بدن برای ادامۀ حیات به اکسیژن نیاز دارد و اگر بهاندازۀ کافی ویتامین ب 12 نداشته باشد، گلبولهای قرمز توان حمل اکسیژن را نخواهند داشت. این ریزمغذی دوستداشتنی کلید فعالیت مغز، سلامت اعصاب و تولید انرژی است. ازآنجاکه بدن قابلیت تولید این ویتامین را ندارد و منابع گیاهی نیز عملا فاقد آن هستند، شناخت دقیق نحوه جذب، علائم هشداردهنده و منابع تأمین آن، تنها راه پیشگیری از آسیبهای دائمی به مغز و بدن است. در این راهنمای مجله سلامت و پزشکی دکتردکتر، درباره ضرورت و اهمیت ویتامین ب ۱۲، علائم کمبود و راهکارهای درمانی آن حرف میزنیم تا جلوی فرسودگی خاموش سیستم عصبی را بگیریم.
ویتامین b۱۲ چیست؟
ویتامین ب 12 (کوبالامین) یک ریزمغذی حیاتی از خانوادۀ ویتامینهای گروه B و یکی از ویتامین های مورد نیاز بدن است که برخلاف بقیه، در بدن ساخته نمیشود. این ویتامین مسئول اصلی ساخت DNA، نگهداری از غلاف محافظ اعصاب (میلین) و خونسازی است. یعنی بدن برای ساخت گلبولهای قرمز، حفظ سلامت اعصاب و تولید DNA به وجود آن نیاز مفرط دارد. این ریزمغذی فقط در منابع حیوانی یافت میشود و چون بدن مقدار اضافهاش را دفع میکند، باید بهشکل مداوم و ازطریق منابع غذایی یا مکملها تأمین شود.
ویتامین B۱۲ مورد نیاز بدن چقدر است؟
میزان نیاز بدن به ویتامین بی ۱۲ براساس سن، جنسیت و شرایط خاص بدن (مثل بارداری) تغییر میکند. استانداردهای جهانی این مقادیر روزانه را توصیه میکنند:
- بزرگسالان (بالای ۱۴ سال): ۲٫۴ میکروگرم؛
- زنان باردار: ۲٫۶ میکروگرم؛
- زنان شیرده: ۲٫۸ میکروگرم؛
- کودکان (۹ تا ۱۳ سال): ۱٫۸ میکروگرم؛
- کودکان (۴ تا ۸ سال): ۱٫۲ میکروگرم.
بهترین زمان مصرف قرص ویتامین b۱۲ چهموقع است؟
بهترین زمان مصرف قرص ویتامین b12 صبحها با معده خالی (حدود ۳۰ دقیقه قبل از صبحانه) است. این ویتامین محلول در آب برای جذب بهتر نیازی به همراهی چربی ندارد؛ اما با توجه به نقش پررنگ آن در افزایش انرژی و فعالکردن سیستم عصبی، مصرف شبانۀ آن احتمالا باعث بیخوابی و ناآرامی خواهد شد.
قرص ویتامین b۱۲ را چند روز یک بار بخوریم؟
دفعات مصرف قرص ویتامین ب 12 به دُز قرص و میزان کمبود بدن بستگی دارد. ازآنجاکه این قرص محلول در آب است و مقادیر اضافهاش دفع میشوند، درصورت مصرف قرصهای دُز پایین (مثل ۱۰۰ تا ۲۵۰ میکروگرم) باید روزانه یک عدد مکمل میل کنید تا نیاز بدن تأمین شود. اما درصورت مصرف مکملهای دُز بالا (مثل ۱۰۰۰ میکروگرم) مصرف ۱ تا ۲ مکمل در هفته کافی است.
فواید ویتامین ب ۱۲ چیست؟
در این بخش نگاهی موشکافانه به خواص قرص ب ۱۲ میاندازیم.
۱. بمب انرژی و رفع خستگی مزمن
B12 نقش مستقیمی در تبدیل کربوهیدراتها به سوخت (گلوکز) دارد. اگر مدام احساس ضعف و بیحالی میکنید، احتمالا بدنتان در ساخت انرژی به مشکل برخورده و احتیاج به کمک دارد. دریافت مقادیر کافی این ویتامین، خستگیهای بیدلیل را از بین میبرد.
