خشک شدن دهان نشانه چیست؟ بررسی علت‌ها و درمان خشکی دهان

در مورد خشکی دهان نگران نباشید، مشکلی قابل درمان است. وقتی آب دهان خشک می‌شود و غدد موجود در دهان، بزاق کافی تولید نمی‌کنند، خشکی دهان ایجاد می‌شود. علت خشکی دهان ممکن است اضطراب، کم‌آبی بدن، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف برخی داروها یا درمان‌هایی مانند رادیوتراپی باشد. دهان که خشک بماند، امکان بروز عوارضی مانند پوسیدگی دندان‌ها یا بیماری‌های لثه محتمل‌تر می‌شود. برای درمان این وضعیت از داروهای تحریک ترشح بزاق و در مواقع وخیم و جدی از جراحی استفاده می‌شود. رفع عامل زمینه‌ای و ریشه‌ای خشک‌شدن بزاق هم به درمان مشکل کمک می‌کند. در این مقاله از مجله سلامتی دکتر دکتر درباره علت، علائم، عوارض، درمان و پیشگیری از خشک شدن دهان می‌خوانید.

پرسش‌های خود درباره خشکی دهان را در انتها و بخش سوالات مطرح کنید تا به‌کمک متخصصان در مجموعه دکتردکتر به شما پاسخ بدهیم.

خشکی دهان چیست؟

خشکی دهان زمانی اتفاق می‌افتد که غدد بزاقی در دهان، بزاق کافی تولید نمی‌کنند. این وضعیت باعث ایجاد احساس خشکی در دهان می‌شود و علائم دیگری مانند بوی بد دهان، خشکی گلو و ترک‌خوردگی لب‌ها را به‌وجود می‌آورد، اگر این علائم را دیدید به دکتر گوش، حلق و بینی مراجعه کنید. بزاق بخشی ضروری از فرآیند هاضمه است و به مرطوب‌شدن و تجزیه مواد غذایی کمک می‌کند.

سایت Mayoclinic در مورد خشکی دهان می‌گوید:

خشکی دهان زمانی اتفاق می‌افتد که غدد بزاقی در دهان، بزاق کافی برای مرطوب نگه داشتن دهان تولید نکنند. خشکی دهان اغلب به دلیل افزایش سن، عوارض جانبی بعضی داروها یا پرتودرمانی برای سرطان است. اگر تشنه هستید یا نسبت به چیزی مضطرب هستید، ممکن است به طور موقت خشکی دهان را تجربه کنید. برای برخی افراد، خشکی دهان فقط آزاردهنده است. برای برخی دیگر، خشکی دهان می‌تواند تا حد زیادی بر سلامت عمومی و سلامت دندان‌ها و لثه‌ها تأثیر بگذارد. همچنین می‌تواند بر میزان خوردن افراد و میزان لذت بردن از آنچه می‌خورند، تأثیر بگذارد.

بزاق، عامل دفاعی اصلی برای کمک به بدن برای حفظ سلامت دندان‌ها، محافظت از دهان در برابر بیماری‌های لثه و پوسیدگی دندان است. خشک‌شدن دهان به‌تنهایی، نوعی بیماری جدی پزشکی نیست؛ با‌این‌حال، گاهی نشانه بیماری زمینه‌ای دیگری است که نیاز به درمان دارد.

خشک شدن دهان چه علائمی دارد؟

اگر بزاق کافی تولید نمی‌کنید، ممکن است در همه یا بیشتر اوقات متوجه این علائم شوید:

• خشکی یا احساس چسبندگی در دهان؛
• بزاق غلیظ و رشته‌ای؛
• بوی بد دهان؛
• خشکی لب؛
• جویدن سخت، صحبت کردن و بلعیدن سخت؛
• خشکی یا گلودرد و گرفتگی صدا؛
• زبان خشک یا شیاردار؛
• تغییر حس چشایی؛
• مشکلات انداختن دندان مصنوعی؛
• چسبیدن رژ لب به دندان.

یکی از وظایف بزاق دهان، شستن قند و ذرات غذا و کم ضرر و خنثی کردن باکتری‌ها و در نتیجه پیشگیری از پوسیدگی دندان است. زمانی که بزاق به اندازه کافی تولید نمی‌شود، مرحله جویدن، چشیدن و قورت دادن تبدیل به مرحله سخت خواهد شد. همچنین هضم غذا مشکل خواهد بود.

علت خشکی دهان چیست؟

عوامل زیادی دست به دست هم می‌دهند و خشکی دهان را ایجاد می‌کنند. چند علت خشکی دهان عبارتنداز:

• کم‌آبی بدن؛
• مصرف داروها؛
• پرتودرمانی؛
• استرس و اضطراب؛
• سالخوردگی؛
• تنفس دهانی و خروپف؛
• سیگارکشیدن و مصرف دخانیات.

