی خام هم ممکن است برای این بیماران مناسب نباشند. در مجموع، یک رژیم غذایی آگاهانه و کنترلشده به کاهش عوارض بیماری کمک میکند، اما به هیچ وجه جایگزین درمان پزشکی نیست.
کلام آخر دکتردکتر
در بیماری هموکروماتوز، مشکل اصلی این است که بدن بیش از حد نیاز خود آهن جذب و ذخیره میکند. به همین دلیل، رژیم غذایی بهتنهایی درمان اصلی این بیماری نیست، اما میتواند نقش مهمی در کنترل آن داشته باشد. هدف از رعایت رژیم غذایی مخصوص هموکروماتوز این است که میزان جذب آهن کاهش پیدا کند و فشار کمتری به اندامهایی مثل کبد، قلب و مفاصل وارد شود.
نکته مهم این است که رژیم غذایی در هموکروماتوز قرار نیست آهن را بهطور کامل حذف کند، بلکه هدف آن ایجاد تعادل و کمک به کنترل بیماری در کنار درمانهای اصلی است. در کنار تمام نکاتی که مرور کردیم، اگر هنوز درباره درمان هموکروماتوز، رژیم غذایی مناسب این بیماری یا علائم آن سؤالی دارید، میتوانید از پزشکان متخصص در دکتردکتر مشاوره بگیرید و راهنمایی تخصصی دریافت کنید. در پلتفرم دکتردکتر، به راحتی چند کلیک میتوانید نوبت حضوری دریافت کنید یا برای جلسه مشاوره آنلاین وقت بگیرید. همچنین، در صورت نیاز به هرگونه دارو یا مکمل، میتوانید آن را از داروخانه دکتردکتر سفارش دهید و درب منزل خود تحویل بگیرید.