۲. خونسازی و پیشگیری از آنمی
ویتامین ب 12 مسئول شکلدهی صحیح به گلبولهای قرمز است. بدون B12، گلبولهای قرمز بهشکل نامنظم و بزرگتر از حد نرمال تولید میشوند و دیگر قدرت انتقال اکسیژن به اندامها را ندارند. این موضوع جلوی ابتلا به کمخونی مگالوبلاستیک را میگیرد.
۳. محافظت از سیستم عصبی و حافظه
یکی از فواید ویتامین ب ۱۲ تولید مادهای به نام میلین است، پوششی دور رشتههای عصبی که سرعت انتقال پیام را تضمین میکند. بههمینخاطر مصرف این ویتامین احتمال گزگز دست و پا و خطر ابتلا به آلزایمر و زوال عقل در سنین بالا را کمرنگ میکند.
۴. بهبود خلقوخو و پیشگیری از افسردگی
این ویتامین در سنتز و متابولیسم سروتونین نقش دارد و اگر مقدارش در بدن کافی باشد، پاسخ درمانی بدن به داروهای ضدافسردگی مطلوبتر خواهد بود.
۵. سلامت قلب با کنترل هوموسیستئین
ویتامین ب 12 بههمراه اسید فولیک، سطح اسید آمینۀ «هوموسیستئین» را در خون پایین میآورد، مادهای که بالابودنش ارتباط مستقیم با خطر سکته قلبی و مغزی دارد.
اثر ویتامین B۱۲ بر چاقی و لاغری
ویتامین B12 به قرص جادویی چربیسوزی یا چاقی نیست. برای درک ارتباط ویتامین b12 و لاغری و اینکه آیا ویتامین ب ۱۲ باعث چاقی می شود یا خیر، این بخش را با دقت بخوانید.
ب ۱۲ ناظم و ناظر متابولیسم است. اگر سطح آن افت کند، بدن در تبدیل کالری به انرژی تنبل شده و عملا فرایند لاغری متوقف میشود. اگر هم بدن به این کمبود عادت کند، با بازگشت B12 به سطح طبیعی، قطعا میل به خوردن بیشتر میشود و احتمال افزایش وزن وجود دارد.
به عبارت سادهتر، این ویتامین برای افراد سالم معجزه لاغری نیست؛ فقط در افراد دچار کمبود با رفع استپ متابولیک و افزایش توان جسمی، مسیر دستیابی به وزن ایدئال را هموار میسازد.
علائم بالا بودن ویتامین b۱۲ چیست؟
معمولا افزایش بیشازحد این ویتامین ناشی از زیادهروی در مصرف مکملها یا ابتلا به یک بیماری زمینهای است. علائم آن عبارتاند از:
- مشکلات پوستی نظیر بروز ناگهانی جوش و آکنه بهویژه در صورت و کمر یا خارش و قرمزی پوست؛
- اختلال خواب نظیر بیخوابی، بیقراری شبانه و افزایش غیرطبیعی سطح انرژی؛
- تپش قلب و اضطراب با احساس لرزش در قفسه سینه، تپش قلب و حملات استرسی بیدلیل؛
- مشکلات گوارشی نظیر اسهال خفیف، حالتتهوع یا دردهای شکمی پس از مصرف مکملهای دُز بالا؛
- سرگیجه و سردرد با احساس گیجی مداوم یا سردردهای ضرباندار؛
- ادم یا تورم دست و پا در موارد نادر.
علائم کمبود ویتامین b۱۲ چیست؟
کمبود این ریزمغذی حیاتی معمولا در سکوت و بدون بروز علائم کمبود ویتامین ب ۱۲ بدن را تحتتأثیر قرار میدهد؛ شاید بروز اولین نشانه کمبود ویتامین B12 ماهها و سالها زمان ببرد. این علائم عبارتاند از:
- خستگی مزمن و بیحالی حتی با وجود خواب کافی؛
- احساس گزگز و مورمور شدن در دستها و پاها؛
- مشکلات حافظه و تمرکز نظیر مه مغزی، فراموشیهای ناگهانی و دشواری تصمیمگیریهای ساده؛
- تغییرات در زبان و دهان نظیر صافشدن، قرمزی و درد سطح زبان یا بروز مکرر آفتهای دهانی؛
- رنگپریدگی یا زردی پوست؛
- اختلال در تعادل و تلوتلوخوردن موقع راهرفتن، بهخصوص در تاریکی؛
- تغییرات خلقوخو نظیر تندخویی، تحریکپذیری و بروز علائم افسردگی؛
- تاری دید بهدلیل آسیبدیدن عصب بینایی.
