کم‌کاری پاراتیروئید در کودکان و بزرگسالان: علائم، علل و روش‌های درمان

تعادل مواد معدنی در بدن برای حفظ سلامت ما اهمیت زیادی دارد. یکی از این مواد حیاتی کلسیم است که بیشتر افراد آن را تنها استحکام‌بخش استخوان‌ها می‌شناسند، اما کلسیم نقش‌های مهم‌تری نیز در جریان خون بر عهده دارد. در این میان، کم‌کاری پاراتیروئید باعث کاهش سطح کلسیم خون می‌شود و می‌تواند عوارض خطرناکی به همراه داشته باشد. در ادامه قصد داریم دلایل این بیماری، علائم مهم آن و روش‌های درمانی را بررسی کنیم.

کم‌کاری پاراتیروئید چیست؟

هر فردی چهار غدۀ پاراتیروئید دارد که در نزدیکی یا پشت غدۀ تیروئید قرار دارند. هر غده به‌اندازۀ دانۀ برنج است. کم‌کاری پاراتیروئید نقطه مقابل پرکاری پاراتیروئید است و زمانی رخ می‌دهد که غده‌های پاراتیروئید هورمون پاراتیروئید (PTH) کافی ترشح نکنند. این هورمون وظیفۀ تنظیم میزان کلسیم و فسفر خون را بر عهده دارد. ترشح ناکافی این هورمون سبب کاهش سطح کلسیم خون و افزایش میزان فسفر می‌شود. بالارفتن میزان فسفر در خون می‌تواند کلسیم را باز هم کمتر کند و به بروز مشکلات جسمی گوناگونی بینجامد.

کلسیم یکی از حیاتی‌ترین مواد معدنی در بدن شما است. بخش زیادی از کلسیم در استخوان‌ها ذخیره می‌شود، اما بدن برای کارکرد درست اندام‌ها به وجود آن در جریان خون نیاز دارد. کلسیم موجود در خون وظایف بسیار مهمی بر عهده دارد که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

• کمک به عملکرد مناسب اعصاب؛
• انقباض ماهیچه‌ها برای حرکت؛
• کمک به لخته‌شدن خون در زمان خون‌ریزی؛
• کمک به ضربان منظم قلب؛
• حفظ سلامت و استحکام استخوان‌ها.

کاهش غیرطبیعی کلسیم خون، که در اصطلاح پزشکی به آن هیپوکلسمی می‌گویند، می‌تواند تمام این کارکردهای حیاتی را با اختلال روبه‌رو کند.

کم‌کاری کاذب پاراتیروئید چیست؟

کم‌کاری کاذب پاراتیروئید (PHP) اختلال ژنتیکی نادری است که سازوکار متفاوتی دارد. در این بیماری، غده‌های پاراتیروئید مقدار هورمون کافی و طبیعی تولید می‌کنند، اما بدن توانایی پردازش و پاسخ به آن را ندارد. در واقع، بدن در برابر هورمون پاراتیروئید مقاومت نشان می‌دهد و نمی‌تواند از آن برای حفظ تعادل مواد معدنی استفاده کند.

براثر این مقاومت هورمونی، سطح کلسیم خون کاهش می‌یابد و فسفر بالا می‌رود. این اختلال می‌تواند مشکلات مختلفی مانند گرفتگی شدید ماهیچه‌ها، بی‌حسی اندام‌ها، تشنج و خرابی دندان‌ها را به همراه داشته باشد.

علت‌های کم‌کاری پاراتیروئید

کاهش هورمون پاراتیروئید در بدن علت‌های گوناگونی دارد که برخی از آن‌ها ژنتیکی و برخی دیگر اکتسابی هستند. عامل‌های اصلی بروز این عارضه عبارت‌اند از:

آسیب به غده‌های پاراتیروئید یکی از علت های کم کاری پاراتیروئید

جراحی گردن یا تیروئید علت اصلی این بیماری است و نزدیک به ۷۵ درصد از موارد ابتلا به این علت رخ می‌دهد. در جریان این عمل‌ها، غده‌ها ناخواسته آسیب می‌بینند. این آسیب بیشتر اوقات کمی پس از جراحی خود را نشان می‌دهد، اما گاهی نیز سال‌ها بعد نمایان می‌شود. در برخی موارد نیز پرتودرمانی به این غده‌ها آسیب می‌زند.

