از کجا بفهمیم خار پاشنه داریم؟ علائم و روش‌های تشخیص

خارپاشنه رشد استخوانی است که از زیر استخوان پاشنه پشتی در داخل پا بیرون می آید. با واردشدن فشار روی رباط‌های پا، این مشکل ایجاد می‌شود. بیشتر افراد متوجه بروز چنین مشکلی نمی‌شوند تا زمانی که درد در ناحیه پاشنه شدت می‌گیرد و از تحمل خارج می‌شود. درمان خاصی برای این مشکل وجود ندارد و پزشکان هم روش‌های غیرجراحی را توصیه می‌کنند.

این رشد استخوان‌مانند رسوبی کلسیمی است که بین استخوان پاشنه و قوس پا به وجود می‌آید. برای درمان و پیگیری وضعیت آن هم نیاز به مراجعه به متخصص ارتوپدی دارید. در این مقاله، سعی کردیم که اطلاعات کاملی درباره خار در پاشنه پا در اختیارتان قرار بدهیم.

خارپاشنه چیست؟

خار پاشنه یا خار استخوان رشدی استخوانی است که از زیر پاشنه پایتان بیرون می‌زند؛ در نقطه‌ای که استخوان پاشنه به رباطی از پا وصل می‌شود که میان پاشنه و گوی کف پا یا فاشیای کف یا پلانتار (plantar fascia) قرار دارد.

این مشکل و وضعیت در طول زمان و به تدریج رخ می‌دهد. در بیشتر موارد این مشکل تا زمان دردناک‌شدن وضعیت خاموش می‌ماند و فرد مبتلا متوجه آن نمی‌شود. امکان جراحی این موضوع و برداشتن استخوان اضافی وجود دارد اما بیشتر متخصصان این راه را توصیه نمی‌کنند.

عکس خار پاشنه

پزشک برای مشاهدۀ دقیق خارپاشنه رادیوگرافی تجویز می‌کند. هدف مشاهدۀ تغییرات ساختار استخوانی در عکس خار پاشنه پا است.

در تصاویر رادیولوژی معمولی، خار پاشنه به‌شکل یک برجستگی استخوانی کوچک، نوک‌تیز و شبیه به یک قلاب کوچک یا دندان کوس» دیده می‌شود که از بخش زیرین استخوان پاشنه به سمت جلو، یعنی به سمت انگشتان پا، رشد کرده است. این زائده استخوانی در مراحل اولیه معمولاً بین ۲ تا ۵ میلی‌متر طول دارد، با چشم غیرمسلح روی پوست پا قابل دیدن نیست و تنها در تصاویر رادیولوژی ظاهر می‌شود.

در ادامه عکس خارپاشنه پا را مشاهده می‌کنید.

عکس خار پاشنه شدید

در تصاویر مربوط به خار پاشنه شدید و پیشرفته، این قلاب استخوانی بسیار بزرگ‌تر، ضخیم‌تر و کشیده‌تر دیده می‌شود و طول آن گاهی به بیش از یک سانتی‌متر می‌رسد. در این عکس‌ها، رسوب کلسیم به قدری زیاد است که زایده کاملاً واضح و به شکل یک خنجر استخوانی نمایان می‌شود.

در ادامه عکس خارپاشنه شدید را مشاهده می‌کنید.

تفاوت میخچه پا با خار پاشنه

یک سؤال پرتکرار این است که فرق میخچه و خار پاشنه چیست. هردو از شایع‌ترین دلایل درد و ناراحتی پا به‌شمار می‌روند و درد آنها به‌قدری شبیه است که باهم اشتباه گرفته میشوند. بااین‌حال، علت میخچه پا و دلایل خار پاشنه متفاوت است؛ این دو از نظر ماهیت و محل ایجاد هم متفاوت هستند. 

در جدول زیر تفاوت‌های این دو عارضه را مقایسه کرده‌ایم.

آیا خارپاشنه خطرناک است؟

ایجاد خار در ناحیه پاشنه خطرناک نیست اما می‌تواند باعث بروز درد شود و فعالیت‌های حرکتی را محدود کند. اغلب اوقات، درد بعد از بیدارشدن از خواب بیشتر است و در طول روز از شدت آن کم می‌شود.

اگر به خار پاشنه رسیدگی نشود، امکان بروز مشکلات جانبی هم قوت می‌گیرد. برای مثال، رگ‌به‌رگ‌شدن و مشکلاتی نظیر شکستگی پا برای کسانی که دچار چنین وضعیتی هستند، با احتمال بیشتری رخ می‌دهد.

