همه میدانیم افسردگی چیست و چطور مثل یک ابری خاکستری روی زندگی سایه میاندازد. اما تصور کنید این ابر شروع به گفتن جملات ترسناک کند و به شما بقبولاند که تمام دنیا علیه شما توطئه کردهاند! افسردگی سایکوتیک یکی از جدیترین انواع افسردگی است و غم عمیق را با توهم و هذیان گره میزند. مثل اینکه درحال غرق شدن باشید و تصور کنید که آب دریا سمی است! در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، مفصل درباره افسردگی سایکوتیک و درمان قطعی آن حرف میزنیم.
افسردگی سایکوتیک چیست؟
افسردگی سایکوتیک یا روانپریشی (Psychotic Depression) یکی از جدیترین و پیچیدهترین شکلهای اختلالات خلقی و فراتر از یک غم و اندوه ساده یا بیحوصلگی است. در این حالت، افسردگی آنقدر شدید میشود که فرد علاوه برتجربه غم عمیق و ناامیدی، ارتباطش با واقعیت را از دست میدهد و دچار علائم روانپریشی (سایکوز) میشود. متون تخصصی این وضعیت را «اختلال افسردگی اساسی با ویژگیهای روانپریشی» معرفی کردهاند.
در این شکل حاد و بحرانی از اختلال افسردگی اساسی، بیمار با هذیان (باورهای غلط و پایدار) و توهم (دیدن و شنیدن چیزهای غیرواقعی) دستوپنجه نرم میکند. محتوای هذیان و توهم نیز اغلب همسو با خلق افسردهاش است. این افکار بیشتر حول بیارزشی، شکست، خودتحقیری و شرم هستند.
تفاوت افسردگی معمولی با افسردگی سایکوتیک چيست؟
اصلیترین تفاوت افسردگی سایکوتیک با افسردگی معمولی در شدت اختلال در تنظیم انتقالدهندههای عصبی و افزایش سطح هورمون استرس (کورتیزول) است. هر دو اختلال ریشه در غم عمیق دارند، ولی افسردگی روانپریشی قدرت تشخیص مرز بین تخیلات ذهنی و واقعیت بیرونی را از فرد میگیرد. بهاینخاطر، این شرایط روانی اورژانسی نیازمند ترکیب دقیق داروهای ضدافسردگی با داروهای ضدروانپریشی یا حتی شوکدرمانی (ECT) برای بازگشت سریع تعادل سیستم عصبی است.
در جدول زیر تفاوت افسردگی سایکوتیک و غیر سایکوتیک را از منظر ارتباط با واقعیت، محتوای افکار، علائم جسمی و رفتاری و پاسخ به درمان آوردهایم.
| افسردگی غیر سایکتوتیک (معمولی) | افسردگی سایکوتیک |
| فرد نسبت به دنیای اطراف آگاه است. با وجود احساس پوچی و ناامیدی، میداند که این افکار ناشی از وضعیت روحی اوست و دچار توهم یا باورهای عجیبوغریب نمیشود. | فرد ارتباط با واقعیت را از دست میدهد. شاید صداهایی بشنود که وجود ندارند (توهم) یا به چیزهای کاملا غیرمنطقی باور قلبی پیدا کند (هذیان)؛ مثلا بپذیرد بدنش از درون درحال متلاشی است. |
| افکار منفی معمولا حول محور شکستهای شخصی، تنهایی و غم میچرخند، مثل «بهقدر کافی خوب نیستم». | افکار منفی در قالب هذیانهای همخوان با خلق هستند، آنقدر افراطی که به سطح جنون میرسند، مثل هذیان گناهکاری «من باعث یک فاجعه شدهام». |
| فرد شاید دچار کمخوابی یا کماشتهایی شود، اما همچنان قدرت مدیریت عملکردهای پایه را دارد. | علائم جسمی فوقالعاده شدید میشوند و فرد دچار جمود میشود، یعنی ساعتها بیحرکت و بیحرف است یا برعکس، کنترلی بر بیقراری شدید حرکتی خود ندارد. |
| معمولا با مصرف یک نوع داروی ضدافسردگی (مثل SSRIs) و رواندرمانی بهبود پیدا میکند. | بهندرت فقط با داروی ضدافسردگی درمان میشود. بیمار به ترکیبی از داروهای ضدافسردگی و داروهای ضدروانپریشی نیاز دارد. |
علائم افسردگی سایکوتیک
سؤال مهم بعدی این است: علائم افسردگی سایکوتیک چیست و از روی کدام نشانهها میتوان پی به آن برد؟
فرد مبتلا به افسردگی روانپریشی ترکیبی از این علائم افسردگی و روانپریشی را تجربه میکند:
- احساس مداوم غم یا ناامیدی؛
- احساس بیارزشی یا گناه؛
- لذتنبردن از فعالیتهای مورد علاقه قبلی؛
- خستگی یا کمبود انرژی؛
- ناتوانی در تمرکز و تصمیمگیری؛
- تغییرات قابلتوجه در وزن و اشتها (بیاشتهایی یا پراشتهایی)؛
- مشکلات خواب (کمخوابی یا پرخوابی)؛
- خودآزاری و خودبیمارانگاری؛
- افکار مرگ یا خودکشی؛
- کمتحرکی یا بیتحرکی؛
- بیقراری و ناتوانی در آرام نشستن، حرکات بیهدف مثل قدمزدن یا فشردن دستها؛
- کندی حرکت یا گفتار؛
- مشکلات جسمی، مانند سردرد، دلدرد، درد و کوفتگی، یا اختلال عملکرد جنسی؛
- هذیان و یا توهم.