خشکی دهان می‌تواند باعث تغییر رنگ زبان شود، زیرا کمبود بزاق ممکن است به تجمع باکتری‌ها و سلول‌های مرده روی سطح زبان منجر شود. این وضعیت معمولاً باعث سفید یا زرد شدن زبان و احساس زبری یا ناراحتی در دهان می‌شود.

در ادامه هر مورد از علت خشکی دهان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

کم آبی بدن

کم آبی زمانی اتفاق می‌افتد که بدن بیش از حد مایعات از دست می‌دهد. ضمن اینکه مایعات تازه هم جایگزین موارد از دست‌رفته نمی‌شوند. کم‌آبی بدن با کاهش ترشح بزاق همراه می‌شود و علت هم می‌تواند خشکی دهان و ورزش با تعریق زیاد، اسهال یا استفراغ باشد.

دهان خشک و تشنگی زیاد مرتبط‌اند. با مصرف مایعات کافی در طول روز می‌توانید مانع از خشک‌شدن دهان شوید. خشکی دهان و تکرر ادرار هم ارتباطاتی دارند. آب بدن که از دست برود، دهان هم خشک می‌شود.

مصرف برخی از داروها

علت خشک شدن دهان گاه چیزی جز مصرف برخی داروهای تجویزی یا بی‌نسخه نیست. در ادامه گفته‌ایم چه داروهایی باعث خشکی دهان میشود:

• داروهای اعصاب و روان: ترکیبات داروهای افسردگی، اضطراب و استرس بر غدد بزاقی اثر منفی می‌گذارند.
• داروهای فشار خون بالا و قلب: این داروها با دفع مایعات بدن، تولید بزاق را به حداقل می‌رسانند.
• داروهای تنفسی و آلرژی: آنتی‌هیستامین‌ها و اسپری‌های کنترل‌کننده آسم رطوبت دهان را کم می‌کنند.
• داروهای گوارش و اسهال: این داروها غدد بزاقی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند.
• درمان‌های انکولوژی: داروهای شیمی‌درمانی و پرتودرمانی ترشح غدد بزاقی را مختل می‌کنند.

استفاده از دارو های شیمی درمانی

داروهای شیمی‌درمانی طراحی شده‌اند تا هر سلولی که سریع رشد می‌کند را از بین ببرند. در‌حالی‌که سلول‌های پوششی دهان و غدد بزاقی نیز سرعت تکثیر بالایی دارند و به‌این‌خاطر در طول دوره درمان آسیب می‌بینند. این آسیب باعث غلیظ شدن، چسبناک‌شدن و کاهش شدید ترشح بزاق می‌شود و علت خشکی دهان است. بنابراین این افراد باید مایعات زیادی در طول دوره درمان بنوشند.

پرتو درمانی

خشک‌شدن دهان عارضه جانبی رایج دریافت پرتو درمانی در ناحیه سر یا گردن هم به‌شمار می‌رود. اشعه به غدد بزاقی آسیب می‌رساند و ترشح بزاق را کم می‌کند.

استرس و اضطراب

خشک شدن دهان از چیست؟ یکی از دلایل آن استرس است. ارتباط میان جسم و روح پیچیده‌تر از تغییرات هورمونی است. وقتی عصبانی یا استرسی می‌شویم، سیستم عصبی سمپاتیک بدن فعال می‌شود و فرمان پاسخ جنگ یا گریز را صادر می‌کند. در این وضعیت:

• جریان خون از ارگان‌های غیراورژانسی مثل دستگاه گوارش و غدد بزاقی به‌سمت ارگان‌های حیاتی مثل قلب و ماهیچه‌ها حرکت می‌کند.
• ترشح هورمون کورتیزول و آدرنالین حجم بزاق را کم می‌کند و ترکیب شیمیایی آن را تغییر می‌دهد، بنابراین بزاق به مایعی چسبناک، غلیظ و کف‌آلود تبدیل می‌شود.
• این وضعیت با تنفس سطحی و تند همراه است و حجم زیادی هوای خشک وارد ریه‌ها می‌کند.

این موارد دست به دست هم می‌دهند و در مواجهه با استرس، دهان را خشک می‌کنند. برای مطالعه بیشتر مقالۀ کورتیزول چیست را در دکتردکتر بخوانید.

افزایش سن

اگر از یک سالمند مراقبت می‌کنید، شاید بپرسید در سالمندان خشکی دهان از چیست. خشکی دهان بخشی از روند پیری نیست، ولی در سالمندان به این دلایل بسیار شایع است:

• افراد مسن معمولا برای کنترل فشار خون، دیابت، کلسترول یا تسکین درد مزمن، داروها و مکمل‌های متعددی مصرف می‌کنند که تداخل آن‌ها غدد بزاقی را کم‌کار می‌کند.
• در سن‌و‌سال بالا کبد و کلیه‌ها توانمندی کمتری در پردازش و دفع داروها دارند؛ بنابراین دارو مدت‌زمان طولانی‌تری در بدن باقی می‌ماند و منجر به خشکی دهان و کبد می‌شود.
• سلول‌های ترشحی غدد بزاقی با گذشت زمان ممکن است انکی تحلیل بروند و آب کمتری در بافت دهان به جریان بیندازند.