بیماری‌های ژنتیکی خاص یکی از دلایل کم کاری پاراتیروئید

کمتر از ده درصد موارد ابتلا به‌علت بیماری‌های ژنتیکی رخ می‌دهند. شایع‌ترین آن‌ها نشانگان (سندرم) دی‌جورج نام دارد. نوزادان مبتلا به این عارضه بدون غده‌های پاراتیروئید متولد می‌شوند و در تمام زندگی خود با کمبود کلسیم مواجه هستند. نزدیک به ۶۰ درصد از کم‌کاری پاراتیروئید در کودکان، به‌دلیل نشانگان دی‌جورج است.

بیماری‌های خودایمنی خاص و امکان ابتلا به بیماری کم کاری تیروئید

در برخی بیماری‌ها، دستگاه ایمنی بدن به‌اشتباه به غده‌های پاراتیروئید حمله می‌کند و مانع فعالیت درست آن‌ها می‌شود. یکی از رایج‌ترین علت‌های خودایمنی این بیماری، سندرم پلی‌اندوکرین خودایمنی نوع ۱ (autoimmune polyendocrine syndrome type 1) است.

کمبود منیزیم و علت های کم کاری پاراتیرئید

باید حواستان به علائم کمبود منیزیم نیز باشد، زیرا سطح پایین منیزیم در بدن ترشح هورمون پاراتیروئید را متوقف می‌کند یا آن را کاهش می‌دهد. این مسئله به افت سطح کلسیم خون می‌انجامد.

علائم کم‌کاری پاراتیروئید

شروع این بیماری بسیار تدریجی رخ می‌دهد و نشانه‌های آن ممکن است بسیار خفیف باشند. بسیاری از مبتلایان سال‌ها پیش از تشخیص، دچار این نشانه‌ها بوده‌اند بدون آنکه علت آن را بدانند. گاهی نشانه‌ها آن‌قدر خفیف هستند که بیماری تنها پس از آزمایش خون دوره‌ای و مشاهده افت کلسیم تشخیص داده می‌شود.

رایج‌ترین نشانه‌ها گزگز اندام‌ها و گرفتگی ماهیچه‌ها هستند. دیگر نشانه‌های این عارضه عبارت‌اند از:

• گزگز در لب‌ها، انگشتان دست و انگشتان پا؛
• گرفتگی ماهیچه‌ها؛
• انقباض شدید ماهیچه‌ای (کزاز ماهیچه‌ای یا تتانی) که اگر حنجره را درگیر کند، تنفس را دشوار می‌سازد؛
• شکم‌درد؛
• ضربان نامنظم قلب؛
• ناخن‌های شکننده؛
• آب‌مروارید؛
• رسوب کلسیم در برخی بافت‌های بدن؛
• کاهش سطح هوشیاری؛
• موهای خشک؛
• پوست خشک و پوسته‌پوسته؛
• درد در صورت، ساق پا و پاها؛
• قاعدگی دردناک؛
• تشنج؛
• دیردرآوردن دندان‌ها یا رشدنکردن آن‌ها؛
• ضعیف‌بودن مینای دندان در کودکان.

کم‌کاری پاراتیروئید و اختلالات الکترولیتی

الکترولیت‌ها مواد معدنی موجود در خون هستند که بار الکتریکی دارند. این مواد برای انقباض ماهیچه‌ها، انتقال پیام‌های عصبی و حفظ ضربان منظم قلب ضروری هستند. در بیماری کم‌کاری پاراتیروئید، تعادل این ذرات حیاتی در بدن به‌ هم می‌ریزد.