مهمترین عوارض ویتامین ب ۱۲ کداماند؟
مصرف ویتامین ب 12 بهطور کلی امن و بیخطر است. البته درصورت مصرف دُز بالا یا واکنش بدن به فرم تزریقی احتمال بروز عوارض ویتامین ب ۱۲ وجود دارد.
- واکنشهای پوستی نظیر آکنه، جوش قرمز و خارش پوست؛
- شوک آنافیلاکسی نظیر ورم گلو، تنگی نفس و افت فشار ناگهانی بهدلیل حساسیت بدن به مواد نگهدارنده یا ترکیبات موجود در آمپول B12؛
- اسهال و اختلالات گوارشی نظیر تهوع، دردهای شکمی و اسهال خفیف؛
- سرگیجه و سردرد بلافاصله پساز مصرف دُز بالا و احساس سردرد ضرباندار یا احساس گیجی؛
- کاهش سطح پتاسیم خون در افراد مبتلا به کمخونی شدید و احساس ضعف عضلانی یا گرفتگی قلب؛
- خطر لختگی خون در پا پساز دریافت دُز تزریقی.
مواد غذایی سرشار از ویتامین ب ۱۲
پیشتر گفتیم که ویتامین ب 12 فقط در منابع حیوانی یافت میشود و در غذاهای گیاهی موجود نیست. غنیترین منبع این ریزمغذی که چندین برابر نیاز روزانه را تأمین میکند، جگر سیاه گاو و گوسفند و قلوه است. همچنین میتوان با مصرف صدف، ماهی ساردین، ماهی سالمون، گوشت گاو و گوسفند، سینه مرغ، گوشت بوقلمون، لبنیات، زرده تخممرغ و غلات صبحانه، نیاز بدن به ویتامین B۱۲ را تأمین کرد.
نحوه تشخیص کمبود ویتامین ب ۱۲
گرچه فرایند تشخیص ویتامین ب 12 از مشاهده اولین علائم در خانه آغاز میشود، تنها راه اطمینان، انجام تستهای تشخیصی دقیق است.
- بررسی بالینی پزشک از وضعیت رنگ زبان، تستهای رفلکس عصبی و تعادل برای بررسی سلامت اعصاب؛
- تست سطح سرمی B12 جهت اندازهگیری مستقیم مقدار ویتامین در خون؛
- تست شمارش کامل خون برای مشاهدۀ اندازۀ گلبولهای قرمز خون؛
- تست سطح اسید متیلمالونیک برای تشخیص کمبودهای خیلی خفیف؛
- تست هوموسیستئین برای اندازهگیری مقدار این اسید آمینه؛
- تست آنتیبادی فاکتور داخلی برای تشخیص کمخونی پرنیشیوز؛
- تست گاسترین برای بررسی عملکرد سلولهای دیواره معده.
درمان کمبود ویتامین ب ۱۲
فارغ از اینکه کمبود ویتامین ب ۱۲ باعث چه میشود و در مراحل اولیه چه اثری بر بدن میگذارد، پیگیری درمان برای جلوگیری از عوارض جدیتر حیاتی است. روند درمان در زنان و مردان فرق چندانی ندارد اما لازم است جداگانه توضیحشان دهیم.
درمان کمبود ویتامین ب ۱۲ در زنان
برای درمان مؤثر کمبود این ویتامین در خانمها، رویکرد درمانی براساس شدت علائم متفاوت است، بهطوریکه برای زنانی با علائم شدید عصبی نظیر گزگز دست و پا یا کمخونی حاد، تزریق آمپول ب کمپلکس سریعترین راهکار محسوب میشود. میدانید آمپول ب کمپلکس برای چیست؟ تزریق این آمپول معمولا با دُز هفتهای یک بار بهمدت ۲ تا ۴ هفته آغاز شده و سپس بهصورت ماهانه ادامه مییابد.
در موارد خفیفتر و درصورت عدم مشکلات گوارشی، مصرف مکملهای خوراکی کافی است. برای افرادی که سابقه جراحیهای لاغری (مانند اسلیو یا بایپاس) یا مشکلات معده دارند، مصرف قرصهای زیرزبانی بهدلیل جذب مستقیم از مخاط دهان، بهمراتب مؤثرتر از قرصهای بلعیدنی است.