تنفس از طریق دهان و خروپف

تنفس از طریق دهان باعث تبخیر بزاق می‌شود. خروپف با دهان باز می‌تواند دهان را خشک کند. با باز ماندن دهان در زمان خواب، خشکی و بی‌آبی در این ناحیه رخ می‌دهد. خشکی‌ دهان در شب رو به وخامت و بیشترشدن هم می‌رود.

خشکی دهان اول صبح معمولا ناشی از بازماندن دهان در طول خواب است. خشکی دهان و گلو در خواب هم گاهی ریشه در مشکلات تنفسی دارد که باید تحت پیگیری جدی قرار بگیرد.

مصرف سیگار و مواد مخدر

تنباکو و مواد مخدر بزاق را کاهش می‌دهند و باعث خشکی دهان و گلو می‌شوند. استفاده از متامفتامین‌ها هم چنین وضعیتی را رقم می‌زند و دهان را در وضعیت خشکی قرار می‌دهد. این مواد به‌شکل کاملا مستقیم و سیستمیک، ترشح بزاق را فلج می‌کنند:

• نیکوتین موجود در سیگار و قلیان با انقباض عروق خونی، خون‌رسانی به غدد بزاقی را کاهش می‌دهد.
• حرارت ناشی از دود، رطوبت طبیعی مخاط دهان را تبخیر کرده و محیط را مستعد عفونت‌ قارچی می‌کند.
• مواد مخدر محرک مانند شیشه غدد بزاقی را برای ساعت‌ها کاملا غیرفعال می‌کنند و منجر به خشکی شدید دهان می‌شوند.

سکته مغزی یا آسیب به سیستم عصبی

تولید بزاق یک فرایند ارادی نیست، بلکه توسط اعصاب محیطی و مغزی مدیریت می‌شود. هرگونه تروما، ضربه به سر، جراحی‌ در ناحیه گردن یا سکته مغزی می‌تواند این شبکه ارتباطی را مختل کند! در این حالت علت خشکی دهان عبارت‌ است از:

• غدد بزاقی برای ترشح، نیاز به دریافت سیگنال‌های عصبی از مغز دارند. در اثر سکته مغزی، اگر بخش کنترل‌کننده این غدد آسیب ببیند، فرمان ترشح صادر نشده و این می‌تواند علت تشنگی زیاد و خشکی دهان باشد.
• گاه افراد پس‌از سکته برای هماهنگی عضلات دهان و بلع دچار مشکل می‌شوند، این اتفاق بزاق را در دهان نگه می‌دارد یا برعکس، باعث تبخیر سریع آن و خشکی شدید دهان و گلو می‌شود.

مصرف مشروبات الکلی عامل خشکی دهان

الکل یک مادۀ ادرارآور است. بنابراین اینکه مشروبات الکلی مکانیسم‌های حفظ مایعات در بدن را سرکوب می‌کنند عجیب و غیرمنتظره نیست. اما این موضوع دقیقا به‌ چه صورت اتفاق می‌افتد؟!

• الکل ترشح هورمون ضدادراری (ADT) را سرکوب می‌کند. در نتیجه با دفع شدید آب ازطریق ادرار کم آبی بدن اتفاق می‌افتد. بدن نیز برای جبران مایعات مورد نیاز، رطوبت را از بافت‌های مخاطی مثل دهان و چشم دریغ خواهد کرد.
• الکل یک حلال است و چربی‌های حمایتی روی مخاط دهان را حل می‌کند. بنابراین سرعت تبخیر رطوبت سطحی زبان و گلو پس‌از مصرف آن چند برابر بیشتر خواهد شد.

خشکی هوا

محیط زندگی و شرایط اقلیمی مستقیما بر رطوبت دستگاه تنفسی فوقانی تأثیر می‌گذارند. در مناطقی با رطوبت نسبی پایین یا در فصل زمستان که وسایل گرمایشی رطوبت هوا را می‌گیرند، تبخیر رطوبت از سطح پوست و مخاط دهان به‌شدت افزایش می‌یابد. 

همچنین کسانی که در آب‌وهوای خشک زندگی می‌کنند، اگر دچار انحراف بینی، آلرژی یا گرفتگی مجاری باشند و در طول شب از طریق دهان تنفس کنند، با خشکی شدید، سوزش گلو و ترک‌خوردگی لب‌ها از خواب بیدار خواهند شد. استفاده از دستگاه‌های بخور سرد در اتاق خواب بهترین راهکار حمایتی برای این افراد است.

علت خشکی دهان در اول صبح چیست؟

بگذارید به این دغدغۀ شایع پاسخ دهیم: اول صبح علت خشک شدن دهان چیست؟!