غده‌های پاراتیروئید میزان کلسیم، فسفر و منیزیم را در بدن کنترل می‌کنند. وقتی این غده‌ها هورمون کافی ترشح نکنند، اختلال الکترولیت بدن به سه شکل دیده می‌شود:

• افت شدید کلسیم (هیپوکلسمی): کلسیم خون به‌شدت کاهش می‌یابد و اندام‌ها را با کمبود مواد معدنی روبه‌رو می‌کند؛
• افزایش فسفر (هایپرفسفاتمی): مقدار فسفر در خون بالا می‌رود که این افزایش، افت کلسیم را بیشتر می‌کند؛
• کمبود منیزیم: مقدار کم منیزیم ترشح هورمون پاراتیروئید را متوقف می‌کند و چرخهٔ بیماری را ادامه می‌دهد.

عوارض کم‌کاری پاراتیروئید

اگر کم‌کاری پاراتیروئید به‌موقع کنترل و درمان نشود، می‌تواند آسیب‌های جدی به بخش‌های مختلف بدن وارد کند. این عارضه‌ها براساس سن بیمار و سرعت افت کلسیم تفاوت دارند.

عوارض بلندمدت کم‌کاری پاراتیروئید در بزرگسالان

بی‌توجهی به درمان این بیماری در درازمدت آسیب‌های زیر را به همراه دارد:

• اختلال در کارکرد کلیه: ناتوانی کلیه‌ها در تصفیه مواد معدنی؛
• سنگ کلیه: رسوب کلسیم در مجاری ادراری و ایجاد سنگ‌های دردناک؛
• رسوب کلسیم در مغز: تجمع کلسیم در بافت مغز که به بروز اختلال‌های حرکتی می‌انجامد.

عوارض کم‌کاری پاراتیروئید در کودکان

کودکان مبتلا به کم‌کاری پاراتیروئید به آسیب‌های متفاوتی دچار می‌شوند، زیرا بدن آن‌ها در حال رشد است. این عارضه‌ها عبارت‌اند از:

• کاهش سرعت رشد: کوتاهی قد و تکامل‌نیافتن ساختار بدن؛
• مشکلات دندان: تأخیر در رشد دندان‌ها، ضعف شدید مینا و پوسیدگی‌های زودهنگام دندان؛
• تأخیر در رشد ذهنی: بروز کندی در یادگیری و یادآوری مطالب؛
• مشکلات استخوانی: دگرگونی در جذب کلسیم و تضعیف اسکلت بدن.

عوارض افت ناگهانی کلسیم (وضعیت اضطراری)

کاهش ناگهانی و شدید سطح کلسیم خون یک وضعیت بحرانی به شمار می‌رود. برای نجات جان بیمار و پیشگیری از آسیب‌های جدی، درصورت مشاهدهٔ این دو نشانه باید سریع به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید:

• تشنج: حملات تشنجی ناگهانی ناشی از تحریک بیش از حد سیستم عصبی؛
• اسپاسم حنجره: انقباض شدید ماهیچه‌های گلو که راه نفس را به‌طور کامل می‌بندد.

روش‌های تشخیص کم‌کاری پاراتیروئید

تشخیص بیماری کم‌کاری پاراتیروئید با بررسی دقیق تاریخچۀ پزشکی بیمار و معاینۀ بدنی آغاز می‌شود. پزشک ابتدا به‌دنبال نشانه‌های ظاهری مانند خشکی پوست، ریزش مو و انقباض‌های ماهیچه‌ای می‌گردد. همچنین، گردن بیمار را برای یافتن جای زخم جراحی‌های قبلی تیروئید یا پاراتیروئید بررسی می‌کند.