انواع خارپاشنه چیست؟

باید دقت کنید که خار پاشنه و خار فاشیای پلانتار (plantar fasciitis) دو موقعیت نزدیک به هم و شبیه به یکدیگر هستند اما تفاوت‌هایی دارند:

• خارپاشنه آشیل؛ این مشکل در واکنش به فشار و التهابی است که به فاشیای پلانتار وارد می‌شود. به مرور زمان، بدن به عنوان واکنش به فشار و التهاب، شروع به ساخت بافت‌های استخوانی اضافی می‌کند. این بافت اضافه بدل به خار استخوانی می‌شود و دردهایی به وجود می‌آورد.
• فاشیای پلانتار یا التهاب کف پا؛ با کارکشیدن زیاد از این ناحیه پا یعنی بافت نرم پشت پا تا نوک انگشتان و ایجاد کشیدگی در این قسمت (رباطی که میان پاشنه و گودی کف پا قرار دارد)، دردی رفت و برگشتی به وجود می‌آید. خار استخوانی وضعیت دردناکی است که پیچیدن درد در پا با وجود آن دائمی نیست و در طول روز به طور رفت و برگشتی احساس می‌شود.

علائم خارپاشنه چیست؟

آنچه باید درباره خار پاشنه بدانید، این است که یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. این عارضه معمولا حاصل ماه‌ها فشار مداوم، کشیدگی تاندون‌ها و التهاب فاسیای کف پاست. این فرایند فرسایشی علائم واضحی در راه رفتن و ایستادن ایجاد می‌کند که شناخت آنها به درمان به‌موقع و پیشگیری از دردهای مزمن کمک شایانی خواهد کرد. در ادامه می‌گوییم مهم‌ترین علائم خار پاشنه چیست.

درد پاشنه پا

بارزترین و آزاردهنده‌ترین علامت خارپاشنه پا، دردی تیز، خنجری و ناگهانی در قسمت زیرین یا لبه داخلی پاشنه پاست. این درد معمولا صبح‌ها، درست با برداشتن اولین قدم‌ پس‌از بیدار شدن از خواب یا بعد از یک دوره استراحت طولانی‌مدت، به اوج می‌رسد؛ انگار که سوزنی تیز در پاشنه فرو رفته باشد.

در طول شب بافت عضلات کف پا منقبض و کمی کوتاه‌تر می‌شود و وقتی صبح روز بعد ناگهان روی پا می‌ایستید، این عضلات تحت کشش شدید قرار می‌گیرند. این درد با کمی راه رفتن و گرم شدن عضلات موقتا ملایم‌تر می‌شود، اما پس‌از فعالیت‌ طولانی‌مدت یا ایستادن مداوم، با شدت بیشتر بازمی‌گردد.

حرارت و گرمای پاشنه پا

زمانی که رباط فاسیای کف پا دچار کشیدگی شدید و پارگی‌ میکروسکوپی می‌شود، سیستم ایمنی بدن فرایند ترمیم بافت را آغاز می‌کند. افزایش جریان خون در ناحیه آسیب‌دیده، تجمع سلول‌های دفاعی و ترشح واسطه‌های شیمیایی التهابی باعث ایجاد حس گرما، سوزش و حرارت مداوم در عمق پاشنه پا می‌شود. این حس سوزش و داغی معمولا در پایان یک روز کاری شلوغ یا پس از پیاده‌روی طولانی شدت می‌یابد. 

با لمس پاشنه پا به‌وضوح می‌بینید که دمای این ناحیه نسبت به سایر قسمت‌های پا بیشتر است؛ این خود گویای فعالیت فرایند التهابی شدید در کف پاست.

برآمدگی استخوانی و کوچک

این زائدۀ استخوانی خار پاشنه پا نیست که درد‌آور است، بلکه برآمدگی استخوانی و کوچک حاصل رسوب کلسیم در محل اتصال تاندون به استخوان است که در عکس‌برداری با اشعه ایکس دیده می‌شود و دردش طاقت‌فرساست.

در برخی افراد، این زائده به‌مرور آن‌قدر بزرگ می‌شود که با لمس عمیق یا فشردن ملایم بخش مرکزی پاشنه، می‌توان یک برجستگی سفت و استخوانی را احساس کرد. این برآمدگی سفت مانند یک جسم خارجی کوچک درون بافت نرم پاست و با ایجاد اصطکاک مداوم، تاندون‌ها و اعصاب اطراف را تحریک و ملتهب می‌کند.