احساس خشکی، چسبندگی یا طعم گس دهان بلافاصله پس‌از بیدار شدن از خواب اتفاقی رایج است. فعالیت غدد بزاقی در طول شب و هنگام خواب به‌طور طبیعی کمتر می‌شود تا بزاق اشتباها وارد مجاری تنفسی نشود. این خشکی اگر شدید و آزاردهنده باشد، معمولا مرتبط با یکی از شرایط زیر است:

• تنفس دهانی و آپنه خواب به‌دلیل انسداد مجاری بینی؛
• عوارض دارویی و درمانی مثل مصرف آنتی‌هیستامین‌ها، داروهای فشار خون و داروهای ضدافسردگی قبل‌از خواب؛
• افزایش سن‌و‌سال و کاهش طبیعی کارایی غدد بزاقی.

متخصصان طب سنتی علت خشک شدن دهان بعد از بیدار شدن از خواب را سوءمزاج می‌دانند. آنها بر این باورند که غلبه مزاج‌های خشک مثل صفراوی یا سوداوی و کم‌آبی سلولی ناشی از تغییرات داخلی بدن، مهم‌ترین علت خشکی دهان در ساعات اولیه صبح است.

آیا مشکل کبدی روی خشکی دهان تاثیر می گذارد؟

رابطه بین مشکلات کبدی و خشکی دهان از دیگر سوال‌هایی است که برای افراد پیش می‌آید. حال می‌خواهیم به جواب این سوال برسیم که آیا مشکلات کبدی می‌توانند منجر به خشکی دهان شوند؟

پاسخ مثبت است. وقتی کبد آسیب می‌بیند، یکی از اولین علائمی که فرد با آن مواجه می‌شود خشکی دهان است. تشنگی، کاهش وزن، خستگی و زرد شدن صورت مهر تأیید خشکی دهان به‌دلیل مشکلات کبدی هستند.

کبد نقش حیاتی در پاکسازی سموم، تنظیم هورمون‌ها و حفظ توازن مایعات بدن دارد و اختلال در عملکرد آن، ازطریق مکانیسم‌های زیر محیط دهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد:

• سندرم شوگرن ثانویه و بیماری‌های خودایمنی: سیستم ایمنی علاوه بر کبد، به غدد بزاقی حمله کرده و آنها را از کار می‌اندازد.
• افت هیدراتاسیون در سیروز کبدی: تجمع مایعات در شکم و تداخل در سیستم عروقی، توازن مایعات کل بدن را برهم زده و منجر به خشکی مفرط مخاط دهان می‌شود.
• انباشت سموم و تغییر طعم دهان: ناتوانی کبد در تصفیه سموم ترکیب شیمیایی بزاق را تغییر می‌دهد و علاوه‌بر حس خشکی و چسبندگی، دهان را تلخ و بدبو می‌کند.

علت خشکی دهان در دوران بارداری چیست؟

برخی از خانم‌ها در دوران بارداری، خشکی دهان را تجربه می‌کنند. علت خشکی دهان در دوران بارداری افزایش نیاز بدن به آب است. در این دوران تغییرات هورمونی ایجاد می‌شود و به دنبال آن جریان خون در غشاهای مخاطی بیشتر شده و نیاز به آن بیشتر از قبل احساس می‌شود.

دلایل خشک شدن دهان در شب و هنگام خواب

علت‌های خشک شدن دهان در شب و هنگام خواب عبارتنداز:

• آب نخوردن به‌قدر کافی؛
• تنفس با دهان؛
• خروپف؛
• آینه انسدادی؛
• چاقی؛
• بازگشت اسید معده.

اگر با خشکی دهان در شب مواجه شدید، در حد امکان آب بیش از حد بنوشید و از راه دهان تنفس نکنید.

علت خشکی همزمان دهان و گلو چیست؟

چرا برخی از افرد خشکی گلو و دهان را به صورت همزمان تجربه می‌کنند؟ علت خشکی همزمان دهان و گلو احتمالی، شامل موارد زیر است:

• تنفس از راه دهان موقع خواب؛
• کم آب شدن بدن؛
• التهاب گلو؛
• داد زدن؛
• دویدن؛
• ویروس؛
• حساسیت؛
• کرونا؛
• زندگی در محیط خشک؛
• ورزش.

علائم خشکی دهان و گلو به صورت همزمان معمولا موقت است و هنگامی که علت آن برطرف شود، از بین خواهد رفت. برای خواندن درباره درمان خشکی گلو، می‌توانید مطلبی تحت همین عنوان در دکتردکتر بخوانید.

دلیل خشکی دهان در سرماخوردگی چیست؟

گرفتگی بینی اصلی‌ترین علائم سرماخوردگی است. به دنبال گرفتگی بینی، بیمار مجبور به تنفس از راه دهان است که منجر به تبخیر بزاق دهان و خشکی دهان خواهد شد. استفاده از داروهای ضد احتقان بینی شدت خشکی دهان را بیشتر می‌کند.