برای تأیید بیماری، پزشک نشانه‌های حساسیت عصبی‌ماهیچه‌ای مانند نشانۀ شوستوک (Chvostek) یا تروسو (Trousseau) را ارزیابی می‌کند. درنهایت، پزشک برای تشخیص قطعی از آزمایش‌ها و ابزارهای تشخیصی زیر کمک می‌گیرد:

آزمایش هورمون PTH برای تشخیص کم‌کاری پاراتیروئید

اصلی‌ترین راه تشخیص این عارضه، اندازه‌گیری سطح هورمون پاراتیروئید (PTH) در جریان خون است. در حالت عادی، وقتی کلسیم خون افت می‌کند، غده‌ها باید هورمون بیشتری ترشح کنند تا این کمبود جبران شود، اما در مبتلایان به این بیماری، میزان این هورمون در خون بسیار پایین یا حتی غیرقابل‌شناسایی است.

نکته: برای تشخیص کم‌کاری مزمن، لازم است پایین‌بودن این هورمون همراه با کمبود کلسیم، دست‌کم دو بار در یک دورۀ ۶ ماهه تایید شود.

آزمایش کلسیم و فسفر خون و بررسی کم‌کاری پاراتیروئید

آزمایش خون برای بررسی میزان کلسیم و فسفر اهمیت زیادی دارد. کم‌کاری پاراتیروئید باعث افت شدید کلسیم خون (هیپوکلسمی) و افزایش میزان فسفر می‌شود. پزشکان برای سنجش دقیق کلسیم، یا میزان کلسیم فعال را اندازه می‌گیرند یا میزان کلسیم کل را بر پایه سطح پروتئین آلبومین خون محاسبه می‌کنند. بالابودن هم‌زمان فسفر و پایین‌بودن کلسیم، نشانه بارز این اختلال است.

تشخیص کم‌کاری پاراتیروئید با بررسی سطح منیزیم

سنجش میزان منیزیم خون یکی دیگر از بخش‌های ضروری در روند تشخیص است. کمبود منیزیم خود می‌تواند مانع ترشح کافی هورمون پاراتیروئید شود و نشانه‌هایی شبیه به این بیماری ایجاد کند. بنابراین، پزشک باید مطمئن شود که ریشۀ مشکل از کمبود منیزیم نیست.

همچنین، آزمایش بررسی سطح ویتامین D نیز برای ارزیابی کامل وضعیت بیمار تجویز می‌شود.

نوار قلب و بررسی علائم مرتبط برای تشخیص کم‌کاری پاراتیروئید

کمبود کلسیم بر کارکرد الکتریکی قلب تأثیر می‌گذارد و می‌تواند باعث ضربان نامنظم قلب شود. پزشک با گرفتن نوار قلب (EKG/ ECG) این تغییرات را بررسی می‌کند.

همچنین، ممکن است پزشک برای بررسی استخوان‌ها آزمایش X-ray، یا برای بررسی تجمع کلسیم در مغز آزمایش سی‌تی اسکن درخواست کند.

درمان کم‌کاری پاراتیروئید

هدف اصلی از درمان کم‌کاری پاراتیروئید، بازگرداندن و حفظ تعادل کلسیم و دیگر مواد معدنی در بدن است. ازآنجاکه این بیماری اغلب مزمن است، بیشتر مبتلایان باید تا پایان عمر تحت‌ نظارت پزشک باشند و روند درمان خود را ادامه دهند.

پزشک با تجویز مکمل‌ها و داروها تلاش می‌کند تا سطح کلسیم خون را در محدودۀ ایمن نگه دارد و از بروز عوارض بلندمدت جلوگیری کند.