حساسیت پاشنه پا

التهاب مزمن ناشی از خار پاشنه، بافت‌های نرم اطراف استخوان پاشنه را به‌شدت حساس و آسیب‌پذیر می‌کند. این حساسیت پاشنه پا به قدری زیاد می‌شود که حتی فشار ملایم انگشتان دست به زیر پاشنه یا راه رفتن با پای برهنه روی سطوح سختی مانند سرامیک و پارکت، به‌مرور دردناک می‌شود. 

اعصاب محیطی این ناحیه به‌دلیل فشار مداوم زائده استخوانی و التهاب بافت‌های مجاور، در وضعیت تحریک‌پذیری شدید قرار می‌گیرند؛ به‌طوری‌که فرد بیمار حتی در حالت استراحت نیز ممکن است گزگزی در پاشته پا احساس کند یا به کوچک‌ترین لمس حساسیت نشان دهد.

تورم پاشنه پا

یکی دیگر از پاسخ‌های طبیعی بدن به آسیب و کشیدگی مداوم رباط کف پا، ورم پاشنه پا است. این ورم‌کردگی ناشی از تجمع مایع میان‌بافتی در اطراف استخوان پاشنه و تاندون‌های ملتهب است. این ورم ممکن است همیشه به‌صورت پف‌کردگی بزرگ و کاملاً نمایان نباشد، بلکه باعث حس سفتی، ضخیم شدن پوست زیر پاشنه و احساس فشار شدید درون کفش می‌شود.

در موارد شدیدتر، ورم پاشنه پا با قرمزی ملایم پوست همراه است و نشان می‌دهد که بافت کف پا به‌شدت تحت فشار و نیازمند استراحت و درمان‌های ضدالتهابی است.

علت ایجاد خارپاشنه چیست؟

شکل‌گیری خار پاشنه واکنشی است که بدن در قبال فشار وارد بر تاندون‌ها و رباط‌های پا از خود نشان می‌دهد؛ پارگی مکرر پوششی که استخوان پا را می‌پوشاند نیز یک علت ایجاد خار پاشنه است.

اگر بیماری‌هایی موجب به‌هم‌خوردن تعادل بدن در هنگام راه‌رفتن شوند هم امکان بروز خار پاشنه وجود دارد. همان‌طور که پیش‌تر هم قید شد، خارهای پاشنه به‌مرور زمان رخ می‌دهند و این طور نیست که با یک‌بار فعالیت ورزشی و فشار واردکردن به پا، ایجاد شوند.

می‌پرسید جدای از این موارد، علت خار پاشنه چیست؟ فشار مکرر ناشی از پیاده‌روی، دویدن یا پریدن روی سطوح صاف نیز از جمله دلایل بروز این مشکل به‌شمار می‌روند. پوشیدن کفش‌های نامناسب که کمکی به سلامت کف پا نمی‌کنند، از دیگر دلایل ابتلا به خار پاشنه است.

امکان دارد که خار در ناحیه پاشنه به واسطه دچاربودن به مشکلات زیر هم رخ بدهد:

• آرتروز؛
• کبودی پاشنه پا؛
• اضافه وزن.

چه کسانی بیشتر با مشکل خار پاشنه مواجه می‌شوند؟

این عارضه معمولا سراغ کسانی می‌رود که به‌طور مداوم، ناگهانی یا به‌دلیل شرایط فیزیکی خاص، فشار مضاعفی به رباط کف پای خود وارد می‌کنند. اگر در یکی از گروه‌های زیر قرار می‌گیرید، بیشتر از دیگران در معرض ابتلا به خار پاشنه هستید:

• شاغلین در مشاغل ایستاده: مانند معلمان، پرستاران، فروشندگان، آرایشگران و کارگران خط تولید که ناچارند ساعت‌های طولانی روی سطوح سخت بایستند یا راه بروند.
• ورزشکاران حرفه‌ای و آماتور: دوندگان ماراتن، بازیکنان بسکتبال و والیبال، و کسانی که ورزش‌های پربرخورد با پرش‌های مکرر انجام می‌دهند.
• افراد دارای اضافه وزن: هر کیلوگرم وزن اضافی بدن، فشار زیادی به رباط‌ها و تاندون‌های کف پا هنگام قدم برداشتن وارد می‌کند.
• افرادی با آناتومی خاص پا: افراد با مشکل مادرزادی کف پای صاف یا برعکس، قوس پای بیش‌از‌حد، بیشتر مستعد ابتلا به خارپاشنه هستند.
• افراد در بازه سنی ۴۰ تا ۶۰ سال: با افزایش سن، انعطاف‌پذیری رباط‌های بدن کاهش می‌یابد و لایه چربی طبیعی که به‌عنوان ضربه‌گیر زیر پاشنه پا عمل می‌کند، نازک‌تر می‌شود. بنابراین فشار وزن بیشتری به کف پا وارد می‌شود.
• طرفداران کفش‌های غیراستاندارد: کسانی که مدام کفش‌ کاملا تخت و بدون لژ، کفش‌ کهنه با کفی فرسوده یا کفش‌ پاشنه‌بلند غیر استاندارد استفاده می‌کنند، بیشتر در معرض خارپاشنه هستند.