علت خشکی دهان بعد از خوردن غذا

احساس خشکی دهان پس از صرف غذا معمولا مربوط می‌شود به مصرف مواد غذایی سرشار از تانن مثل چای، قهوه، شراب قرمز، برخی میوه‌ها، غذاهای بسیار شور، تند و خشک.

این ترکیبات چطور می‌توانند علت خشکی دهان باشند؟ آنها به پروتئین‌های بزاق می‌چسبند و موقتا خاصیت روان‌کنندگی آنها را از بین می‌برند، نمک زیاد نیز مایعات سلولی مخاط دهان را به خود جذب می‌کند. 

حال اگر فرد دچار یک بیماری‌ زمینه‌ای نظیر دیابت یا اختلال در غدد بزاقی باشد، فرایند هضم بار اضافه‌ای به سیستم ترشح بزاق وارد کرده و خشکی دهان را تشدید می‌کند. همچنین ترشح اسید معده در پاسخ به غذا از دلایل تحریک مخاط گلو، احساس چسبندگی و خشکی دهان به‌شمار می‌روند.

علت خشک شدن دهان و تپش قلب

بروز هم‌زمان خشکی دهان و تپش قلب معمولا بیانگر واکنش دفاعی یا جبرانی بدن در مواجهه با شرایط زیر است:

• حملات اضطرابی و پانیک: ترشح ناگهانی آدرنالین ضربان قلب را بالا می‌برد و هم‌زمان ترشح بزاق را متوقف می‌کند.
• کم‌آبی شدید: قلب برای جبران افت حجم خون سریع‌تر می‌تپد و بدن برای حفظ مایعات حیاتی، غدد بزاقی را کم‌کار می‌کند.
• مصرف محرک‌ها (کافئین یا نیکوتین): این مواد سیستم عصبی را تحریک کرده و علاوه‌بر تندتپشی، مخاط دهان را خشک می‌کنند.

علت سرگیجه و خشکی دهان

سرگیجه و خشکی دهان اگر هم‌زمان رخ دهند، می‌توان آن را مرتبط با یکی از موارد زیر دانست:

• کم‌آبی بدن: افت مایعات بدن باعث کاهش حجم خون، افت فشار (سرگیجه) و توقف تولید بزاق (خشکی دهان) خواهد شد.
• عوارض دارویی: آنتی‌هیستامین‌ها، داروهای فشار خون و ضدافسردگی‌ها هم سرگیجه می‌آورند، هم خشکی دهان.
• افت قند خون: کاهش ناگهانی سطح گلوکز خون سوخت‌رسانی به مغز را مختل کرده می‌کند و پاسخ استرسی بدن غدد بزاقی را کم‌کار می‌کند.

علت خشکی دهان بعد از جراحی

خشکی دهان بعد از عمل جراحی یک عارضه شایع و موقت است که معمولا به یکی از این دلایل اتفاق می‌افتد:

• داروی بیهوشی و پیش‌داروها: داروهای هوشبری که قبل یا حین جراحی برای کاهش ترشحات ریه و دستگاه تنفسی به بیمار تزریق می‌شوند، فعالیت غدد بزاقی را برای چندین ساعت فلج می‌کنند.
• ناشتایی: ممنوعیت خوردن و آشامیدن از چندین ساعت قبل‌از جراحی و طولانی شدن آن پس‌از عمل، بدن را در وضعیت کم‌آبی موقت قرار می‌دهد و این خود علت خشکی دهان است.
• تنفس ازطریق لوله‌ و ماسک اکسیژن: لوله‌گذاری یا استفاده مداوم از ماسک اکسیژن و گازهای بیهوشی که کاملا خشک هستند، رطوبت طبیعی بافت دهان و گلو را به سرعت تبخیر می‌کند.
• استرس و تغییرات هورمونی ناشی از جراحی: پاسخ طبیعی بدن به ترومای جراحی، ترشح هورمون‌های استرس است. این اتفاق جریان خون را از غدد بزاقی منحرف کرده و ترشح بزاق را غلیظ و کم می‌کند.

چه بیماری هایی باعث خشکی دهان می‌شود؟

افرادی که خشکی دهان را تجربه می‌کنند، برایشان سوال ایجاد می‎شود که چه بیماری‌های ممکن است باعث خشکی دهان شوند؟ بیماری‌های احتمالی که باعث خشکی دهان می‎شوند را در ادامه معرفی می‌کنیم.

بیماری ژنتیکی فیبروز سیستیک

فیبروز سیستیک جزو بیماری‌های ژنتیکی است. این بیماری دستگاه گوارش و تنفس را مورد هدف قرار می‌دهد و بر عملکرد بزاق نیز تاثیر منفی دارد. در واقع این بیماری باعث می‌شود که بزاق به مقدار کافی تولید نشود و به دنبال این پدیده، خشکی دهان ایجاد خواهد شد. داروهای مورد استفاده برای کنترل این بیماری نیز خشکی دهان را افزایش می‌دهند.