همانطور که اشاره کردیم، در افسردگی سایکوتیک هذیان و توهم بهنوعی مرتبط با افسردگی هستند. فرد ممکن است صدایی غیرواقعی بشنود که از او انتقاد میکند و میگوید که لیاقت زندگی را ندارد. یا باورهای اشتباهی درباره بدن خود پیدا کند، مثلا باور کند که مبتلا به سرطان است!
علت ابتلا به افسردگي سايكوتيك چیست؟
افسردگی یک اختلال چندوجهی است و به دلایل مختلف، افراد مختلف را تحتتأثیر قرار میدهد. بههمینخاطر علت افسردگی سایکوتیک دقیقا مشخص نیست و محققان آن را ناشی از ترکیبی از عوامل ژنتیکی، بیولوژیکی، محیطی و روانی است.
نظریهای در مورد دلیل ابتلا به افسردگی سایکوتیک هست که میگوید: افسردگی روانپریشی نتیجۀ ارثبردن ترکیب خاصی از ژنهاست، برخی ژنها مسئول علائم افسردگی و برخی دیگر مسئول علائم روانپریشی. بنابر این نظریه، کاملا پیداست چرا افسردگی همیشه از نوع روانپریشی نیست. یک نظریه دیگر سطح بالای هورمون استرس (کورتیزول) را در ابتلا به این بیماری دخیل میداند.
نحوه تشخیص افسردگی سایکوتیک
افسردگی روانپریشی درحالحاضر یک بیماری جدا از افسردگی نیست؛ علم پزشکی آن را زیرمجموعهای از اختلال افسردگی اساسی (MDD) معرفی میکند. ماهیت پیچیده و شباهت علائم این عارضه به سایر بیماریهای روانی (اسکیزوفرنی و دوقطبی)، تشخیص آن را برای متخصصان این حوزه حسابی سخت و پرچالش کرده است. ازطرفی، افراد مبتلا به آن از بیان توهمات یا هذیانهای خود خجالت میکشند و این مسئله تشخیص را دشوارتر میکند.
در وهلۀ اول، پزشک متخصص شروع به بررسی سوابق پزشکی و خانوادگی بیمار میکند. ارزیابی دقیق روانپزشکی برای ارزیابی خلق و خو، الگوهای فکری و ادراکات انجام میشود.
پزشک با پرسیدن سوالات دقیق، سعی میکند مرز بین افکار منفی شدید و هذیان را پیدا کند. او به دنبال پاسخ پرسشهای زیر میگردد:
- آیا توهمات یا هذیانها با تم افسردگی (مثل گناه، فقر یا بیماری) هماهنگ هستند؟
- آیا علائم سایکوتیک فقط در دوره افسردگی ظاهر میشوند؟
همچنین برای درک تغییرات رفتاری فرد، جلسهای برای گفتوگو با اعضای خانواده تنظیم خواهد شد.
در آخر، یک مرحله معاینه پزشکی و آزمایشهای آزمایشگاهی برای رد علل جسمی زمینهای و سایر علل روانپریشی انجام میشود. پزشک باید مطمئن شود که علائم ناشی از اختلال دوقطبی، اسکیزوافکتیو یا مصرف مواد و داروهای مختلف نیست.