درمان دارویی کم‌کاری پاراتیروئید

درمان دارویی این بیماری شامل چند بخش اصلی است که پزشک با توجه به شدت نشانه‌ها و نتایج آزمایش‌ها تجویز می‌کند:

• مکمل‌های کلسیم و ویتامین D: این مکمل‌ها پایۀ اصلی درمان هستند و بیمار باید آن‌ها را به‌صورت روزانه و مادام‌العمر مصرف کند. بدن برای جذب و استفاده از کلسیم به ویتامین D نیاز دارد؛ بنابراین مصرف هم‌زمان این دو مکمل ضروری است. ویتامین D افزون بر کمک به جذب کلسیم، به دفع فسفر اضافی نیز کمک می‌کند.
• تزریق هورمون پاراتیروئید (PTH): اگر مصرف مکمل‌های خوراکی کلسیم و ویتامین D برای کنترل بیماری کافی نباشد، پزشک تزریق هورمون پاراتیروئید را تجویز می‌کند.
• دیورتیک‌های تیازیدی (داروهای ادرارآور): این داروها به کلیه‌ها کمک می‌کنند تا کلسیم کمتری را ازطریق ادرار دفع کنند و به این ترتیب سطح کلسیم خون حفظ شود.
• تزریق وریدی کلسیم در شرایط اضطراری: اگر سطح کلسیم خون به‌شدت افت کند و جان بیمار به خطر بیفتد، یا دچار گرفتگی‌های شدید ماهیچه‌ای شود، پزشکان کلسیم را به‌طور مستقیم و وریدی تزریق می‌کنند. این روش به‌سرعت نشانه‌ها را تسکین می‌دهد.

رژیم غذایی کم‌کاری پاراتیروئید

برنامۀ غذایی مبتلایان به کم‌کاری پاراتیروئید باید سرشار از کلسیم و تاحدامکان کم‌فسفر باشد. نوشیدن آب کافی نیز بسیار مهم است، زیرا از دفع مواد مغذی حیاتی جلوگیری می‌کند و خطر ابتلا به سنگ کلیه را کاهش می‌دهد. همچنین، ویتامین دی برای جذب کلسیم ضروری است و به همین دلیل، شاید از خود بپرسید که “برای کمبود ویتامین دی چی بخوریم“؟

نکته‌ای که باید به آن توجه کنید این است که برخی مواد غذایی حاوی کلسیم، فسفر بالایی نیز دارند؛ مثلاً لبنیات (شیر، ماست و پنیر) باوجود داشتن کلسیم، سرشار از فسفر هستند و مصرف زیاد آن‌ها می‌تواند تعادل کلسیم خون را به‌هم بزند. بنابراین، بهتر است منابع کلسیم بدون فسفر را در برنامۀ غذایی خود بگنجانید.

جدول زیر راهنمای مناسبی برای تنظیم برنامۀ غذایی روزانه است:

درمان کم‌کاری پاراتیروئید در طب سنتی

طب سنتی و گیاهان دارویی نمی‌توانند بیماری کم‌کاری پاراتیروئید را به‌طور کامل درمان کنند. این بیماری به‌علت ترشح‌نشدن هورمون پاراتیروئید رخ می‌دهد؛ بنابراین، بدن برای جبران این کمبود به درمان‌های نوین پزشکی و مصرف منظم مکمل‌های کلسیم و ویتامین D نیاز دارد.

درمان گیاهی کم‌کاری پاراتیروئید

برخی گیاهان دارویی سرشار از کلسیم و مواد معدنی هستند و مصرف آن‌ها به جذب بهتر این مواد در بدن کمک می‌کند؛ مثلاً اسفناج و سبزی‌های برگ‌تیره به‌علت داشتن املاح مفید می‌توانند به تقویت استخوان‌ها کمک کنند.

البته، مصرف خودسرانه هرگونه داروی گیاهی ممکن است با داروهای تجویزی پزشک تداخل ایجاد کند و خطر رسوب کلسیم در کلیه یا مغز را افزایش دهد. پیش از مصرف هر نوع داروی گیاهی، حتماً با پزشک خود مشورت کنید.

کم‌کاری پاراتیروئید و شرایط خاص

این بیماری در شرایط گوناگون و برای گروه‌های سنی مختلف می‌تواند چالش‌های متفاوتی ایجاد کند. کودکان و افرادی که جراحی گردن انجام داده‌اند، دو گروه مهمی هستند که به مراقبت‌های ویژه‌ای نیاز دارند.