برفک دهان

شاید بیماری برفک دهان به گوش‌تان خورده باشد. برفک دهان نوعی عفونت قارچی دهان به شمار می‌آید که التهاب بافت دهان را به دنبال دارد. التهاب بافت دهان منجر به اختلال در عملکرد بزاق دهان می‌شود. با کاهش و ایجاد مشکل در تولید بزاق، خشکی دهان ایجاد خواهد شد.

اختلالات خود ایمنی

از دیگر بیماری‌هایی که ممکن است موجب خشکی دهان شود، اختلالات خود ایمنی است. هنگامی که اختلال خود ایمنی در بدن پیش می‌آید به این معنی است که سیستم ایمنی به اشتباه، با خود بدن مبارزه می‌کند. سندروم شوگرن از بیماری‌های خود ایمنی است که غدد بزاقی را ملتهب می‌کند. آرتریت روماتوئید و ایدز از دیگر بیماری‌های خود ایمنی هستند که خشک شدن دهان را به دنبال دارند.

رابطه خشکی دهان با دیابت و قند خون

خشکی دهان با دیابت و قند خون نیز ارتباط دارد، در واقع جزو علائم شایع دیابت به شمار می‌آید. زمانی که قند خون بالا باشد، میزان تولید بزاق تغییر پیدا می‌کند. به دنبال این پدیده خشکی دهان ایجاد می‎شود. حتی احتمال دارد داروهای دیابت نیز موجب خشکی دهان شوند.

آلزایمر

بیماری آلزایمر و انواع زوال عقل مستقیم و غیرمستقیم سد رطوبتی دهان را از بین می‌برند:

• بیماران مبتلا به آلزایمر به‌مرور زمان سیگنال‌های مغزی مربوط به حس تشنگی را درست درک نمی‌کنند یا نوشیدن آب را فراموش می‌کنند؛
• داروهایی که این افراد برای کنترل رفتار آلزایمر مصرف می‌کنند اثر آنتی‌کولینرژیک داشته و ترشح غدد بزاقی را سرکوب می‌کنند؛
• با پیشرفت بیماری، فرد توان کمتری برای مراقبت از دندان‌ها و دهان داشته و تجمع باکتری احساس خشکی دهان را تشدید خواهد کرد.

آسیب‌دیدگی عصب

تحریک و صدور فرمان ترشح در غدد بزاقی اصلی تحت کنترل مستقیم اعصاب محیطی و مغزی است. حالا تصور کنید این اعصاب به‌دلیل تروما و جراحی یا فلج بل آسیب دیده باشند! این دو موضوع به‌تنهایی می‌تواند علت خشکی دهان باشند:

• هرگونه آسیب فیزیکی، تصادف، یا جراحی در ناحیه سر، گردن و فک که به اعصاب صورت آسیب بزند، مسیر سیگنال‌رسانی به غدد بزاقی را مسدود می‌کند.
• بیماری فلج بل با ایجاد التهاب ناگهانی در اعصاب صورت، به‌طور موقت یا دائم ترشح بزاق را در یک سمت دهان به‌شدت کم می‌کند. گرچه غدد بزاقی سالم‌اند، اعصاب فرمان تولید بزاق را نمی‌فرستند.

خشکی دهان و تیروئید

خشک شدن دهان نشانه چیست؟ می‌تواند نشانۀ اختلالات هورمونی تیروئید باشد! در کم‌کاری تیروئید به‌دلیل افت سطح هورمون‌های T3 و T4، متابولیسم کل بدن کند می‌شود. این افت عملکرد، کارایی سلول‌های ترشحی غدد بزاقی را کاهش می‌دهد و تولید مایعات را مختل می‌کند.

جالب است بدانید بسیاری از مشکلات تیروئید ریشۀ خودایمنی دارند. یعنی سیستم ایمنی به غدد بزاقی و اشک‌آور حمله می‌کند و باعث خشکی دهان و چشم می‌شود.

خشکی دهان و رفلاکس معده

وقتی اسید معده به‌سمت مری و دهان حرکت می‌کند، مخاط حساس دهان و گلو را دچار التهاب و سوختگی کرده و علت خشکی گلو و دهان می‌شود. همچنین مجاری تنفسی پشت حلق را تحریک و متورم می‌کند؛ فرد ناچار می‌شود در طول شب با دهان نفس بکشد و صبح به‌دنبال درمان خشکی دهان در خواب بگردد. 

در حالت عادی، بزاق حاوی بی‌کربنات است تا اسید دهان را خنثی کند. وقتی دهان خشک باشد، اسید معده آسیب بیشتری می‌زند و غدد بزاقی را دچار فرسودگی می‌کند.

باید اضافه کرد که یکی از علت‌های خشکی دهان ممکن است سندروم سوزش دهان باشد که درکنار آن علائمی همچون گلودرد و سوزش زبان و رهان هم دارد در صورت داشتن این علائم حتما اطلاعات کافی در این زمینه کسب کنید.