در نهایت، جهت تثبیت نتایج و جلوگیری از بازگشت کمبود، اصلاح رژیم غذایی و گنجاندن منابع غنی حیوانی در کنار دارودرمانی از سلامت زنان در بلندمدت مراقبت خواهد کرد.
درمان کمبود ویتامین ب ۱۲ در مردان
هدف از درمان کمبود ویتامین بی ۱۲ در آقایان بازیابی سریع قوای جسمانی است. برای تسکین فوری علائمی نظیر خستگی مفرط یا اختلال در تمرکز، تزریق عضلانی به صورت هفتهای یک بار طی ماه اول و سپس تکرار ماهانه، کارآمدترین روش درمانی محسوب میشود. در مقابل، برای کسانی که با کمبود خفیف مواجهاند یا تمایلی به تزریق ندارند، مصرف مکملهای خوراکی با دُز بالا جایگزین مناسبی خواهد بود.
در کنار این اقدامات، تأثیر مدیریت رژیم غذایی و مصرف پروتئینهای حیوانی را نباید فراموش کرد، بهویژه برای مردان ورزشکار که برای بازسازی بافتهای عصبی و حفظ توده عضلانی خود، به منابعی همچون جگر، گوشت قرمز و ماهی نیاز مبرم دارند تا علاوه بر تأمین B12، پروتئین مورد نیاز بدن را نیز دریافت کنند.
موارد منع مصرف قرص ب ۱۲ کداماند؟
مصرف ویتامین بی ۱۲ معمولا بیخطر است و مقادیر اضافی آن ازطریق ادرار دفع میشوند، بااینحال، مصرف مکمل یا تزریق آمپول آن در برخی شرایط خطرناک است، مواردی مثل:
- ابتلا به بیماری لبر و احتمال آسیب شدید و سریع به عصب بینایی و حتی نابینایی؛
- حساسیت به کبالت یا سیانوکوبالامین بهدلیل خطر شوک آنافیلاکسی؛
- ابتلا به بیماریهای کلیوی بهدلیل احتمال نقص عملکرد کلیه و خطر حمله قلبی؛
- ابتلا به پلیسیتمی ورا (غلظت خون بالا) بهدلیل تحریک تولید گلبول قرمز و تشدید علائم بیماری؛
- داشتن استنت قلبی بهدلیل خطر تنگی مجدد عروق؛
- داشتن زخم معده فعال بهدلیل خطر تحریک مخاط معده و تشدید علائم.
تداخلهای دارویی مهم قرص b۱۲
مصرف همزمان برخی داروها جذب این مکمل را مختل میکنند یا برعکس، مکمل b۱۲ داروی مصرفی را بیاثر میکند. بهتر است از مصرف همزمان ب ۱۲ با داروهای زیر خودداری کنید:
- متفورمین؛
- داروهای ضداسید معده (PPIها و H2 بلاکرها) مثل امپرازول، لانزوپرازول، رانیتیدین و فاموتیدین؛
- کلشیسین (داروی نقرس)؛
- آنتیبیوتیکها (مانند کلرامفنیکل)؛
- مکملهای ویتامین C؛
- آمینو سالیسیلیک اسید و سایر داروی مشکلات گوارشی.
کلام آخر دکتردکتر
خستگی مفرط، گزگز دستها و فراموشیهای ناگهانی لزوما نشانۀ کهولت سن نیست، گاه بدن صرفا کمبود ویتامین ب ۱۲ را فریاد میزند. اگر چنین باشد، نادیدهگرفتن علائمی مثل گزگز انگشتان یا مه مغزی به قیمت آسیبهای عصبی جبرانناپذیر تمام میشود. فراموش نکنید که ذخایر این ویتامین همیشگی نیستند و بدن قادر به ساخت آن نیست. شوربختانه، رژیمهای مضر امروزی نیز به کمبود این ریزمغذی دامن میزنند!
بهمحض مشاهدۀ اولین علائم، درخواست ویزیت آنلاین با دکتر تغذیه را در سامانۀ دکتردکتر ثبت کنید یا با ثبت درخواست تست در منزل، در مسیر تشخیص و درمان قدم بگذارید.
سوالات متداول