کم‌کاری پاراتیروئید در کودکان

کم‌کاری پاراتیروئید در کودکان بیشتر ریشهٔ ژنتیکی دارد. این اختلال در سنین رشد می‌تواند به تأخیر در رشد قدی، مشکلات جدی دندان (مانند خرابی و ضعف مینای دندان)، و حتی تأخیر در یادگیری و مهارت‌های حرکتی منجر شود. پزشکان رشد دندان‌ها و استخوان‌های کودکان مبتلا را به‌دقت بررسی می‌کنند تا با تجویز زودهنگام مکمل‌ها، از بروز عارضه‌های ماندگار جلوگیری کنند.

کم کاری پاراتیروئید بعد از جراحی تیروئید

آسیب ناخواسته به غده‌های پاراتیروئید در جریان جراحی تیروئید، شایع‌ترین علت بروز این بیماری در بزرگسالان است. در بسیاری از موردها، این کم‌کاری موقتی است و با گذشت چند هفته یا چند ماه برطرف می‌شود.
بااین‌حال، در برخی بیماران آسیب واردشده ماندگار است و فرد ناگزیر است تا پایان عمر برای تنظیم سطح کلسیم خود دارو مصرف کند. پزشکان معمولاً پس از چنین جراحی‌هایی، سطح کلسیم خون بیمار را به‌دقت رصد می‌کنند.

پیشگیری از بیماری کم‌کاری پاراتیروئید

پیشگیری از نوع ژنتیکی یا خودایمنی این بیماری شدنی نیست، اما راه‌هایی برای جلوگیری از بروز نوع اکتسابی آن وجود دارد. مثلاً انتخاب جراح ماهر و باتجربه برای جراحی‌های تیروئید و گردن، تا حد زیادی خطر آسیب ناخواسته به این غده‌ها را کاهش می‌دهد.

همچنین، برای پیشگیری از بروز عارضه‌های شدید بیماری در افراد مبتلا، رعایت نکات سبک زندگی زیر بسیار مؤثر است:

• نوشیدن آب کافی: مصرف منظم آب (حدود ۸ لیوان در روز) به هیدراته‌ماندن ماهیچه‌ها کمک می‌کند و خطر ایجاد سنگ کلیه را کاهش می‌دهد.
• ورزش منظم: فعالیت بدنی مناسب به تقویت استخوان‌ها کمک کرده و از شکستگی آن‌ها جلوگیری می‌کند.
• مراجعه منظم به دندان‌پزشک: ازآنجاکه کمبود کلسیم به دندان‌ها آسیب می‌زند، بررسی مداوم سلامت دندان‌ها ضروری است.
• پایش مداوم: انجام آزمایش‌های دوره‌ای خون و سنجش تراکم استخوان برای ارزیابی کارکرد کلیه‌ها و استخوان‌ها الزامی است.

کلام آخر دکتردکتر

بیماری کم‌کاری پاراتیروئید گرچه اختلالی نادر است، با تشخیص به‌موقع و درمان مداوم به‌خوبی کنترل می‌شود. کلید موفقیت در مهار این بیماری، پایبندی به مصرف منظم داروها و تغییرات مثبت در سبک زندگی است. به یاد داشته باشید نوسان‌های سطح کلسیم بر بخش‌های مختلف بدن تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین مراجعه‌های منظم به پزشک و انجام‌دادن آزمایش‌های دوره‌ای ضامن سلامت بلندمدت شما است. برای مشورت با پزشک تخصص غدد می‌توانید به کمک دکتردکتر، همین حالا یک نوبت ویزیت آنلاین یا حضوری با بهترین پزشکان کشور دریافت کنید.

سوالات متداول

منابع

Cleveland Clinic

Cleveland Clinic

NIH

Medline Plus

Healthline

WebMD

CHOP