کمبود کدام ویتامین باعث خشکی دهان می‌شود؟

ممکن است خشکی دهان به دنبال کاهش بعضی از ویتامین‌ها در بدن ایجاد شود. به دنبال کم شدن مقدار بعضی از ویتامین‌ها در بدن، فعالیت غدد بزاق تحت تاثیر قرار می‌گیرد. کمبود ویتامین‌های زیر خشکی دهان را به دنبال خواهد داشت:

• ویتامین A؛
• ویتامین B؛
• آهن؛
• زینک.

خشکی دهان فقط یکی از علائم کمبود ویتامین‌هایی است که در بالا ذکر کردیم. برای بررسی ویتامین‌های بدن خود حتما به پزشک مراجعه کنید.

عوارض جانبی خشکی دهان چیست؟

دهان خشک باعث ایجاد احساس چسبندگی در محیط داخلی آن می‌شود. از علامت‌های دیگر وضعیت مذکور به موارد زیر دقت کنید:

• مشکل در بلع، جویدن یا صحبت‌کردن؛
• اختلال در چشیدن مزه غذا یا نوشیدنی؛
• احساس سوزش در دهان؛
• ایجاد زخم‌های دهانی؛
• ترک‌خوردن لب‌ها؛
• خشکی زبان؛
• خشکی گلو؛
• بوی بد دهان.

اگر بزاق کافی ندارید و دچار خشکی دهان می‌شوید، امکان تجربه چنین عوارضی هم محتمل خواهد بود:

• ایجاد زخم‌های دهان؛
• عفونت قارچی در دهان (برفک دهان)؛
• افزایش پلاک، پوسیدگی دندان و بیماری لثه؛
• زخم یا شکاف پوست در گوشه‌های دهان، یا ترک‌خوردن لب‌ها.

یادتان باشد که در ابتدا باید علت خشکی دهان مشخص شود. بعد از پیدا کردن علت، مراحل درمان شروع خواهد شد تا از عوارض شدیدتر خشکی دهان جلوگیری شود.

چگونگی تشخیص خشکی دهان

برای تشخیص خشکی دهان، متخصص گوش و حلق و بینی به معاینه فیزیکی شما می‌پردازد. او بافت‌ها دهان، لب‌ها، زنان‌ و غدد بزاقی شما را معاینه می‌کند. بعد از معاینه و تشخیص قطعی، روند درمانی را به شما اعلام خواهد کرد. روش درمانی بر حسب میزان خشکی دهان، از فرد به فرد دیگر متفاوت است. قبل از انتخاب پزشک بهتر است اطلاعاتی درباره این‌که تخصص گوش و حلق و بینی چیست کسب کنید.

روش های درمان خشکی دهان

هدف اصلی در درمان خشکی دهان، افزایش تولید بزاق و رفع علت زمینه‌ای این عارضه است. فرایند درمان به عامل ایجادکننده خشکی بستگی دارد. برای نمونه، اگر این وضعیت عارضه جانبی یک داروی خاص باشد، پزشک با کاهش دُز مصرفی یا تغییر دارو می‌کوشد مشکل را برطرف کند. 

در مواردی که غدد بزاقی آسیب شدید دیده‌اند، مصرف محصولات روان‌کننده مانند بزاق مصنوعی پیشنهاد می‌شود. در موارد نادر و خاص، جراحی برای رفع انسداد مجاری یا ترمیم غدد آخرین راهکار پزشکی است.

درمان دارویی خشکی دهان

اگر علت خشکی دهان ابتلا به یک بیماری‌ مزمن باشد یا با تغییر سبک زندگی برطرف نشود، پزشک نگاهش به سابقه دارویی و آزمایش‌های تشخیصی بیمار می‌اندازد و درصورت صلاحدید، دارودرمانی را آغاز می‌کند. مهم‌ترین داروها برای تحریک ترشح بزاق عبارت‌اند از:

• پیلوکارپین (Pilocarpine): با تحریک اعصاب غدد ترشحی، تولید بزاق طبیعی را افزایش می‌دهد.
• سویملین (Cevimeline): یک محرک دارویی تخصصی برای فعال‌سازی غدد بزاقی آسیب‌دیده است.
• قرص‌های مکیدنی حاوی سوربیتول یا زایلیتول: این ترکیبات محرک‌ موضعی هستند و غدد دهان را به ترشح بیشتر وادار می‌کنند.

در این میان، دارویی مثل برم‌هگزین نیز گاهی برای رقیق‌کردن ترشحات و مخاط غلیظ دهان تجویز و مصرف می‌شود.