شروع ناگهانی و بدون آمادگی یک برنامه ورزشی سنگین، شایع‌ترین دلیل تحریک ناگهانی فاسیای کف پا است. اگر قصد شروع ورزش را دارید، این کار را به‌تدریج انجام دهید و همیشه قبل‌از تمرین، عضلات ساق و کف پای خود را خوب گرم کنید و حسابی بکشید.

تشخیص خارپاشنه چگونه است؟

از آنجا که این مشکل شباهت‌های زیادی با مشکلات دیگر ناحیه پا دارد، تشخیص آن کمی دشوار به نظر می‌رسد. برای اینکه تشخیص درستی از وضعیت پا صورت بگیرد، باید به متخصص ارتوپدی مراجعه کنید.

این پزشکان از راه کمک‌گرفتن از اشعه ایکس و با تصویربرداری اقدام به تشخیص وضعیت می‌کنند. بیرون‌زدگی‌های استخوانی معمولاً با چشم قابل شناسایی نیستند.

برای تشخیص، معاینه پا و ارزیابی وضعیت با بررسی قرمزی و التهاب ناحیه مذکور هم صورت می‌گیرد. در مطب پزشک، از بیمار خواسته می‌شود که روی یک پا بایستد یا اندکی راه برود تا امکان تشخیص راحت‌تر شود.

یکی از عوامل دیگر درد پا ممکن است کف پای صاف باشد. برای آشنایی با این مشکل مقاله درمان کف پای صاف را مطالعه کنید.

تشخیص خار پاشنه در خانه

تشخیص قطعی و صددرصدی خارپاشنه تنها با عکس‌برداری رادیولوژی در مطب پزشک امکان‌پذیر است، اما شما می‌توانید با انجام چند تست ساده و بررسی دقیق نشانه‌ها در خانه، تا حد زیادی متوجه شوید که آیا درد پا به دلیل خار پاشنه است یا خیر. در ادامه می‌گوییم راه خانگی تشخیص خار پاشنه پا چیست.

۱. تست اولین قدم صبحگاهی (مهم‌ترین نشانه)

بلافاصله پس‌از بیدار شدن از خواب و هنگام برداشتن اولین قدم‌ها روی زمین، به نوع درد دقت کنید: اگر احساس می‌کنید سوزن یا چاقویی تیز در پاشنه پای‌تان فرو می‌رود و پس‌از چند دقیقه راه رفتن این درد کمی ملایم‌تر می‌شود، این حالت نشانه خار پاشنه است.

۲. تست فشار موضعی در خانه

روی یک صندلی بنشینید و پای خود را روی زانوی پای دیگر قرار دهید. با شست دست خود، ابتدا بخش مرکزی زیر پاشنه پا و سپس لبه‌های داخلی پاشنه (جایی که قوس پا شروع می‌شود) را به‌آرامی اما محکم فشار دهید. اگر در یک نقطه مشخص و عمیق احساس درد شدید و ناگهانی کردید، احتمال خارپاشنه بسیار بالا است.

۳. بررسی ظاهر پوست پاشنه

پوست پاشنه پای خود را به‌دقت نگاه و لمس کنید. خار پاشنه برعکس میخچه یا تاول، هیچ نشانه ظاهری روی پوست ندارد. اگر پاشنه پای شما درد می‌کند اما پوست آن کاملا صاف، طبیعی و بدون ضخیم‌شدگی یا کبره بستن است، درد از عمق بافت و استخوان پاشنه نشأت می‌گیرد و احتمالا از خارپاشنه است.

۴. تست راه‌رفتن روی پنجه

چند ثانیه روی پنجه‌‌ها راه بروید. اگر درد پاشنه کاهش می‌یابد یا کاملاً قطع می‌شود، این نشان می‌دهد که درد پاشنه ناشی از تحمل وزن روی استخوان پاشنه و کشیدگی تاندون‌های آن است.