مرحله بعد، تست افسردگی سایکوتیک است. پاسخهای بیمار در برگه پرسشنامه تاحدی راه را برای پزشک هموار میکنند.
آیا افسردگی سایکوتیک درمان دارد و چقدر طول میکشد؟
سؤال مهمتر مبتلایان افسردگی سایکوتیک و نزدیکان آنها این است که آیا افسردگی سایکوتیک درمان قطعی دارد یا خیر. افسردگی سایکوتیک قابل درمان و کنترل است، اما مانند بسیاری از اختلالات خلقی ممکن است نیاز به درمان طولانیمدت و پیگیری داشته باشد. مدت بهبود به شدت علائم و پاسخ به درمان بستگی دارد. معمولا بیمار ظرف ۲ تا ۶ هفته اول بهبود علائم را احساس خواهد کرد.
مطالعه بیشتر: تاثیر افسردگی بر چهره
داروهای افسردگی سایکوتیک
براساس شواهد و پژوهشها، ترکیب داروهای ضدروانپریشی و ضدافسردگی اثر خوبی بر درمان این عارضه میگذارد. داروهای ضد روانپریشی که پزشک تجویز میکنند عبارتاند از:
- زیپرکسا (اولانزاپین)؛
- سروکوئل (کوتیاپین)؛
- ریسپردال (ریسپریدون).
داروهای ضد افسردگی نیز عبارتاند از:
- زولوفت (سرترالین)؛
- پاکسیل (پاروکستین)؛
- پروزاک (فلوکستین)؛
- سلکسا (سیتالوپرام)؛
- افکسور (ونلافاکسین)؛
- پریستیق (دسونلافاکسین)؛
- سیمبالتا (دولوکستین)؛
- اکسوا (ژپیرون).
متأسفانه اکثر این داروها عوارض جانبی خاص خود را دارند و خطر افکار و رفتار خودکشی، اختلال عملکرد جنسی و افزایش وزن را بالا میبرند. فکر مصرف خودسرانه این داروها را از سر بیرون کنید و دستور مصرف را حتما از پزشک حاذق و باتجربه بگیرید.
درمان افسردگی سایکوتیک با تشنج الکتریکی
تشنج الکتریکی (ECT) ECT یکی از مؤثرترین روشها برای موارد شدید است و زیر نظر پزشک انجام میشود، اما مانند هر درمان پزشکی میتواند عوارضی مانند اختلال موقت حافظه داشته باشد و برای آن دسته از مبتلایان است که از دارودرمانی نتیجه نگرفتهاند. تسکین سریع ECT برای افرادی که با افکار خودکشی دستوپنجه نرم میکنند، مثل معجزه است و فکر آنان را به زندگی بازمیگرداند. البته برای نتایج پایدار، درمان مداوم با دارو همچنان مورد نیاز است.
نقش سبک زندگی در کاهش علائم افسردگی سایکوتیک
داشتن سبک زندگی سالم درمان مؤثری برای افسردگی و روانپریشی نیست، ولی با برخی تغییرات بنیادی و عادتهای خوب میتوان کیفیت زندگی بهتری داشت و شدت علائم را کم کرد. مواردی مثل ورزش منظم، خواب کافی و باکیفیت، رژیم غذایی سالم، اجتناب از الکل و شرکت در جلسات گفتاردرمانی. رویکردهای جدید دنیای رواندرمانی نویدبخش درمان افسردگی روانپریشی هستند.
کلام آخر دکتردکتر!
افسردگی سایکوتیک علاوهبر احساسات، واقعیت را نشانه میگیرد و باوری در ذهن بیمار میگنجاند که واقعی نیست. افراد مبتلا به این عارضه باید بدانند که این وضعیت بازتاب شخصیت آنها نیست؛ یک نبرد شیمیایی در مغز است که میتوان با ترکیب هوشمندانه دارو و درمانهای نوین، مهارش کرد. نور امید اینجاست که طبق آمار و ارقام موجود، بسیاری از بیماران، با درمان مناسب، بهبود قابلتوجهی تجربه میکنند.
زمان را از دست ندهید! اگر شما یا عزیزانتان با هجوم افکار غیرواقعی و غم عمیق دستوپنجه نرم میکنید، هر لحظه انتظار مسیر بهبودی را طولانیتر میکند. همین حالا در جلسات ویزیت آنلاین سامانه دکتردکتر، با متخصصان مجرب در جایجای کشور مشورت کنید.