درمان خانگی خشکی دهان

خشکی دهان معمولا موقتی و قابل درمان است. در بیشتر موارد، با انجام یک یا چند مورد از پیشنهادات زیر می‌توانید از بروز علائم خشکی در خانه پیشگیری کنید و آن ها را تسکین بدهید:

• مکیدن تکه‌های یخ؛
• نوشیدن آب در طول روز؛
• محدودکردن مصرف نمک و شکر؛
• اجتناب از مصرف تنباکو یا مواد مخدر دیگر؛
• قراردادن دستگاه مرطوب‌کننده هوا در اتاق خواب؛
• مصرف جایگزین‌های بزاق بدون نسخه (قرص‌ها و آب‌نبات‌ها)؛
• جویدن آدامس بدون قند یا مکیدن آب نبات سفت بدون قند؛
• مسواک‌زدن و نخ دندان‌کشیدن روزانه و معاینه دندان دو بار در سال.

مصرف الکل هم باعث خشکی دهان و مشکلات کبدی می‌شود. با کنترل مصرف الکل و کنارگذاشتن کافئین هم می‌توانید از خشکی دهان جلوگیری کنید.

به صورت کلی می‌توانیم درمان‌های خانگی و خوراکی‌هاي مفید برای خشکی دهان را اینگونه جمع‌بندی کنیم:

اگر خشکی دهان شما ناشی از نوعی بیماری زمینه‌ای باشد، به درمان جدی‌تری نیاز خواهید داشت. از پزشک خود برای اطلاعات بیشتر در مورد شرایط خاص، گزینه‌های درمانی و چشم انداز بلند مدت مشورت بگیرید.

درمان خشکی دهان با دارو های گیاهی

بسیاری از گیاهان می‌توانند به تحریک تولید بزاق و تسکین موقت خشکی دهان کمک کنند، از جمله:

• آلوئه‌ورا؛
• زنجبیل؛
• ریشه گل ختمی؛
• فلفل دلمه‌ای.

با جای دادن این گیاهان در وعده‌های غذایی می‌توانید میزان تولید بزاق خود را افزایش دهید و به صورت موقت خشکی دهان را برطرف کنید.

توصیه های طب سنتی برای درمان خشکی دهان

طب سنتی علت خشکی دهان را خشک بودن مزاج می‌داند. طب سنتی بیان می‌کند افرادی که مزاج خشک دارند، علاوه بر خشکی دهان به مشکلات گوارشی هم مبتلا هستند و اغلب دچار یبوست می‌شوند. طب سنتی توصیه می‌کند که برای از بین بردن این مشکلات افراد باید بعد از حمام، کرم مرطوب کننده یا روغن بزنند تا طبع خشک‌شان از بین برود.

چطور از خشک شدن دهان پیشگیری کنیم؟

برای تحریک تولید بزاق، آدامس بدون قند بجوید، نوشیدن آب، مصرف دهانشویه‌های خاص، بالم لب، مرطوب‌کردن هوای خانه و رسیدگی به دندان‌ها را هم فراموش نکنید. به صورت جمع‌بندی‌شده روش‌های پیشگیری از خشکی دهان عبارتنداز:

• مصرف مایعات زیاد در طول روز؛
• تنفس از راه بینی هنگام شب و حتی روز؛
• رعایت بهداشت دهانی و مسواک زدن و رسیدگی به دندان‌ها؛
• افزایش مصرف میوه و سبزی‌ها؛
• میل کردن غذاهای آبدار و نرم؛
• پرهیز از مصرف الکل؛
• پرهیر از مصرف دخانیات.

از مصرف غذاهای اسیدی، تند، خشک و شیرین هم دوری کنید تا دهانتان خشک نشود. خشکی دهان و زبان وضعیت دندان‌ها و محیط دهان را تحت ‌تأثیر منفی و مستعد بروز بیماری‌های مختلف قرار می‌دهد.

خشکی دهان معمولا خیلی خطرناک نیست!

اگر خشکی دهان را تجربه می‌کنید، زیاد نگران نباشید معمولا خشکی دهان خطرناک نیست. خشکی دهان نشانه چیست؟ خشکی دهان ممکن است خبر از بیماری‌های مثل دیابت، آلزایمر و برفک دهانی باشد. در بعضی مواقع هم علت خشکی دهان ، بیماری نیست. از علت خشکی دهان می‌توان به استرس و اضطراب، مصرف بعضی از داروها، پرتودرمانی، باز گذاشتن دهان در خواب، مصرف سیگار و الکل اشاره کرد.

برای مراجعه به دکتر گوش، حلق و بینی می‌توانید از سیستم نوبت دهی اینترنتی سایت دکتردکتر کمک بگیرید. این روش سریع و ساده است و شما را زودتر به بهترین متخصصان می‌رساند. تاکنون دچار خشک شدن دهان شده‌اید؟ چه عوارضی را تجربه کرده‌اید؟ خوشحال می‌شویم اگر نظرها و سوال‌های خود را در بخش کامنت با ما در میان بگذارید.

منابع

mayoclinic.org

healthline.com

my.clevelandclinic.org

nhsinform.scot

سوالات متداول خشکی دهان