عوارض خار پاشنه چیست؟

بروز این مشکل می‌تواند با عوارض متنوعی همراه باشد. در درجه نخست از دردهای آن که نمی‌توان گذشت و باید ذکر کنیم که دردهای این وضعیت درصورت پیشرفت آزاردهنده است. همچنین اگر به حال خود رها شود و درمانی در کار نباشد، شاهد این عوارض خار پاشنه خواهید بود:

• درد و مشکلات قوزک پا؛
• شکستگی پا؛
• درد کمر؛
• درد پا و زانو؛
• رگ‌به‌رگ شدن مچ.

درمان خارپاشنه چگونه است؟

برای درمان خار در ناحیه پاشنه از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود. استفاده از هر روش باید با نظارت دکتر خار پاشنه و تجویز او صورت بگیرد. درمان این عارضه معمولاً با روش‌های ساده و غیرتهاجمی آغاز شده و تنها در موارد بسیار نادر به جراحی ختم می‌شود. مؤثرترین روش‌های درمانی خارپاشنه عبارتند از:

• درمان‌های خانگی و اولیه: شامل استراحت دادن به پا، استفاده از کمپرس یخ برای کاهش التهاب و انجام تمرینات کششی روزانه نرمش ساق و کف پا.
• استفاده از کفی و پد طبی: قراردادن پد مخصوص پاشنه یا کفی‌ ارتوپدی سفارشی درون کفش برای توزیع یکنواخت وزن و کاهش فشار روی پاشنه.
• دارودرمانی: مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن) برای کنترل درد و در موارد شدیدتر، تزریق موضعی کورتون توسط پزشک.
• فیزیوتراپی: انجام جلسات تمرینی تخصصی برای بهبود انعطاف‌پذیری فاسیای کف پا و تقویت عضلات نگهدارنده مچ پا.
• شاک‌ویو تراپی: یک روش غیرتهاجمی نوین که با فرستادن امواج صوتی به پاشنه، جریان خون و روند ترمیم طبیعی بافت را سرعت می‌بخشد.
• جراحی خار پاشنه: آخرین راهکار درمانی که تنها درصورت عدم پاسخ به سایر درمان‌ها پس از ۱۲ ماه، برای آزادسازی رباط یا برداشتن زائده استخوانی انجام می‌شود.

پیشگیری از ایجاد خارپاشنه چگونه است؟

به سلامت پاهایتان اهمیت بدهید. حتماً شنیده‌اید که می‌گویند، پا قلب دوم ما است. این حرف بسیار درست است و نشان از اهمیت سلامت این عضو در بدن دارد. به پاها استراحت بدهید و حواستان به شیوه حرکت‌دادن آنها و فشاری باشد که رویشان وارد می‌شود. هرگونه درد در ناحیه پاشنه را جدی بگیرید و استفاده از کفش‌های استاندارد و مطلوب را فراموش نکنید. در صورت بروز هرگونه نشانه دردآور در پاشنه پا به پزشکان ارتوپدی مراجعه کنید.

کلام آخر دکتردکتر

درد و سوزش آزاردهنده خارپاشنه زندگی روزمره را با چالش مواجه می‌کند، اما عارضه‌ای قابل کنترل و درمان‌پذیر است. این مشکل از فشار مداوم، ایستادن طولانی و پوشیدن کفش‌ نامناسب سرچشمه می‌گیرد و با شناخت به‌موقع علائمی مثل درد خنجری صبحگاهی در کف پا، به‌راحتی تشخیص داده می‌شود. در مراحل اولیه نیازی به نگرانی در مورد درمان‌های سخت یا جراحی نیست؛ چراکه در بیشتر مواقع، این عارضه با راهکارهای غیرتهاجمی و ساده‌ای همچون انجام تمرینات کششی روزانه، استفاده از کفی‌های طبی استاندارد، استراحت و فیزیوتراپی به طور کامل بهبود می‌یابد تا بتوانید دوباره با آرامش قدم بردارید.

یکی از ساده‌ترین و سریع‌ترین روش‌ها برای ملاقات با متخصصان حوزه ارتوپدی هم استفاده از سیستم نوبت دکتر سایت دکتردکتر است. این روش را به خاطر بسپارید. درباره خار ناحیه پاشنه پا سؤالی دارید؟ اگر تجربه یا مشکلی در این زمینه داشته‌اید، با ما به اشتراک بگذارید.

منابع

healthline

my.clevelandclinic

webmd

medicalnewstoday

سؤالات متداول